Skip to main content

Full text of "Jahrbücher des deutschen reichs unter könig Heinrich I"

See other formats


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2009  witin  funding  from 

Ontario  Council  of  University  Libraries 


http://www.archive.org/details/jahrbcherdesdeOOwait 


Sa^rbüc^cr 


bCT 


Dcutfd)en  Ö5efd)id)te. 


Aitf  ^OeranlalTung 
deiner  illojeftttt  bcs  fiöntgs  oon  ßQi)crn 

herausgegeben 
bei  ber 

fiöntgl.  Aka^ßmiE  öer  lüiffßnrdjaftcn. 


SSctlag   oon   2)uncfer  &  ^umblot. 
1885. 


HO 

3a(jrl)üt^cr 


bed 


I\tntfd)tn  lleid)0 


unter 


^ötttg  ^dnrtd)  I. 

dritte  Auflage. 


Auf  t)eranla|Tung 
deiner  illojeftnt  bes  fiönigs  uon  6ni)rrii 

bitrd)   bie  l>i!lartfd|c  Commirriott 

bei  ber 

fiötrigL  Äkaöemie  bcr  finilTfnrriiaften. 


erlog  öon   J)uncfcr   et  ^umblot. 
1885. 


«tte  3le(^te  öorbet)alten. 


^116  bem  Honuort  }ut  ^weiten  Bearbeitung* 


3n  bem  SBuc^,  trclc^cö  je^t  ein  .^rocitcS  3)lal  auggegeben  toirb, 
ifl  öon  bem  trag  früher  gcjc^riebcn  tüenig  fielen  geblieben.  C^nc 
bafe  idi  lUnlafe  gehabt  ^ätte,  bie  '^luffafiung  Don  ber  9tegierung  ßönig 
^inric^ö  unb  ben  3uf^Qnben  be§  Üteic^d  unter  i^m  in  irgenb  »ejent» 
liefen  fünften  ju  oeränbem,  unb  o^ne  bafe,  tt)ie  man  ^ättc  münjc^en 
mögen,  neueä  Material  ^ur  (Srfcnntniö  biejer  3cit  Don  cr^eblid^eT 
SBebeutung  aufgefunben  tt)äre,  ergab  ftc^  bocf)  bie  ^öglic^feit,  oicleä 
ttollftänbiger  unb  rici^tiger  ,^u  ermitteln,  alö  eä  früher  gelingen 
mochte.  35ie  Veröffentlichung  faft  aücr  ^icr  in  S3ctrad)t  fommenben 
CueHenlrerfc  in  ben  Monumenta  Gerraaniae  historica,  bie  njieber= 
^olte  fritifc^e  SBe^anblung  ber  bebeutenbercn  Momente  in  ber  @e= 
fcfjic^tc  biefer  ^eriobe,  mand^mal  ou^  bie,  toie  ic^  urtl^eilcn  mu§, 
unbegrünbcten  unb  irre  füf)renben  SBe^auptungen ,  meiere  laut  ge« 
Worben  fmb,  t)aben  ju  einer  neuen  Xur(l)arbeitung  beö  ®an,^en  ^^uf» 
forbcrung  gegeben,  bie  nur  ^ic  unb  ba  in  ben  3lnmerfungen  unb 
(5|curfcn  einigeö  üon  bem  eilten  beibe'^alten  lie^. 

3n  ber  2)arftellung  ijahe  icf)  mic^  je^t  nod)  flrengct  ald  früher 
an  bie  i^olo^t  ber  3a^re  gebunben,  bie  bei  2itel  biefer  Unternehmung 
üerfpric^t.  5J?pf)r  unb  niet)r  bin  ic^  ,^u  ber  Ueber^eugung  gefommen, 
bafe  für  eine  ^ilrbeit,  njelc^e  baö  gon^c  3!)etail  ber  33egebcn^eiten  unter« 
fuc^en  unb  feflftellen  tviU,  bied  ivie  bie  einfacfjfle  aiiä)  bie  ^toerfent- 
fprccf)cnbfte  ^orm  ift:  ^Hönncr  njie  l'eibni,^  unb  5)hirotori  t)aben 
ba  l^orbilber  gegeben,  benen  nat^^uftrcbcn  niir  au(^  je^t  nidjt  gering 
achten  mögen.  3!)abei  nirb  ed  immer  gefiattet  fein,  bad  Xoa%  ftc^  in 
iold)cn  'Halmen  nict)t  fügt,  namentlich  bie  2?ctrad)tung  ber  inneren 
i?crt)ältniffe,  an  angemeffcner  Stelle  ein^ufdjalten.    ilüciter  audgcfü^rt 


VI  SSoxtoott. 

ijl  gcrabc  öot,^ug8tt)eifc  biefer  \Hbjd^nitt,  unb  ic^  glaube  tjitx  ein  beut» 
lic^ered  SSilb  üon  ber  ^tegierunq  .Rönig  ^einric^S  gegeben  ,^u  '^aben, 
alä  früher  biejc  ober  onbere  2)QtfteUungen  gett)ä()rten. 

2nit  nic^t  lüenigen  ber  neueren  6cf)riftfteUer,  bie  über  bieje  ^eit 
ge^onbelt,  befinbe  id)  mid)  im  2Biberftrcit ,  unb  ic^  ^obe  geglaubt, 
einer  \'luSeinanberje^ung  mit  ben  üerfc^iebenen  ?lnfid^ten  nic^t  auä 
bem  äöege  gelten  ,^u  bürfen.  G§  jc^eint  mir  gu  ber  ^)(ufgabe  biefer 
^a^rbüc^er  mit  (^u  gehören,  bafe,  tok  ber  Sn'^alt  ber  OueÜen, 
ouc^  bie  biäf)erige  n)ifjenfct)aftlirf)e  Bearbeitung  berfelben,  bie  üerjd^ie= 
benen  i^erjuc^e,  unb  felbft  bie  nid)t  gelungenen,  gu  einer  (Sr!enntniS 
beä  Ginjelnen  ober  beä  allgemeinen  (S^arafterä  ber  ^fit  ,^u  gelangen, 
üorgefüt)rt  merben.  ^d)  ^offe,  man  tt)irb  anerfennen,  bafe,  njo  ict) 
hjiber|pred)en  mufete,  ic^  immer  nur  bie  ©Q(^e  im  '^luge  gef)abt  unb 
anberer  feitö  bereitmilligft  jeben  Seitrag  benu^t  \)abe,  ber  ^ur  i^bxi>t= 
rung  ber  3lrbeit  bienen  fonnte. 

äöeggelaffen  au§  ber  erften  Bearbeitung  ift  ber  dycurä  über  bie 
6ntfte^ung  ber  S)eutfd^en  ^eri}ogtt)ümer,  ba  ber  ©egcnftanb  nod)  ein= 
ge^enber  in  ber  ^^ortfe^ung  ber  2)eutfc^en  Berfafjungögefc^idjte  ^u  be= 
^anbeln  mar.  ^ufeerbcm  mufete  bie  Einleitung  eine  mefentlid^  anbere 
toerben,  ba  biefe  3)arftellung  ber  3eit  -&einrid)ä  früher  eine  Steige 
unter  fid)  ^ujammen^dngenber  \)lrbeiten  über  bie  @efd)ic^te  ber  Könige 
ouö  bem  ©äc^fifd)en  ^aufe  eröffnen  foEtc,  je^t  bagegen  einem  gröBe= 
Ten  ©an^en  eingefügt  ift,  bae  ben  ^ian,  ber  bamalö  für  eine  einzelne 
^eriobe  gefaxt  mar,  in  meitem  Umfang  für  bie  3)eutfc^e  ©efc^ic^te 
überhaupt  burc^^ufü^ren  beftimmt  ift. 

©ötttngen,  7.  September  1863. 


Vonuort  utr  britten  AuflaGe. 


.g)cute  finb  eö  fünfgig  Sa'^te,  jeit  bie  berliner  p^ilojopi^i|c^e  5«= 
cultot  meiner  Bearbeitung  ber  ©ejc^tc^te  |)einrid)  I.  i^ren  ^keiö  er= 
t^eilte.  ^d)  i^abt  ntt^t  crtDorten  fönncn,  ba§  es  mir  öcrgönnt  fein 
würbe,  fie  jc^t  jum  britten  ÜJ?qI  öffentlich  öorjulegen.  35a  eö  ba^u 
gcfommen,  \)abc  irf)  eö  ni^t  für  meine  XHufgabc  gehalten,  nod)  ein» 
mal  ein  neued  fSuS)  ju  fc^rcibcn,  aber  mo^l  aüeä  einzelne  genau  ju 
prüfen  unb  mit  bcn  ^ülfSmitteln ,  bie  je^t  ^u  geböte  fielen,  unter 
bencn  Sitfelä  Diplomata  ben  erftcn  5pia^  einnehmen,  ,^u  üerbeffern. 
'^Im  meiften  ßrnjeiterungen  ^aben  bie  Srcurfe  ert)altcn,  bcren  3a^I 
auc^  bnburc^  Derme^rt  roorben  ift,  bafe  bie  ^a^Ireic^cn  ''Jioten  Derfür,jt 
finb,  in  it)nen  namentlich  aüeä  auägefc^ieben  unb  bort^in  oermicfen  ift, 
moö  fid)  auf  fpätere  Gntfteüungen  unb  ßrbic^tungen  be^ie^t.  ilDaren 
bicfe  meift  ba^u  beftimmt,  baä  xHnbenfen  beö  5?önigö  ^u  Dcr^errlic^en, 
fo  ^aben  fie  boc^  baö  ma^re  Süb  feiner  ^Perfönlic^feit  unb  9{egicrung 
t)ielfac^  fo  umfüllt,  bafe,  menn  bie  Äritif  ftc  abftreifte,  jeneä  nun  ^u= 
gleich  Derbunfclt  unb  entftellt  marb.  'Jluc^  bagegen  galt  eö  lißiberfpruc^ 
^u  ergeben  unb  fo  nic^t  blofe  eine  ber  an^ic^cnbften  5|Jcrfönlici)fciten, 
fonbern  eine  ber  mitfjtigften  4-^erioben  Xeutfct)er  @cfc^ict)te  inö  rechte 
Vic^t  ^u  fe^n.  'tUiöge  biefcr  'Jlufgabe  baä  Suc^  auc^  ferner  entfprec^en 
unb  fict)  fortmä^renb  bed  iöeifaüä  bed  ocrcI)rtcn  Se^rerö  erfreuen,  ber 
einft  bie  5iufgabe  ftellte,  bad  gemcinfame  Unternehmen  ber  ^af)x* 
büc^er  ind  ^eben  rief  unb  jc^t  biefcr  S^^  ffl^f^  ffine  5trbeit  iju» 
gcmanbt  t^atl 

3nbem  ic^  bad  feltene  @lücf  i}ahc,  i^m  noc^  einmal  biefen  Banb 
übeneic^en  ^u  fönnen,  bürfen  auc^  bie  SBorte  nic^t  fel)len,  mit  benen 
er  ,^uerfl  biefc  3a^rbüc^er  einführte. 

SJerlin,  3.  Vluguft  18bö. 

<».  Vlaitt. 


5ltt0  ber  Vorrcbt  }\iv  erften  Btarbcituitö, 


dine  jcbc  6c^rift,  nid^t  attein  i^r  2öcrtl^  unb  i^rc  Scbcutung, 
fonbem  in  gettiffem  Sinne  i^t  2)afein  felbft,  Bexut)t  auf  bem  2}er» 
"^ältitiS  jilT>ifcf)en  ©ubject  unb  Cbject,  ,^njifd)en  bem  S^erfafjet  unb 
feinem  ©egenftonb.  SGPie  alle  Sbdtit  jule^t  bie  ^lufgabe  ^oben  ttirb 
bie§  Sßerl^Qltnife  gut  "Jlnft^auung  ^u  bringen,  fo  jinb  in  ber  9tegct 
jc^on  bie  Sßorreben  beftimmt  eö  anjubeuten,  bitect  ober  inbirect  au?= 
jujprec^en. 

S^nbcm  id^  eine  ?(rbeit  in  boö  ^Publicum  einführe,  bie  üon 
mel^reren  jungen  ^Jlönnern  '^auptfärfjlic^  auf  meine  S5eranlaffung 
unternommen  morben  ift,  t)Qbe  icf)  moljl  bie  S5erpflic^tung  fotoo^t  öon 
bem  einen  ol8  Don  bem  anbcren,  fomol^l  öon  bem  ©egenftanb  oI§ 
öon  ben  S^erfoffern  ein  Söort  Dorauä^ufd^idEen. 

Sfebermann  toeifi,  tüäre  e§  oud^  nur  burdf)  ben  ^Refecatolog,  wie 
üiel  in  unferer  S)eutfd^en  @efd^idt)te  gearbeitet  mirb.  Stüe  23iblio= 
tt)e!en  unb  5Irct)ioe  merben  burd)fud^t,  nid)t  aüein  neue  Urfunben  in 
großer  ^ai^l,  fonbem  aurf)  bann  unb  mann  neue  Duellen f et) riften  ju 
Sage  geförbert:  eine  allgemeine  fritifrfje  ©ammlung  ber  2)en!male 
unferer  ©efd^id^te  ift  in  ©ebeifjen  unb  5ortfdt)reiten :  eine  5Jlenge  ein= 
gclner  Unterfuc^ungen  über  mel^r  ober  minber  mic^tige  f^^^agen  finb 
in  @ang  gebracht;  oornel^mlic^  ^at  biefe  2:§ätigfeit,  miemot)!  ,^unäc^ft 
burrf)  bie  allgemein  oaterlönbifd^en  Senben^en  ber  f^reit)eit«!riege  an= 
geregt,  bod)  öermöge  einer  befonberen  6igcnt^ümlid)!eit  be§  2)eutfd^en 
Söcfenö  eine  9tic^tung  auf  bad  Socale  unb  5j3rot)in^teI(e  gemonnen: 
aUentfialben  ^aben  ft^  Vereine  für  bie  (Srforfc^ung  ber  ®efct)id^te  unb 
ber  'Jlltert^ümer  einzelner  Sanbf^aften  gebilbet,  mo  ftc  über  ungemeine 
^äfte  gebieten;  baS  Stubium  ber  2)eutfd}en  Sprache  unb  Sitcrotur, 


Sottebe  jut  etflen  ^ratbeitung.  IX 

baö  crfl  feit  Äur^cnt  eine  tüiffenfc^aftliti)e  ©runblage  empfangen,  bilbct 
ein  belebenbes  unb  in  allen  9tid)tungen  förbernbeö  (Slement;  fo  9c= 
fc^iet)t  eö,  bafj  ber  biird)  bie  Semü^ungen  früherer  (Spod^en  ,^ufammen= 
gebrachte  Stoff  ficf)  täglich  oerme^rt. 

S^a  ift  eö  nun,  roie  man  mir  gern  ,^ugeben  mirb,  notl^njenbig 
öon  ^fit  ju  3fit  ftiUe  ,]u  ftct)n  unb  menn  nid)t  bae  ©an^e  —  »aö 
,eine  beinal)e  übermenfdjlic^e  ?Iuöbauer  unb  Slnftrengung  erfoibern 
iDÜrbe  bod)  eine  ober  bie  anbere  ^^^seriobe  mit  frifd)em  (fifer  ^u 
reoibircn,  i^re  @efd)id)te  in  iebcm  i^rer  5)bmente  nac^  ben  neu  auf= 
gefunbenen  ßrgebniffen  ober  nad)  bem  ©tanbpunfte,  auf  ben  unä  bie 
l^cutige  ^orfc^ung  [teilt,  umzuarbeiten. 

33or  allen  anberen  ift  aber  oI)ne  ^meifel  ber  Zeitraum  unferer 
alten  .ffönige  unb  Äaifcr  auö  bem  Säc^fifd^en  .^aufe  einer  fold^en 
2)urd)arbeitung  bebürftig.  Gine  (5pod}e  meiere  für  bie  39ilbung  unb 
Söcllftellung  beö  2)eutfc^en  9teid)eS  eine  unermeBlid)e  S3ebeutung  f)at. 
3Der  !ann  in  9iorbbeutfd)Ianb  mo^nen,  ton  fann  nur  ben  ^ai]  he= 
reifen  Dt)ne  bei  jebem  Schritte  an  bie«  mäd^tige  ®efd)Iec^t  erinnert 
3U  njerben  ?  5Iber  grofeent^eilö  ift  bemfelben  au^  bie  iVreinigung 
aller  2)eutfc^en  Stämme  ju  (^incm  9ieid)C  unb  beffen  i>erbinbung 
mit  !3talien  zu,5ufd)reiben.  i^üt  unö  5iorbbeutfc^e  fällt  an  biefer 
©teile  baö  locale  ein^eimifc^e  ^ntereffe  mit  einem  allgemein  2)eutfd^en, 
ja  ttjeIt^iftorifd)en  unmittelbar  ,^ufammcn.  S)ennod)  ift  biefe  Spod^e 
loeber  früfjer  tjon  ben  9leid)ö^iftorifern  nod)  auc^  in  neuerer  ^^it 
einer  abgefonberten ,  fie  ^ufammenfaffenben  33earbeitung  gemürbigt 
morben. 

©omie  man  aber  an  ein  fold^ed  2Ber!  get)t,  fo  ^eigt  fid)  auc^, 
wie  fd)tt)er  eä  ift.  58on  ben  allgemeinen  ©eftc^töpunften  unb  3ibeen, 
bie  bem  i^Ui\]e  feinen  inneren  eintrieb  geben,  mirb  man  fe^r  balb 
auf  bie  fpecicllften,  gerabe  I)eraud  ^u  fagen,  trodenften  Unterführungen 
tjermiefcn.  Ueber  Ctto  ben  ®rof}cn  finb  mir  tt)ot)l  öon  aufmertfamen 
unb  iäl)igen  ^'^eitgen offen  mit  einiger  'Jluöfürrlid)feit  unb  3ul)crläffig= 
teit  unterrid)tet,  obgleich  auc^  ba  nod)  unenblid)  Diel  ^u  unterfud}en 
bleibt;  aber  nid}t  allein  über  ben  Saler,  fonbern  auc^  über  ben 
So^n  unb  ben  Cvn!cl  biefeä  .ftaiferö  unb  i^re  ^^eit  finben  mir  tro^ 
fo  öicl  emfigcr  *Jiad)forfc^ungen  nur  fragmenta rif d)c  ''Jiad)ridl)ten ,  an 
fid)  felbft  bürftig  unb  uon  ^rceifelt)aftem  Sl^crtl),  überbieö  lürlcnl)aft, 
abgcriffcn  unb  unter  cinanbcr  in  Ul^bcrfprud).  (yö  märe  un^^ulöffig 
unb  unfrud)tbar,  yjad)ricrten  biefer  ?ht  o^nc  liücitcred  ,^u  atigemeinen 
Pombinationen  ^u  bcnuljen.  ^üxi  erf^e  ift  unftrcitig  eine  fritifd) 
bollluuc  /(Ufommniftrllung  berfclbcn,  eine   fnrtlniitrnbt'  Sid)tiing  beö 


X  äJonebe  jur  etften  Söearbeitung. 

Ucberlicfcrten  ^u  unterncl^mcn.  ^ü^tt  eine  folc^c  oud)  nic^t  überall, 
ja  öielleid)!  jeltener  alg  man  glauben  folltc,  ^u  unbe^jtüeifelten  6r9cb= 
nifjcn,  jo  ift  eö  bod^  jc^on  ein  ©elüinn  biefi  ,]u  erfa()ven,  ju  je^cn 
toic  tücit  unjcre  Äcnntntfe  reid^t  unb  njteöiel  unö  bod^  eigentlid^  un= 
befannt  ift.  ^BicIIeid^t  tüirb  und  eine  glüftlid)e  (SntbedEung  einmal 
uncrluartet  tpeiter  bringen.  \Huf  jeben  ^atl  tann  eine  allgemeine  ^iln= 
fid^t  über  bie  2Birffam!eit  biejcr  ^fürften  nur  ouf  einet  genauen  @r» 
grünbung  ber  ein,^elnen  5Iiomente  berufen. 

Sben  bieje  (Srgrünbung  unb  3!)urcl)forjc^ung  ift  cg  nun  toaö  toir 
l^icr  bcabfic^tigen.  5)3erfönlic^  gefaxt  unb  jubjectit)  l^at  biefe  Unter» 
nefimen  folgenben  Urfpning. 

Gin  llnit)erfitötglef)Ter  ttjirb  je^r  balb  gehja'^r,  ba^  er  gtrei  üer= 
fd^iebene  ßlafjen  Don  ^ui^örern  üor  fid)  l)ai :  6old^e,  bie  fid^  ju  ifjtcr 
Silbung  ober  um  ifjrer  Üinftigen  Saufbafjn  tt)illcn  bie  3Bifjenjrf)aft 
im  allgemeinen  anzueignen,  fi(^  barin  ^u  befeftigen  fu^en,  unb  'Jln= 
bete,  toeldje  5lcigung  l^aben  unb  Seruf  in  fid)  füllen  an  ber  ^oxU 
bilbung  ber  2Biffen|rf)aft  einmal  felber  f^ötigen  '^Int^eil  ,^u  nehmen. 
2)ie  5ßorlefungen  nun  fönnen,  bünft  mid^,  fe^r  roo^l  für  33eibe  3U= 
gleich  eingerichtet  jein.  ?lurf)  ben  (Srften  ift  eö  nü^lid)  oon  bem  lHp|ja= 
rat  ber  ®elef)r|am!cit ,  ber  erforfc^cnben  2^ätigfeit  einen  SSegriff  gu 
bcfommen;  für  bie  ^^ttjeiten  ift  eö  not^tt)enbig  bie  jtotalitöt  i^tet 
S)i8ciplin  einmal  ^u  überfdt)auen,  um  fid)  nid^t  t)on  oorn  t)erein  in 
bem  detail  einzelner  Unterjud^ungen  gu  oerlieren:  Reiben  fann  c§ 
nid^t  anberS  aU  förberlid)  toerben,  fei  eä  bie  folgerichtige  Sntmide= 
lung  beä  ®ebanfen§  ober  bie  innerlicf)  jufammen^ängenbe  2)arftel= 
lung  ber  2:t)atjad^en ,  bie  fidf)  üor  il^ren  3tugen  tjoll^ie^cn  foll,  auf= 
mer!fam  gu  begleiten.  3febod)  reidtjen  bie  35orlejungen  nid^t  öotl« 
fommen  auö.  ^amentlid)  für  bie  ^nieitc,  fo  oiel  minber  zal)lreicl)e 
Gloffe  ift  nod^  eine  naivere  ßinfü^rung  in  bie  eigentlich  geleierte  ^eik, 
"Anleitung  ,]u  eigener  2^ätig!eit  münfc^enStoürbig,  mie  man  benn  aud^ 
feit  geraumer  3^^*  ^olb  in  ben  «Seminarien  unter  öffentlidjer  lHuto= 
rität,  balb  au8  perfönlid^em  eintrieb  in  freien  Hebungen  Ijicrauf  95e= 
bad^t  genommen  l^at. 

"Hud)  mir  l^at  eä  feit  bem  SSeginn  meiner  UniDcrfitätött)ir!fam!eit 
Vergnügen  gemad^t  ^iftorifc^e  Uebungen  an^uftellen.  5Re]^r  al8  cin= 
mal  l^atte  id^  ba^  ©lud  junge  5)]änner  oon  latent  unb  ßifer  baran 
5lnt^eil  nehmen  ,^u  fel)en.  5lllmäl)lig  giengen  3lrbeiten  ein,  toelc^e 
felbft  nic^t  o'^ne  eine  gemiffe  Sebeutung  für  bie  ©ele^rfamfeit  tooren, 
f^mierige  ^punfte  auf  eine  neue  2öeife  beleud)teten,  unb  inbem  fie  bie 
biäl^erige  ßenntnifj  crtoeiterten ,   tt)ot)l  nicf)t  untoürbig  genjefen  tüären 


Sortcbe  jnt  erftfn  ^Bearbeitung.  XI 

bcm  gelehrten  ^Publicum  öorgclegt  ^u  tücrbcn.  ^fboci^  fonntc  id^  mid^ 
nic^t  ent|d)lief5en,  ,^ur  |)crQuögQbe  ^crftreuter  ^lujjä^c  mit^un)ir!cn. 
2)eT  C^fjigei^,  ber  fid^  mit  einer  erften  ©cf)rift,  mit  bem  Eintritt  in 
bie  litcrorifc^e  Weit  Derbinbet,  mufe  auf  einen  roürbigen  unb  bebeu= 
tenbcn  ©egenftonb  gerid)tet  njerben.  ?luc^  jc^ien  eS  mir  ratf))Qmer 
bie  gemeinjdjaftlictjc  :^enrbeitung  eineö  grcBeren  äöerteö,  njoburd)  ^u» 
gleich  etroaö  2öetcntlid)eö  geleiftet,  »ic  toix  S)eutfcf)e  unö  auöbrücten, 
tjielleidjt  eine  Surfe  Quögefiitlt  mürbe,  ,^u  ueranlotfen,  qIö  nur  etna 
eine  ^^robc  unjercr  2^Qtigfeit  ju  geben,  moran  ber  3Öelt  roenig  liegen 
fonntc.  6S  tarn  nur  barauf  an,  einen  geeigneten  ©toff  ,^u  finben, 
an  meldjcm  fid)  ^ugleid)  TOef)rere  in  freier  S3erbinbung  oerfuc^en 
fönntcn.     'hudj  ein  fold)er  bot  fic^  unö  gleic^fom  oon  felbft  bar. 

2)ic  p^ilofop^ifd)e  ^cultät  ber  Unioerfttät  33erlin  fteüte  im 
3a^re  1S34  auf  meine  Ü^eranlaffung  eine  ^iftorifc^e  !:t^reiäfrage  über 
ba^  Scbcn  unb  bie  Jfjaten  5?öiiig  ^einric^ä  I.  ^JJietjrere  ^JJiitgtieber 
unfercr  ©efellfc^aft  beroarbcn  fic^  barum.  ßinem  oon  i^nen  roarb 
ber  ^Heiö  ^u  2f)eil,  boc^  auc^  unter  ben  übrigen  XHrbeiten  gab  cö 
fe^r  anerfenncnämert^c :  eine  anbere  erhielt  baä  'Jlccejftt.  3m  @an^cn 
fielen  biefc  2?crfud)e  über  (Srmarten  gut  auä. 

hierauf  madjte  idf  nun  ben  oorgerürfteren  5liitgliebcrn  ber  ®e= 
fcUfc^aft,  bie  fd)on  na^e  boran  rcarcn  bie  Unioerfüät  ^u  oerlaffen 
unb  biefe  feitbem  beinahe  fammtUd)  getrau  ^aben,  bie  fid)  aud)  he^ 
rcitö  entmebcr  an  ber  ^preiöfrage  felbft  ober  boc^  an  oermanbten 
Stoffen  oerfudjt  Ratten,  ben  2.>orfd)lag  i^ren  i^Ui^  nic^t  langer  ju 
,^erftreuen,  fonbern  eine  gemeinfd)ajtlic^e  33earbeitung  beä  ©äc^fifc^cn 
3eitraumö  ^u  unternehmen,  ^err  3öaitj,  bem  ber  5preiö  jucrfannt 
Würben,  moüte  feine  6d)rift  über  ^einric^  I.  ,^u  bem  ßnbe  2)eutfc^ 
umarbeiten;  oon  ben  Uebrigcn  übernat)m  ein  ^eber  bie  Bearbeitung 
Giner  Olegierung.  ^iur  bie  Wefd)ic^tc  Cttod  bed  ©rofeen  fanben  mir 
^u  umfaffenb,  alö  bafj  fte  ßincm  allein  ^ätte  anoertraut  mcrben 
fönnen ;  fie  roarb  nac^  ben  ^mei  'l^eriobcn  in  bie  |*ie  ,^crfäüt,  oor  unb 
nadi  bcm  erften  italicnifc^cn  ;^uq,e,  gloei  Bearbeitern  aufgetragen. 
Ginige  Unfälle  unb  2öibern)ärtigfeiten  gab  eö  aud)  ()icr,  bod)  famen 
mir  boTÜbcr  ^imoeg.  Dann  mürbe  mut^ig  an  baö  ilBerf  gegangen; 
oÜc  ?trbeiten  mürben  roe(i)fclfeitigcr  3!)urc^|lf^t  unb  Beurteilung 
unterworfen;  mcnigfteud  fo  üiel  barf  id)  ücrfic^em,  bafe  cö  an  öifct 
unb  Jleib  nid)t  gefct)lt  ^at. 

Unfcrc  ?lbft(^t  fonntc  nun  aber  nic^t  fein  eine  eigcntli^  ®e» 
fd)i(^te  biefcö  ;^eitraumd  \n  Stanbe  ^u  bringen.  3!)ie  Befdiaffen^it 
ber  Cufllon  niod)t  Mr»Y  mic  gcfagt,  an  unb  für  fic^  aufjcrorbcntlic^ 


XII  JBottebc  jut  ctflen  SBeotbeitung. 

frf)n)icrig;  unmöglich  aber  tüäre  eö  für  jcd^S  junge  9Jläiincr,  ^irar 

tton  glcirf)cm  SBeftrcben,  ober  bod^  üon  tierfc()iebenartigem  föeift.     2Bir 

f)Qben   baf)er  bicjen  XUnfpruc^  aud)   gleid)  auf   bem  litcl  Derinieben. 

Unfete  Vlbfic^t   gct)t  lebiglid)  auf  jene  fvilifd)e  2)ut(!^arbeitung  unb 

©i(f)tung  ber  üor^anbenen  ^Ind^rid^ten,  ble,  roie  bcrül^rt,  f)ier  o^neijin 

baö  ,pinä(^ft  ^iot^tüenbige  ift,   auf  bie  geftfteüuug  ber  l^atfacl)en 

nad)   i^tcr  rf)ronoIogifc^en  t^olge.     6ine  fold^e  liefe  fic^  aud)    buxc^ 

S3erfc^iebcne  erreichen. 

3c^  braudie  faum  auöbtüdlic^  ju  oerfic^ern,  ba  e§  bie  'Jlrbciten 

felbft  geigen  tüerben,   ba§  fie  mit  öoUfommener  ©elbftänbigteit  öer= 

fafet  ftnb.     ^d^  bin  nic^t  gefonnen,  alle  Behauptungen  ober  gar  aUe 

Urtf)eile,  bie  barin  'ooxtommm,  ju  unterfc^reiben :  aber  ebenfo  entfernt 

bin  id^  aud^,  mir  baö  £ob  an^umafeen,   bog  bie  Sßerfaffer  öerbienen 

möchten.    Seber  Seigrer  n^eife,  bafe  baä  SSefte  roaä  er  leiftet  bod^  nur 

in  einem  inbirecten  Ginfluffe  befielet ,  bei  bem  ein  glücflict)eg  9iatureü 

unb  eine  eigent^ümlid)e  H)iffenfd)aftlic^e  9tid)tung  ben  freieften  ©piet= 

roum  befjalten. 

30.  9ioobr.  1836. 

£.  Hanke. 


J  tt  I)  a  1 1. 


Ccite 

^tttrettttttc). 

tas  Ttütydit  «eirti  öor  pfinridi  1 1—4 

^ic  Curllfn  für  Die  (^cidiidjtc  ipcinridjö 5—8 

Ocinridi  tior  Dtr  (rriirtiung  pm  Adnid 9—33 

£ec  ©toBOütet  l'iubolf  9.  10.  2er  2Jater  Ctto  10—12.  ^ein- 
rit^ä  Jiugfnb  13.  14.  Vermählungen  15—18.  ^einrit^*  ^iac^folfie 
aU  ^erjog  19.  3tt)ifi  mit  St.  Äonrab  19—25.  31—33.  2lngeblid^e 
SSerbinbung  mit  St.  Staxl  öon  granfreic^  25—29.  6oncil  3u  ?llt- 
^im  29—31.    St.  Äonrab«  lob  33. 

919       :^-47 

^finric^S  9iacftfolge  im  9teic^  34— 4u.  3lnfänge  bcr  ^Regierung  41. 
42.  Unterteetfung  ^.  '.öurc^arbä  öon  'Älamannien  42—46.  i^f 
jie^ungen  ju  St.  Staxl  oon  ^ranfreic^  unb  ^.  Silelbred^t  t)on 
Sot^ringen  46.  47. 

920 48-51 

l'ot^ringifc^e  ^ngflegentjeiten,  Streit  um  bai  ^iitttüm  lungern  (Sfit^ 
tid))  48.  49.  e^infon  St.  Staxli  in  ben  (&l\a%  unb  »tjeinfranfen  49. 
50.    VerVimmluug  ju  Seel^eim  50.  51. 

921       52-63 

üntertoerfung  ^.  »rnulf«  Don  Jöaiern  52-58.  5Cer  lungetnfdje  löiÄ« 
t^umöftreit  5*^.  Süertrag  ju  JBonn  jtoi|(^nt  St.  ^einric^  unb  St. 
Staxl  59— 6.S. 

922 04-68 

SJjnobf  ju  Goblenj  64.  65.  ermerbung  ber  ^.  l'on^e  öon  St.  *JJubolf 
Don  5<urgunb  66.  67.  ^.  ?lmulf  öon  SBaiern  gegen  iPotjmen  67. 
68.    l'ot^ringiWje  ^änbel:  Äotberl  gegen  St.  Staxl  6^. 


XIV  3nt)Qlt. 

Seite 

923 69-74 

^ftnrid)«  «nt^eil  an  ben  Äätnpfen  in  Oftanftetc^  U9— 72.  Unter= 
ttjerfunfl  einti  Ziieili  öon  üot^tingen  73.  74. 

9Ä4 75-  79 

a5Je(ft|eI  in  JBeje^ung  öon  2)i3tl)ümetn  75.  ©infaß  ber  Ungarn  76 
-78.  3nnere  Äämpfe  in  Sot^ringen  78.  79. 

925 80—  83 

SBottftänbige  Untettoerfung  Sof^ringenS  80—88. 

926 84-91 

Job  ^.  iJutd^atb^  84.  (Sinfafl  ber  Ungarn  in  ^Ilamannicn  unb 
öott)ringen  85—89.    SReic^Sticrjammtung  ju  ilöormS  y9— 91. 

innere  fJcrDättnifire     92—115 

anläge  befefligter  Orte  92—97.  görberung  ftäbtijc^en  Seben?  97 
—100.  Serfügungen  im  .^eernjcfen  100  -102.  ©renatiert^eibi: 
gung  103—104.  ©teßung  ber  .gjerjoge  104.  105.  Cb  iPfalj- 
grafen  106.  SBijd^öfc  unb  geifllid^e  Stifter.  107.  108.  erafanjler 
unb  ßanjler  109.  Äitc^en^  unb  9ieici)§Derfamnilungen  109.  2;ie 
Äonrabiner  110.  .^einric^S  ©teüung  -jU  Sac^fen  110.  111.  2:ie 
3leid^§regierung  überhaupt  111-113.  ^^erjönlic^e  eigenfc^aften 
bed  ffbnigg  1113.  2)ie  ßema^lin  ^a!)tpbe  113rll4.  jtinber 
114.  115, 

92T 116-119 

Sot^ringif^e  unb  anbere  a3ert)ältniffe  116  - 118.  9letd)§üerjamm« 
lung  ^ü  SHaina  118.  119. 

928 120—124 

Sottiringif^e  2ingelegent)eitcu  120.  121.  iüermätilung  fQ.  ©ifelbred^t« 
mit  ^einric^ä  lod^tcr  ©erberga  121.  122.  itriege  mit  ben 
Slaöen:  Unterttjerfung  ber  |)eüeller  unb  3:alemincier  122—124. 

929 125-137 

Unterrterfung  SQBenjelä  öon  5Böt)men  125,  126.  Slügemeine  Gr^ebung 
unb  S^eftegung  ber  ©lauen  127—130.  Jöefjanblung  ber  3lat)en 
131—133.  33ermäl)lung  oon  ^einric^g  ©of)n  Otto  133—135. 
S)er  jüngere  So^n  93runo  nad^  Utrecht  135.  @^nobe  ju  3;uig= 
bürg  136.  Sot^ringifc^e  gfel)ben,  lob  Si.  Äarlä  Don  Oftanfreic^ 
137. 

030 138—140 

^einric^  in  Sronfen  138.  139.    Sott)ringifd^e  ^önbel  139.  140. 


3nljalt.  XV 

Seilt 

•>31 141-143 

^finrit^  ui  *>.'otl)rin9en  141.  Söefct)tung  eine«  Surften  bet  3lbo= 
btitcn  142.     iöiic^ofötoedifel  143. 

932 144—149 

Untetteerfung  bet  Soufi^et  unb  "Diil^ienet  144.  145.  C^nobe  jju 
CStfurt  145—148.  S^noben  ju  JHcgen^burg  unb  I'ingelfing  148. 
149.    ler  aSeftfronfe  Heribert  ju  -i^eintic^  149. 

933 1.50-1.58 

Äompf  mit  ben  Ungotn  150—158.    ^eintic^  in  gfranffurt  158. 

934 159-164 

Söefiegung  bet  'S^äntn  159—162.  .^etfteflung  bet  Watt  on  bet 
6c^lei  162.  Unterloetfung  bet  Sucranet  163.  Dicfotmation  Don 
Wlöftetn  163.  164.    l'ot^tingijcftc  Angelegenheiten  164. 

935 165—171 

^einrtd)  in  SÜJeflfalen  165.  etjbifc^of  Unni  öon  Hamburg  165. 
3ujammenfunft  mit  it.  9iubolf  üon  gfianfteic^  166.  ^.  Mtiiulf 
in  3tQlien  167.  .£»einric^3  3lbfic^t  nac^  JRom  ju  jiefjen  167— 17C. 
©eine  ©tftanfung  171. 

936 172-175 

^etlommlung  ju  (Stfutt;  SBettjanblung  übet  bie  «Rad^folge  172.  178. 
^eintit^*  le^te  ^anblungen  173.    lob  174.  175. 


(ttcntft, 

1.  Uebct   bie   ^erfunft   unb   bie   ^Beübungen  be«  Subotfingifc^en 
©ejt^ledjt* 179—189 

2.  Hebet  bie  öt^ebung  Ä.  Äonrob  1 190—194 

8.    nebet  bo«  lobeäiatji  ^.  Cttoö 195.    196 

4.  Hebet  ben  öegenftonb  be*  Streit«  itoijc^en  St.  Äonrab  unb  ^. 
^einricft 197—200 

5.  liebet  bie  3eit  oon  Ä.  Äonrob  I.  lob  201.   202 

6.  Ueber  bie  ^eit  ber  (hl)ebiing  Si.  ^peinrictjd 203—205 

7.  Ueber  angeblidjeiUermonbtfdjaft  unb  ^Jiad^fommenjc^aft^einric^d  206—208 

8.  t)et  iiBeiname  Auceps  (iUogler,  ^i^'^f^)  unb  bie  baiauf  betu« 

benben  Gtjdblungen  fpatetet  9lntoten.  —  ?lnbete  i^einamen    .    209—214 

9.  ©pdtete  91  uffof jungen  öon  bet  l^rtjehung  unb  .£>etrfdjoft  .Ciein« 

rieb« 215.   216 

10.  Xie  'flblebnung  bet  Salbung  unb  Jttinung  in   bet  ^luffoflung 

aiteter  unb  neuerer  Scbriftfteaer 217—221 

11.  lie  6tcUung  (Jberljflrbd  in  Aranfen  unb  Uotbringen  ....    222-224 


XVI  3n^alt. 

Seite 

12.  Die  fpäteten  (Stjäfjlungen  übet  |).  «rnulf  bon  JBoietn  .    .    .  225-228 

13.  Die  ©tlDetbung  Uotbtinflen^  in  ber  DorftcHung    be3  3locuubuS  229.   230 

14.  Die  ©töbtegrünbungen  Sl.  ^i'mxid)i 281—237 

15.  Die  angeblidie  ©ntbecfung  bet  WctaQe  im  .g)orjiUnter  Ä.  .£)eintid^  23H.   239 

16.  Uebet  bie  Stellung  beö  ©rafen  Siegfrieb  unb  bie  angeblidie  Qx-- 
ric^tung  tion  Warfgratfd^aften  unter  fl.  .^einrtc^ 240.   241 

17.  Die  ?Infänge  ber  aJlarf  Defterreic^  unb  ber  angebliche  5/tatfgtQf 

SRübiger  uon  ^ßec^larn 243—247 

18.  a.  ^einrid^g  Urfunben  nad^  ^Jrooinjen  georbnct 248.   249 

19.  ©agenl)afte  9tad^rid^ten  über  33ejiet)ungen  Ä.  ^einrid^^  };u.  Sö^» 

murinen  prften 250.   251 

20.  ^Ingeblid^e  fird^lid^e  @inrid^tungen  unter  St.  ^einric^  ....  2-52 

21.  Ueber  SRiabe  alä  Ort  ber  Ungarn?c^la^t  im  3-  933  .     .     .     .  253.   254 

22.  Die  späteren  (Srjd^tungen  unb  (Srbid^tungen  öon  bem  Ungarn^ 

friegc  Ä.  ^einrid^S 255—272 

23.  Der  flrieg  Ä.  ^einrid^§  gegen  bie  Dönen 273—276 

24.  Die  Deut^döe  5Jlart  an  ber  ©c^lei 277—281 

25.  Die  eingaben  über  ben  Zob  Ä.  ^einridt)8 282 

ntqirttx 283-294 


5)aS  ^cutfc^e  9tei^,  beffen  ^tntünge  barauf  jurücfgcljen,  tta^i 
bie  ^erbüiier  J^eidinj  üou  bem  großen  gränfifc^en  Wid)  bem  einen 
ber  eö^ne  ßaijer  Ciibroig»  bie  2)ic^rjQ^I  ber  X-eutfc^en  Sanbc  uub 
tüeientüc^  nur  ^eutfc^e  Sanbc  juroic§,  l)at  einer  geroiffen  ^e\t  beburft, 
um  \\d)  ju  befestigen  unb  um  biejenigen  Crbnungen  ju  entnjicfeln,  bie 
feiner  ßiM'flnimenfeliung  unb  bem  58ebürfni§  [taatlic^en  2eben§  feiner 
^Ingef)örigen  entfprac^en.  3'"  Anfang  aber  nur  ein  "l[)eil  be§  ^rän= 
tifc^eu  9teicf)§,  abhängig  üon  ben  i^erl)ältniffen  bc§  .^'Jerrfc^er»  unb 
feine»  :^aufe§  unb  baburrf)  einmal  einer  roeiteren  Sl^eilung  unb  fpäter 
ber  ilLMeberbereinignng  mit  ben  weftüc^en  liRomanifc^en  Sanben  anb  mit 
Stauen  unterioorfen,  t)at  e»  erft  feit  Arnulf»  ßr^ebung  fefteren  iöeftanb 
geraonnen.  ^ann,  in  ber  ^nt  nad)  ^Irnulf,  tritt  ba»  Streben  t)eröDr, 
onc^  noc^  anbcrc  formen  ber  35erfaffung  jur  ©eltung  ju  bringen,  al§ 
bie  loaren  me(c()c  5?arl  ber  ©rofee  feinen  9tacf)foIgern  I)interlaffen. 
2öie  aber  im  ftnatlic^en  2ebm  ein  D?eue§  fic^  nic^t  leicht  o^ne  firmere 
kämpfe  burd))e^t,  roie  atte  Uebcrgänge  mit  inneren  Unruf)en  unb 
nteift  jugleid)  mit  Sd)mä(f)e  nai^  außen  Derbunben  \\\  fein  pflegen,  fo 
ift  tai  in  öoDem  liküe  I)ier  ber  ^a\l  gemefen.  Sluflöfung  unb  S3er= 
|atl  ber  alten  Crbnungen,  3^oiefpalt  unb  ^aber  ber  einjefnen  ©e» 
loalten  treten,  •\umal  unter  bem  fc^roac^en  unmünbigen  5linbe,  baS 
■Jlrnulf^  ^iac^folv^er  roarb,  in  greller  3öeifc  ^erbor.  ^a  roar  man 
<md)  ben  feinblic^en  ^Jiad^barn  nic^t  geioac^fen :  bie  '5)änen  überfct)ritten 
bie  alten  Oken^en  be§  i)tei(^>3;  bie  Stauen  achteten  ber  Untermerfung 
nid)t,  ,vi  ber  fie  -Qarl  gebracht;  ein  neuer  '^e'm'b ,  bie  Ungarn  ober 
*!D?agi)aren ,  ift  an  ben  füböftlic^en  (^renjen  erfc^ienen  unb  fuc^te  üon 
i)ier  au3  ba§  loeftlic^c  Guropa,  junäc^ft  ba§  ^eutfd)e  2anb,  mit  Der« 
I)eerenben  Streif.^ügen  ()eim. 

iJer  Söeftnnb  be§  Dleic^§  fetbft  ift  auc^  in  biefer  ^t'ii  nic^t  er» 
j(I)iittcrt  lüorben.  'Diac^  Srnulf,  bem  unetjelic^en  .Karolinger,  ben  bie 
Teutfc^en  Stämme  an  bie  Stelle  be3  unfähigen  .^arl  III.  gefejit 
l)atten ,  ift  fogar  ber  uumünbigc  SoI)n  al3  .^iönig  anerfannt,  nadi) 
ihm,  M  feine  OHieber  be»  .Qarolingifc^em  ."paufe«  auf  l^eutfc^em  53oben 
lebten,  ber  ^lngefel)enfte  an^  bem  Stamm  ber  Jranfen  auc^  bon  ben 
Sacf)fen.  23aiern  unb  'Jllamannen   j^um  .Qönig  erl)oben;   bagcgen   finb 


2  gtnlettung. 

bic  Sot^aringicr,  b.  I).  bie  53eioo()ner  ber  ^tänfif^en  Sanbe  am  linfen 
9tf|einufer  unb  einjelner  benachbarter  ©triebe,  bie  frü()er  unb  mieber 
unter  Arnulfs  ©o^n  3öentil)ul(i^  ein  jetbitänbigeS  9iei^  gebilbet, 
unter  bie  ^crrfi^aft  be§  2Be[tf raufen  Äarl  getreten,  welche  i()neu  unb 
ben  unter  i^nen  cmporfomtnenben  ©rofeen  beffer  bie  angestrebte  <2elb* 
ftänbigteit  ju  geroö^ren  [d^ien  al§  ba§  ^eutjdie  Äönigtl)um. 

'änä)  bie§  aber  ^at  ber  ^ilbung  ftärferer  ©eroalten  in  ben  ein« 
jelnen  Slt)eilen  be§  Steid^»  9taum  fleben  muffen.  $)aa  33ebürfni§  einer 
au§gebe^nten  ^eereSmad^t  in  ßiner  §anb  jum  ®c^u^  ber  @ren,jen 
unb  ^^robinjen,  bie  Unmöglid^teit,  ba^  bic  Könige  überall  gteid^mäßig 
t^ätig  roaren,  bie  ^lot()roenbigfeit ,  in  welcher  fie  fic!^  befanben,  bie 
mä(!^tigen  ©roßen  bur^  3u9ff^önbniffe  ju  geroinnen,  bie  Steigung  auc^, 
in  treu  ergebenen  ?Jiännern,  bie  man  erl^ob,  fic^  ©tü^en  Der  eigenen 
^errf^aft  ju  fc^affen,  biefe  unb  anbere  Umftänbe  l)aben  bal)in  gefül)rt, 
einjelne  im  9lei(j^  ju  einer  ^erborragcnben  Stellung  gelangen  ju 
l  äffen. 

2lm  meiften  l^at  \\äj  rooI)l  ba§  ^önigt^um  auf  bie  l)ol)e  @eift= 
lid^feit  geftü^t,  bie  in  biefer  ^iü  ber  ^luflöfung  in  geroiffem  ÜJ^afee 
für  bie  2öal)rung  bon  Stecht  unb  Drbnung  tl)ätig  roar,  babei  aber  ^m 
eignen  5)lad^tjuroarf)§  nict)t  au§  bem  ?luge  fe^te  unb  in  ^Jännern 
roie  ^atto  bon  5Rainj,  ©alomo  oon  ßonftanj  einen  rocitreid)enben 
@influ&  geroann.  ^^itunter  ift  fie  mit  ben  ()ot)en  2öeltlt^cn  Derbünbet ; 
öfter  liegen  beibe  in  Streit :  i^re  ^»tcreffen  ftofeen  feinbli(^  auf  ein= 
anber.  Unb  auä^  barau§  crgiebt  ficf)  ^Inlap  Ju  Unrutie  unb  ®eroalt= 
tl)aten  bcrf^iebener  ?trt. 

ipierju  fommt  —  unb  e§  mad^t  firf)  bie§  balb  bor  allem  anberen 
geltenb  —  ein  Streben  ber  einzelnen  Stämme,  bie  im  5)eutf(^en  5Reic^ 
Derbunben  roaren,  il)re  Selbftänbigfeit  ju  roal)ren,  einen  33ereinigung§= 
pun!t  für  bie  befonberen  ^n^erffffn,  bie  fie  t}aben,  ^\i  geroinnen,  ol)ne 
fic^  ber  6inl)eit  be§  9?ei(^§  unb  ber  5lnerfennung  eine»  gemeinfamen 
Cberl)aupt§  ju  entjiefien,  boc^  junöcfift  einem  5ül)rer  fic^  anjufc^lieBen, 
ber  fie  äufammenl)ält,  fc^ü^t  unb  bertritt  in  ben  mand)erlei  ®efal)ren 
unb  9iöt^en,  meldte  bie  ^dt  erfüllen.  (Erinnerungen  an  frühere  Un= 
ob()ängigfeit,  roie  bei  ben  Sai^fen,  an  grofee  Selbftänbigfeit  unter  be= 
fonberen  ^ürften  ober  ^erjogen,  roie  bei  ben  5öaiern  ober  2otl)ringern, 
mad)ten  fic!^  geltenb  unb  erbielten  größere  öebeutung,  je  mel)r  ein 
fräjtige»  Ülegiment  öom  ^^ittelpunft  beg  9iei(^§  au§  \\d)  Dermiffen 
ließ,  'ik'x^t  auf  einmal  unb  mit  flarem  Seroufetfein  tritt  e§  l)erDor. 
'Mt  fold^e  Slriebe  roirfen  erft  in  ber  Stiüe,  bi»  fie  bnju  gelangen, 
i^rc  bilbcnbc  Äraft  in  ber  ßntroidelung  neuer  Orbnungen  ju  bc= 
roäljrcii. 

?luf  biefem  (iirunbc  erhielt  oud^  bie  road^fcnbc  5)lad^t  einjelner 
^amilien  eine  befonbere  2Bi^tigfeit:  biefe  gelangen  ju  einer  leitenben 
Stellung  bei  bem  Stamm  bem  fie  angehören,  roerben  al§  gü^rer 
unb  .^äupter,  al§  .^erjjoge,  roie  man  ben  5Iu§bru(f  bon  früfjer  ^er 
brauchte,  anerfannt.  5^abei  fommt  auf  bie  amtlicfje  Stellung,  roelc^c 
fie  l)aben,  fo  biel  nic^t  an;  eine  ^auptfac^c  ift  aber  bie  .^eergeroalt, 
namentlid^  in  biefer  3eit  ber  53ebröngni§  bon  außen :  rocr  bie  Stamm* 


£ad  £eutfc^e  9{etd^  bot  ^einric^.  3 

c^eiioffcn  gegen  bie  t^einbe  füf)rt,  gcroinnt  eine  ^ö^ere  Tiaijt  md)  in 
anberer  !öejief)ung. 

2)ie  j?önige  {)aben  n\<i)t  glcid^  eine  be[timmte  öteQung  ^u  biefer 
:li?enbung  ber  Tinge  genommen.  (Sinjetne  folc^er  5Ränner  finb  Ooii 
ihnen  jelbj't  erljoben,  mit  weiten  33etugnijten  onsgeftattet ;  onberatoo 
Dagegen  treten  fie  bem  roaci^fenben  l^influß  biejer  5J?acötl)aber  ent= 
liegen,  ober  fie  ergreifen,  roenn  jroei  ©ejc^lec^ter  nnter  iiä)  um  ten 
^^orrang  unb  bie  erfte  Steöe  unter  ben  Stammgenoffen  flreiten,  $ar= 
lei,  leiften  ober,  inbem  fie  bem  einen  ben  @ieg  über  ben  anbern  der» 
f4>affen,  ber  ganjen  Umroanbelung  nur  33orf(i)ub.  —  ^aft  noc!^  roe= 
niger  aU  bie  5lonigc  felbft  ift  bie  ©eijilic^teit  bem  (vmpor!ommen  ^er= 
n^lic^er   ©eroalten   günftig;    fie   fie^t  barin   eine   ©efa^r    für   i^ren 

,  für  ibre  politifcbe  l)Jact)t,  felbft  für  i^re  Unab^ängigfeit:  ci 
:„..„,cn  SBeftrebungen  auf,  wie  alle  ^tngelegen^eiten  be§  Stamme» 
Qud)  bie  tirc^licben,  roie  bie  anberen  ^lnge{)örigen  beffelben  auc^  bie 
C^eiftlic^en,  felbft  bie  ^Öifc^öfe,  ber  ©eroalt  be§  C)^^ä09^  Jii  unterwerfen. 
Ta  fuc^en  biefelben  einen  OtüdbflJt  bei  bem  J?önig,  unb  biefer,  bor 
ilinen  Diel  berbantt,  ber  e»  am  6nbe  roobl  für  feine  ?lufgabe  anfe^en 
muß,  bie  alte  itarolingifc^e  58erfaffung,  roelc^e  feine  roa^ren  ^er^og^ 
tbümer  ancrtannt  tjaüe,  aufrecht  ju  erbalten,  lei^t  iljnen  feinen  53ei= 
ftanb.  ©0  fommt  e»  ju  einem  Jl^ampf  juerft  gegen  einjelne,  bie  eine 
folc^c  Stellung  einjunef}men  fuc^en,  jule^t  unter  Sonrab  fafl  bei  aQen 
Stämmen  gegen  bie  roelc^e  bereits  in  ben  33efi^  ^erjoglii^er  Ü)tad}t 
gefommen  ftnb,  ober,  roie  in  Sd^roaben,  bem  JPeifpid  na(!^trad)ten, 
X)ai  anber§roo  gegeben  roar. 

ßonrab  bat  in  biefem  .dampf  nid)t  objufiegen  bermoc^t:  in 
Sac^fen  unb  5}aiern  behauptet,  in  Sc^roaben  begrüntet  fi^  bie  ^er' 
joglicbe  ©eroalt,  in  SBiberftreit  mit  bemftönig;  ber  i^erfuc^,  Sot^ringen 
roieber  jum  Xeutfc^en  Üieic^  ^eranjujie^en,  bleibt  ot)ne  (Srfolg.  ^m 
Ungarn,  bie  roieberbolt  bi§  in  bie  entfernteften  Sl^eile  be§  1)eutf(^en 
öanbeS  brangen,  ift  nirgenb§  ber  ilönig  unb  bie  gefammte  "^aö^t  beS 
9ieic!^§,  nur  ba»  ^(ufgebot  einzelner  ^^robinjen  unter  ben  ^erjogen 
ober  ©raren  entgegengetreten;  ber  Stoben  unb  '3)änen  muffen  bie 
?  Hein  fic^  ,^u  erroe^ren  fuc^en,  o^ne  Oon  ben  anberen  ©täm» 

r,  \u  erljalten. 

t  :   ein  JHeicb,  unb  ba§  9Jeic^   ift   nic^t  o()ne   ein  ."paupt 

non  p.- ,.i  lüc^tigteit.    ^ber  e§  gelingt  nic^t,   bie  ©lieber  ju» 

nnmen^uhalten.  ju  gemeinfamer  'i^ätigfeit  ju   Derbinben    unb  fo  bie 

;raft  ber  ^Jiation,  roie  e3  no^  unter  ?lrnulf  gefcf)el)en,   jur  ©eltung 

.1  bringen.    Äonrab  bermag  e§  ni(:^t,  roeil  er  nic^t  bie  2öege  finbet, 

M^,  roal  \iä)  neu  ^u  geftalten  im  53egriff  ift,  richtig  ju  erfoffen  unb 

mit  ben  'ilnfprüi^en  bc»  .Uonigtbum§  ^u  Derbinben*). 

t\(i(  ^lufgabe  blieb  bem  ^Jia(t)folger  Jneinrid)  überlaffcn,  beni 
erfliM!  Ti-utidicii    <{ninii    au-?  Siiclifiütcm   ©cfitlcdit ,    ber    mit    Harem 


')  ^k^ttt  ml)iu  jlu«jut)riiiii;)  iiu6  ^l^e^iüiibuitg  hti  t)tci  (jcgebeucit  lax- 
icQung,  t)ab(  tdb,  nac^bein  bie  Idtu^eic  C^inUitung  bec  elften  ^uilac^c  mit  'Kitct« 
Ü(^t  auf  bie  l^infügung  in  ein  gtö|ere3  Otonjeü  torQgrfaQen  tvax,  \m  5.  it^anb 


4  einleitung. 

Sinn  unb  fcftcr  ^onb  Doöbrac^te  rooranf  c§  anfnm,  bcr,  roie  ber 
'Ä^n^crr  cineS  mäd^tigcn  §ertf(^erf)auje§ ,  ber  S3egrünber  warb  einer 
neuen  Orbnnng  unb  i^erfaffung  im  ^cutjc^en  9tei(^. 

SäJer  er  mar  unb  woS  er  ii)a\,  oerfud^t  bie  folgenbe  'Dorftellung 
i^u  jeigen,  fo  geuüu  unb  eingeljenb  aiid)  auf  jebc»  ßinjelne,  loie  e»  bei 
ber  S3efd^affen^eit  ber  Uebcrliefcrung  möglich  ift. 


bet  Deutjd^en  SetfoflungSgefe^td^te  gegeben.  2üa§  neuerbingä  Dr.  ©itfel,  .^ift. 
3cil5c^rift  LH,  übet  ba3  leutjd^e  ©tammeSbetjogtbum  gejd^tieben,  entbebtt 
iebcT  ftc^ettn  Gi^tunblage. 


Äautn  über  irgenb  einen  %tinl  bcr  ®e)c^id)te  beS  ©eutf^en 
iHeic^S  fmb  roir  fo  wenig  unterrid)tet  wie  über  bie  !^n{en  ^einrid)  I. 
^cr  ^uff^ttjung,  ben  bie  @ejc^i(^tjd)reibung  in  3ujflnimen^ang  mit 
ber  'iKcubelebung  roifyenjc^aftlic^cr  unb  literarifc^er  ©tubien  unter  fiorl 
bem  ©ro^en  unb  unter  bem  Ginbrucf  ber  glönjenben  2^Qten  be^ 
.Qaifcr§  genommen  ^atte,  erlahmte  am  ?{u§gang  be§  9ten  ^o^r^un« 
bert§:  bie  legten  größeren  annaliftijc^en  ^(rbeiten  ^ören  auf  unter  ^r= 
nulf  unb  Cubmig  bem  .Qinb.  ®ann  [inb  e§  faft  ein  ^albe§  ^a^r« 
Öunbert  lang  nur  bie  furjen  unb  bürftigen  ^lufjeic^nungcn  an  bem 
3*anb  Don  Oflertafeln ,  bie,  unmittelbar  unter  bem  (Jinb'-uc!  ber 
(?reignif|e  öon  ^Jitlebenben  gemacht,  eine  ."E^unbe  Don  ben  roic^tigflen 
33orgängen  geben,  au:^  [ie  nic^t  einmal  aQe  in  ber  urjprünglicfien 
©eftalt  er()alten.  ?lm  meiften  ift  noc^  5llamannien  bebad^t,  roo  bie 
Älöj'ter  Üieid^enau,  ©angaQen  unb  Steingarten  menigjten^  furje  5(n» 
nalen  bieten ;  bann  ^ot^ringen,  roo  <B.  "Dlaimm  bei  irier,  üö\n  unb 
!i3obbe§  ober  ^obac^  einifleS  Derjeic^neten ;  grauten  i[t  arm:  felbjtSorjd) 
unb  Jynl^a  lajjen  i^re  früher  rei^lic^  fließenben  ^ad)ric^ten  Derfiegen ; 
.per^felb  ^at  roenigeS,  unb  mei[t  erft  fpäter,  nieberjc^reiben  laffen;  in 
'^aiern  fc^einen  nur  ©aljburg  unb  9iegen§burg  bie  wichtigsten  %\)at^ 
fachen  furj  Derjeic^net  ju  ^oben,  unb  nidbt  afleS  ift  un§  erhalten; 
Sad^fen  felbft  i)ai  nur  au§  GorDei  furje  glei(^jeitige  9lnnoIen  aufju* 
meifen;  anbere  finb  fpäter  auf  bem  @runb  ber  ^erSfelber  in  Oueb» 
linburg  unb  ^ilbe§l)eim  gefc^rieben. 

(&x^  al§  •i'^einric^  eine  3fit  befferer  Ctbnung  I)ergefteflt  unb  no^ 
i^m  fein  So()n  neuen  reichen  ®lanj  über  ba3  ^Wei(|  unb  ba§  ®e» 
idjlcc^t  Derbreitet  ^atte,  erwachte  auc^  ber  (Sifer,  bie  3;i)aten  ju  be« 
fc^reiben,  beren  S^üQt  man  mar,  unb  ba  ift  bann  mo^I  jugleidb  rücf= 
blidenb  ber  ^t'it  gebac^t,  roo  ber  Wrunb  gelegt  morben  ju  ber  Wac^t 
unb  ipenlii^teit ,  in  ber  man  lebte.  5)ie  6t)roni!  beS  iRegino  Don 
"■^^rüm  erl)ielt  einen  Jyortfe^er,  roabrfcfteinlic^  ben  Wönc^  be§  .QlofterS 
5.  ^Jarimin  unb  fpäteren  (5r,^biJ4of  Stbalbert,  ber,  auf  (^runb  jener 
lurjen  :3a^^büc^er,  ben  '^abtn  ber  tarfteriung  bi§  auf  bie  3^'^»  ^o 
er  felbft  beffer  unterrid/tet  mar,  fortjuleiten  fudjte.  Tie  Sioune  .(')rot* 
fuit  Don  ©anberd^eim  erjö^lte  in  Sl^erfen  ntc^t  blo^  Don  ben  ^^aten 


6  Einleitung. 

Otto»,  Quci)  Don  ben  i^orfol^rcn ,  bcnen  i()r  ÄIo[ter  feine  ©rünbung 
öerbanfte.  l^or  aöem  aber  war  e§  2Bibu!inb  oon  GorDei,  ein  Bad^ie 
Don  @eburt  unb  bem  itönicjS^aufe  nal)e[teöenb,  ber  in  patriotifci^em 
®cift,  unb  nid^t  ol)ne  rairfüc!^  Ijiftoriic^en  ©inn,  bie  Ojefd^ic^te  jeine§ 
©tütnnic«  unb  injonberljeit  ber  .^errfc^er,  bie  au§  bemfelben  I)erbor= 
gegangen  waren,  fd^rieb.  Heber  bie  ältere  '^qü  aber  unb  jum  3:l)eil 
nud)  über  bie  Jia^re  ^einric^»  rool^nte  if)m  nur  ungenügenbe  i(?unbc 
bei:  manches  fd^öpfte  er  au§  fagenljafter  Ueberlieferung,  roie  [ie,  aud) 
i^u  Siebern  beftimmt  au§gebilbet,  im  5)?unbe  be§  5BoIf§  lebte.  ?tud) 
blidft  fein  5iBer!  namentliij  in  biejer  ^e'it  ni^t  roeit  über  Sac^fen  I)in= 
au§ ;  er  fd)ilbert  in  .^^einrid)  t)auptjäd)Iic^  nur  ben  (Säd)[ifd)en  ^Jürften 
unb  gelben  V). 

hieben  SSibufinb  fommen  in  Setrac^t  bie  beiben  Sebenagejc^ic^ten 
ber  5)laljtl)ilbe,  ber  ©emal^Iin  §einrid)§,  ba§  noc^  etroaS  ältere  Ceben 
33run§,  feinet  (5o{)nea,  unb  bie  umfaffenbe  9Irbeit  5lf)ietmar§,  5Bi= 
fc^of§  Don  9}ier|eburg  unter  bem  Urenfel  be§  ßönig§,  bie  afle  mancher» 
iei  Don  münblic^  in  ber  gamilie  fclbft  ober  in  ben  ^irc^en  unb  ÄIö= 
ftern  fortgepflanjten  9ia(!^rid)ten  geben,  nid)t  gerabe  fagen^aft  entftellt, 
aber  bod)  auc^  nic^t  immer  genau  unb  juDeriäffig  überliefert.  jLt)iet= 
mar  I)at  in  ber  ^auplfoc^e  auc^  nur  bie  ßrjäljlungen  2Bibufinb§  unb 
ber  '2lnnalen  Don  Queblinburg  n)ieber()oIt. 

®ie  2eben§be|d)reibungen  anberer  ©eiftlic^en,  bie  unter  ^einric^ 
lebten,  roie  bc§  Sifc^ofS  Uba(rid)  Don  ?tug§burg,  unb  ebenfo  bie  6r« 
jä^lungen  Don  5:rabitionen  unb  Sßunbern  ber  9teliquien  Don  ^eiligen 
in  Äir^en  unb  .Qlöftevn  geben  einjelne,  oft  eigentl)ümlid)  bebeutenbe 
9iad)ric^ten :  fie  gen)ät)ren  I)ie  unb  ba  einen  ßinblirf  in  SSerljältniffe 
bie  fonft  ganjj  im  'JJunteln  liegen,  unb  e»  bleibt  nur  ju  bebauern, 
ta^  aud)  biefe  %xi  Don  5lufjei^nung  in  ber  erften  ^ätfte  be§  lOten 
3at)r^unberta  ürmli(!^er  mar  ober  weniger  erhallen  ift  al§  au§  anbeten 
^eriobcn. 

Unter  folc^en  Umftänben  gewinnen  aud^  frembe  @d^riftfteller 
SScbeutung.  Ser  Italiener  Siubpranb,  unter  Ctto  ,;u  wichtigen 
©taatSgefd^äften  gebrandet,  I)at  in  einer  ©efc^ic^te  feiner  3eit  ü»d^  ber 
2)e_utfc^en  ®inge  gebadet  unb  einer  ^ieigung  ju  parteifüd^tiger  5tuf= 
faffung  I)ier  woI)I  weniger  Oiaum  gegeben  al§  in  ber  ^arfteOung  an» 
berer  Ser^ältniffe,  bie  feinen  ^ntereffen  näl)er  lagen.  2tber  ba  ei  i^m 
an  fieserer  ^enutui§  fel)lt,  läfet  er  fi^  in  auämalenber  Sdiilberung 
geljen,  unb  nur  mit  i^orfic^t  fann  man  feine SBeric^te  ju  ratlje  sieben.— 
@anj  boÄ  ©egentl^cil   ift  bei  bem  9teimfer  ßanonicuS  f^Ioboarb  ber 


M  aöas  m^^d),  T.  @.  I.  ©.  298,  gegen  feine  Stuffoffung  einroenbet,  er 
l}abc  unter  bem  ßinfluft  ber  3Jlad^t  Cttoä  I.  .t)cinrtd)  ^n  günflig  beurt^eilt, 
fc^eint  mir  toenig  jutteffenb.  er  ftcOt  fxdi  gor  nidjt  auf  ben  Stanbpunft,  ben 
Ctto  Ol«  ßoiler  einnahm,  fonbern  feiert  it)n  unb  fein  (^cfd^ted^t  eben  alh 
earfjien.  ein  SBeleg,  hjie  cinfeitig  er  bie  Dinge  auffaßt,  ift  ber  JJBcridit  ütier 
^cinrid^S  3ug  gegen  S»öl)men,  too  er  ber  2^eitnoi)me  ^Itnulfö  bon  Jöaiern 
(unb  »o^rfd^einlid)  auc^  ebett)orbS  öon  gfranfen)  gar  nid^t  gebenft. 


^tf  CueQen  für  bie  ©efc^id^te  .^eintid^?.  7 

§afl,  ber  in  (^röRercn  ^a()rbücf)erii  bie  Kjatfac^en  einfa^  unb  meift 
ttuS  guter  Ä^unbe  er^iil)lt;  aber  er  gebeult  ber  lleutidjen  93er^ültuiffe 
faft  nur  iniomeit,  al»  eä  ]\ö)  um  2ot()ringen  l)Qnbelt;  für  bie  ?lnge» 
legentjeiten  bicfe§  SaubeS  ift  er  weitaus  bie  ergiebigftc  OueQe  unb  ein 
juüerläji'igcr  @eiüäl)r§mQnn.  —  2)ageyjcn  ()at  ein  paar  Xecennicn  nac^ 
i^m  an  bemjelbcn  Crt  ein  ?)iann  Don  md)i  gen)öf)nIi(J^er  SBilbung, 
aber  jugleic^  rüd|'ict)t§lDfer  (Jitelfeit  unb  leid^tfertiger  (Srfinbung§» 
luft,  Ütic^er,  au^  üon  ^einrid)  ju  er^^öölen  geraupt,  waS  jum  3:^eil 
ber  ^iftorifc^en  2l^a^rl)eit  gerabeju  roiberfprici^t,  jum  3:l)eil  roenigftcnS 
tai  ©epräge  romanf)after  "iluöi'djmücfung  an  ]\6)  trägt. 

?Ibl)ängig  üon  unl'ic^erer,  umge[taltenber ,  nic^t  feiten  aui^  ge» 
rabeju  cntfleflenber  ^rjäölung  finb  fpätere  Sc^riftfteüer,  bie  auf  biefe 
ibncn  fern  liegenben  Seiten  jurüdfgingen ,  o^ne  gefc^riebenc  Quellen 
5u  xütl)e  jie^en  ju  fijnnen  ober  fid^  burc^  bie  bürftigeren  9tac^ri(i^ten 
berfelben  befriebigt  ju  ie()en.  ^a^in  gel)ört  fc^on  ©tfe^orb  öon 
£angallen,  ber  bie  @efd)icöte  feine§  ^Iofier§  befd^rieb,  babei  aber 
inani^erlei  Don  allgemeineren  ?lngelegenf)eiten  erjä^lte.  Ungleici^  ju« 
Derläffigtr  ift  ber  58remer  6anonicu§  ^bam  in  ber  ©efi^ic^te  ber 
(^rjbiic^bfc  feineS  ©tift».  ^ic  ja^Ireidjen  2öer!e  ä^nlic^er  ?lrt,  roel(!^e 
namentlich  in  fiot^ringcn  entftanben ,  ^aben  Don  ber  '^e'ü  ^ein= 
x'xdjS)  faum  einjcIncS  ju  berichten  gewußt.  5Iu^  bie  fpäteren  ©äd^= 
fifc^en  Jöist^umÄ*   unb  ^lofterc^ronüen  finb  wenig  ergiebig. 

^kmentlic^  l)ier  in  ©adjfen  I)aben  bagegen  Sage  unb  2)i^tung 
fic^  Diel  mit  ber  "^^erfon  unb  ber  SBirffamfeit  be§  ßönig§  befrfjäftigt, 
Don  beffen  33ebeutung  wo^I  eine  SSorfteßung  in  ben  ©emüt^ern  be» 
5.^ol!a  ober  ber  Gin^elnen  lebte,  obne  bafe  eine  bem  entfprec^enbe 
iiienntniä  feiner  ©efc^ic^te  ju  geböte  ftanb.  9ii(i)t  immer  bie  ur» 
fprünglic^en ,  aber  mel)rere  baDon  abgeleitete  1)arftenunflen  finb  er» 
Ijalten  unb  Ijaben  lange  auf  bie  ©efc^id^te  .sj)einri(i§  finf"  oft  Der» 
wirrenben  ßinflu^  geübt,  ^uä)  fpäter  noc^  l)at  fol^e  ^3ieigung  ju 
€rfunbenen  @ef(t)i(^ten  mit  einer  gewiffen  95orliebe  fi(i  auf  .^^einric^ 
geworfen,  mit  it)m  in  Sßerbinbung  gebracht,  \üa?>  aÖer  ^iftorifc^en 
S3egrünbung  entbet)rt,  aber  eine  3^»*  l^^^Ö  ©lauben  fanb,  weil 
man  fo  wenig  fiebere  Äunbe  batte  unb  bie  ganje  S^ü  meift  f^on 
unter  bem  ßinflufe  getrübter  ^luffaffung  fpäterer  ßrjä^Iungcn  be- 
trachtete. 

^iefe  abjuftreifen  unb  in  ben  ^auptjügen  ben  (S^arafter  bicfer 
%>eriobe  unb  infonbertjeit  ben  ber  JHegierung  .^einri(l)§  ju  erfennen, 
madjen  benn  boci)  bie  wirllic^  ^iftorifc^en  Üeberlieferungen  möglii^. 
Einiges,  aber  freiließ  auc^  Diel  weniger,  al§  man  wünfc^en  möchte, 
gcwä()ren  bie  Urtunben  unb  anbere  ^JUtenftüde.  6ie  laffen  erlennen, 
wie  Diel  Derborgen  ift  ober  jejit  nur  bürftig  ermittelt  werben  fann. 
Ueberljoupt  t^ut  e3  ^ier  Dielleic^t  mel)r  noc^  als  anberSwo  "Diotl), 
bur^  forgfältige  (Srforfc^ung  bc8  ßinjclnen  einen  ®runb  ju  legen 
JU  ri^tiger  9luffafiung  ber  Xinge  im  großen  unb  ganjen.  ^Jlic^t 
immer  ift  biefe  auc^  in  ben  neueren  3lrbeiten  ju  finben.  Unb  fo 
but4)   mand^eilei  S^J^'f^I  l)inburd^    ^ot  biefe  ^arftellung  ]\d)  xiixtn 


8  (Sinteitung. 

©ong  ju  baljncn,  nu§  bcm  2Begc  räumcnb,  tüQ§  uiuirf)li(j  unb  im* 
begrünbet  crj^cint,  fcflftcllenb,  foweit  e§  gelingen  lüifl,  luoS  al^ 
^ilnljQlt  jn  rid^tiger  Gr!ennlni§  unb  S8eurt()eiliing  ber  93erl)Qltnif|e 
bc§  3)euti(^fn  JKeid^S  unb  93oIf§  unter  ^einric^S  ^errfc^oft  bienen 
fonn  *). 

')  SJcnu^t  ftnb  junät^fi  bie  2lu«floben  in  bcn  SS.  unb  bem  2.  SBonb 
bcc  !Efutft^en  6t)ronifcn,  baneben  bic  neueren  DctflünuJgaben  beS  Siubpranb 
(Don  2)ümmlet),  SBibufinb  unb  JRidjer,  ebenjo  effet)atbö  Casus  Sang.  Don 
']3lei)er  üon  Änonau  unb  bie  ©angoUer  SInnoIen  tion  ßenfing  im  XV.  unt> 
XIX.  ^eftc  bet  ^IJlitttjeilungen  be?  bortigcn  tjiftotifd^en  93crein§,  bie  id^  aber 
incift  nur  ongefütirt  '^obe,  h)0  fie  bcn  %t^t  bet  SS.  berichtigen. 


«§cinric^  [tamnite  au?  einem  ber  üiigeK^enflen  unb  öorne^mfteu 
<"^c?c^le(^ter  be§  Sädu'ijc^en  Stamme».  C^nc  ®runb  freili^  i^ahm 
ipätere  Sd^^riftfleOcr  feine  ^erfunft  Don  jenem  SBibufinb  ableiten 
iDoUcn,  bor  in  ben  S^\kn  §ax{  be§  ©rofeen  unter  ben  Heerführern 
ieines  5.^olte§  ^erDorragt  unb  ben  fpätere  9luffaffung  roof)l  ju  einem 
Öerjog  ber  Sac^fen  geniad^t  ^ot  ^).  dagegen  mag  mit  einer  geroiffen 
'Babrfd)einlic^fcit  ber  Urfprung  beS  ^aufe»  auf  einen  S3runo  jurürf» 
gefüf)rt  roerben,  ber  in  jenen  3:agen  unter  ben  ßngern  als  einer  i^rer 
^iirften  erfc^eint^). 

SJielleic^t  ein  ßnfel  beffelben  war  2iubolf,  ber  unter  Subnjig  bem 
Teutf(!^en  eine  ^öl)ere  SteDung  unter  feinem  3?oIf  einnahm  ^),  ben  fein 
5o^n  ^Igiu§  in  ber  53iograpi)ie  ber  Sd^mefter  Hatl)umob  al§  ^erjog 
ber  öftlidjen  Sadjfen  bej^ei^nct  *).  ^ie  33efi^ungen  be§  ig)aufe§  lagen^ 
loie  e»  fci)eint,  tjauptfäc^lii^  in  Cftfalen,  tt)o  Siubolf  ba»  Älofter  (Man- 
berä^eim  grünbete  unb  botierte:  eine  Stiftung,  ber  brei  feiner  ^ ödster 
Dorftanben  unb  bie  im  JBefi^  feiner  ^Jiac^tommen  blieb ^).  ^aju 
tarnen  ®üter  in  Seftfalen ,  im  S^reingau ,  meldje  Don  bem  ©rafen 
(^cbert  berftommten,  ben  flarl  ;;u  einer  I)öf)ercn  '^laijt  unter  ben  Sücbfen 
erhoben  baben  foO,  unb  bem  Siubolf,  Diellei^t  in  meiblicber  SJermanbt» 
}6)aH.  t)erbunben  mar.  W\i  bem  ^lofter  2Berben  [tanb  fein  Sobn 
in  l^erbinbung,  an  GorDei  in  (ingern  bat  er  felber  Scbenfungen  ge« 
macbt,  unb  Dielleid)t  ftammt  fein  ©efc^Iec^t  eben  ai\^  biefen  ©egenben. 
Sroeifelbaft  aber  ift,  ob  qu6)  tua«  ein  fiiubolf  im  33arbengau  tjcr« 
gabte  auf  ibn  bejoo.en  werben  tann''*);  lag,  mie  e§  roabrfdieinli^  ift, 
bie  ©renj^ut  8a^fenS  gegen  SIoDen  unb  Xänen  in  feiner  ^anb,  fo 


»)  Jüfll.  X.  5H«.  III,  S.  8f)S  9i.  2. 

*)  £.  batüber  ben  (^rcutd  1,  loo  barflrlrat  if),  ba{)  bie  langete  3(it  t>or« 
{)rtr1d)rnbr,  oud)  in  b(T  erftrn  ^rotbritung  bribebalirnc  ?lnnal)ine,  Dag  IMu' 
bolf  bri  8ot)n  ^cbrrtd  {ri,  brr  S^cgrünbung  entbrbtt. 

»)  Hrottuit  Gandereh.  v.  14  ff.,  SS.  IV,  g.  306. 

*)  A(.'iuf»  c.  2,  SS.  IV,  e.   167. 

*)  35ümmleT,  Cflftänf.  JRei*  I,  S.  350  ff. 

")  Urbet  bie  :{<rfi^itngen  bed  .^aufed  f.  ben  dxiuxi  1,  tuo  befonbetS 
na4  ben  forafdltigen  (fröTiriungm  ton  SDtlmon^  mand^e<t  l^ai  gefinbett,  bei 
Umfong  ber  oefannten  Wütet  ytiibolf*  unb  feine*  ^oufe«  befc^tänft  toetben 
iniinen. 


IQ  einleitung. 

mufete  QÜcrbings  biefe  ©egenb  für  i()n  eine  befonbere  Söidjtigfeit  er= 
langen.  ^ebenfaOä  erftrecfte  fic^  fein  5öefi^tl)um  über  öerfc^iebene 
2;^eiie  .be§  Säd)nfcl)en  Sanbe§:  unb  jd^on  baburc^  ift  fein  5lnfel)n 
gcftiegen,  fein  ßinfluß  geI)oben.  6r  war  öermöf)!!  mit  bcr  Oba, 
^od)ter  be§  Sifling,  au§  einem  angefel)enen  gi^ontifc^en  ®efd)led)t  *) ; 
nnb  Quc!^  ben  ,^>arolingifcf)en  i^önigen  ftnnb  er  natie:  ber  So^n  2ub» 
uiig  be§  ^eutfc^en ,  Subroig  ber  jüngere ,  bem  bei  ber  jl()eilung  bc§ 
öäterlic^en  9teid)§  8ac^fen  jugeroiefen  warb,  üermQl)lte  fic^  mit  2iu* 
bolfä  5o(f)ter  Siutgorb^). 

Sei  2iuboIf§  Stöbe  (866)^)  ift  bie  tjerjoglic^e  ©teüung  in  ©ac^fen 
üuf  ben  iilteften  So^n  SBruno  übergegangen,  ber  fpäter  in  ber  Der= 
böngntäüoaen  'B6)lai)t  be§  ^a\)X(&  880  gegen  bie  ^änen  fiel*). 
Ctto,  ber  jüngere  öruber,  ()atte  ^uerft  bie  ©raffdjaft  in  <Sübtt)üringcn 
erl)alten'');  bann  folgte  er  bem  SBruno  nad)  unb  bei^auptete  met)r  aU 
bteiBig  ^a^re  lang  an  ber  ©pitje  be»  ©äd)fif(^en  ©tamme§*')  eine 
i)eroorragenbe  ©teüung.     ''Raö)  2iubpranb§  iöeric^t ")    l)at  er  unter 


1)  Hrotsuit  a.  a.  D.  v.  21  ff- 

2)  Hrotsuit  V.  305  ff.,  ©.  311.  Scn  3tttl)uni  beS  Widukind  I,  16,  bcr 
Subwig  b.  Ä.  nennt,  t)at  fc^on  aJleibom  gerügt. 

")  Ann.  Xant.,  SS.  II,  S.  231.  —  Sie  Ann.  Alam.  cont.  Sang.,  SS.  I, 
©.  50,  ügl.  Ann.  Weingart.,  cbenb.  ©.  6G,  fe^en  ben  Job  eineä  üintolf,  ben 
fie  ju  ben  regni  principes  rechnen,  inä  3al)r  864,  unb  bem  finb  Eckhart,  Orr. 
Guelf.  IV,  ®.  370  (ögl.  ©c^eibt  cb.  9i.),  unb  Sßebcfinb,  9Joten  I,  6.  164,  ge» 
folgt.  3)od)  t)at  f(i)on  Leibniz,  Ann.  1,  ©.  655,  bemcrft,  bog  bie  yjodjric^t  ju 
866  gehöre,  toä^renb  kümmlet  II,  ©.04,  jtoijc^cn  865  unb  866  fdjtoanlt. 
—  S:a§  ^of)r  375  in  ben  Snterpolationen  ber  Fasti  Corbej.,  Harenberg  Mon. 
ined.  S.  3,  fommt  gar  nid^t  in  2bctrfld^t;  e§  entfptidjt  bcr  üon  bem  ^craue: 
geber  ftüt)er,  Hist.  Gand.  6.  63,  geäußerten  SDcrmuttjung.  —  Scr  Ludolfus 
dux,  befjen  iobeötog  6.  ©cpt.  mehrere  ^Jtefrotogien  angeben,  unb  ben  Köler, 
Stemmat.  Sax.  3.2,  für  biefen  t)ielt,  ift  bcr  Söl)n  Ctto§  I.;  f.  Äöpfe,  3at)rb. 
II,  1,  S.  60;  Summier,  Otto  <B.  289.  —  ?lucl^  bei  bem  Liutult'us  dux,  ben 
ba?  Necrolog.  Weiss.  4.  Idus  Mart.  aufführt,  Joogc  iö)  nid^t  mit  'JJJoo^er, 
Slrd^io  für  Unterfranten  Xlll,  6.  9,  on  biefen  ju  bcnfen.  —  Sie  impia  soror, 
bie  iiacft  9?Dbo§  Syntagma  feinen  ÖebenSfaben  3er|d)nitt,  hjcldjc  Harenberg,  Hist. 
Gand.  ©.  28,  unb  öJenfelcr,  SBittelinb  8.  197,  motlf  mad)t,  ift  bie  5parje. 

♦)  Ann.    Fuld.   cont,   SS.   I,    ©.  393.    Widukind  I,  16.    Thietmar  II, 
15,  ©.  750,  ber  ben  log,  2.  f^ebr.,  nennt.    Sgl.  äöebefinb,  5Joten  I,©.  295  ff. 
etenjel,  l'eipj.  Sit.  3.  1825,  9ir.  225,  ©.  2023  ff. 

'^)  Ihf.  Cubtoig  b.  i.  877,  Orr.  Guelf.  IV.  ©.  377:  fc^enft  an  @anber8= 
%tim  quasdam  res  proprietatis  nostrae  in  villa  quae  dicitur  Tennstedi  et  in 
villa  quae  dicitur  Herike.  in  pago  qui  dicitur  Sudtburingia  in  comitatu 
Ottonis. 

*)  Sa&  er  oud)  bie  Sogtei  Sorteiä  getrabt,  ift  eine  unbegrünbete  Söe^aup: 
tung  oon  Falke,  Cod.  tradd.  ©.  153.  2-58,  ber  t%  in  ?ein  falfc^ei  Chronicon 
aufnatjm :  i^m  folgen  QBigonb,  ©ejc^.  oon  Goröe^  I,  ©.  207,  unb  Summier, 
Cftfr.  JReid)  I,  ©.  352;  bte  Urfunbe  Slrnulfö,  Falke  ©.  293,  bie  er  im  Index 
8.  V.  advocatus  bafür  anfül)rt,  cntljält  eä  nic^t. 

")  Liudprand  Antap.  I,  24:  Ottonem  itaque,  Saxonum  potentissimum 
ducem  —  hujus  gloriosissimi  atque  invictissimi  regis  Ottonis.  qui  nunc 
superest  et  feliciter  regnat,  avus  —  Mediolanium  defensionis  gratia  dirigit. 
Suben  IV,  ©.  26ti,  oud)  Summier,  9lrnulf  ©.  103,  Cftfr.  5Keic^  II,  ©.  376, 
jtoeifcln,  toie  mir  fi^cint,  ol)ne  tjinrcic^enben  ©runb.    Senn  baß  bie  Ann.  Fuld. 


^(rnulf  an  einem  3»9f  "Q^  Stauen  tfjeilgenommen,  mo  IRailanb 
feiner  3>ertl)eibigiing  anoertront  warb.  2Benn  aber  ein  fpäterer  ?lutor 
i^m  unter  Submig  b.  St.  neben  bem  6ri\bif(i^of  §atto  bie  53orinunb' 
jd^aft  be§  jungen  -Qönig^  beilegt'),  fo  ift  boS  eine  58el)Quptung  bie 
weiterer  iBegrünbung  entbe{)rt :  Ctlo  roirb  nur  )e[Un  in  SubmigS  Ur= 
tunben  ern)ä()nt-);  er  loaltete  in  feinem  ^eimatslanb  me()T  felbftänbig 
unb  oI)ne  an  ben  itömpfen,  n)eld)e  bamala  ba§  9teirf)  bewegten,  5In» 
t^eil  }u  nehmen,  ^en  33abenbergern  2lbalbert  unb  feinen  58rübern, 
bie  eine  fe()r  jtt)eifeü)afte  fpätere  9?ad^rid)t  -^u  feinen  ßnfeln  mac^t  Don 
einer  2oci)ter,  bie  bem  ^Jiarfgrofen  ^einrid)  Dermöljlt  fein  fofl,  I)at  er 
feine  .<öülfe  geleiftet^);  aber  au^  ben  öJegnern  ift  er  nict)t  näi)er  Der= 
bunben*):  baß  er  au§  bem  Stur}  jene?  ^'^aufeg  93ort^eiI  gejogen"), 
ift  nid)t  nac^j^uroeifen.  dagegen  {)aben  fein  (iinfluf^,  unb  feine  iflad)i 
fid)  au(^  über  Sod^fen  l)inau§  erftrecft;  auc^  im  3:()üringifd)en  ßic^sfelb 
l)Qtte  er  bie  ©raffci^aft'') ;  ba§  .Qloftcr  .S^er§felb  ftanb  unter  feiner 
Oiewalt '').     2;a  ber  3)Jarfgraf  58urc^arb  Don   j£f)üringen  gegen  bie 

894,  ben  3"9  c"™  exercitu  Alamannico  unlcrnel)nifn  loffen,  fd^Itefet  bod) 
ni(^t  aui,  bof?  Ctto  eine  3fit  lona  ein  ^ommanbo  in  bet  teidjtiqcn  Stabt  ctl^ielt. 

M  Aventin.  Ann.  Bojorum  IV,  2,  ed.  Kiezler  I,  ®.  ü41*:  Tutores  ejus  Oto- 
nem  Saxoniae  regulum ,  cui  soror  Litavici  nupta  erat,  et  Hattonem  Mogon- 
tinum  archiepiscopum  essejubent.  li:  meiflen  ©päteren  folgen  il)m;  Oundling, 
De  statu  reipublicae  subConrado  I,  £.  23,  mit  bem  3"fafef  Jen«  möge  bofür 
^airif(^f  9iQC^ttc^ten  get)abt  tjoben.  Tagegen  ;jtDeifeIn  Leibuiz,  Ann.  II,  S.  198; 
Gatterer,  De  Ludovico  inf.  ®.  14,  aud}  !L'üt)et,  St.  Wontab  unb  .^.  ^leinrid^ 
S.  '68.  Qi  ift  im  2til  ?ltientin§,  lüenn  iöud^net,  GJefd).  Don  iöaicrn  1, 
3.  139,  erjäl)lt,  toie  ,ÜJ}atfgtaf  Ctto  ein  Sad)§  unb  IJJatfgraf  yuitpolb  ein 
Seiet  beibe  p  obetften  iBefef)lät)abetn  ber  ^Uili^  (duces)"   bcftellt  hjutben. 

■)  ©.  10,  «R.  :>.  eJenonnt  tuirb  ein  ©rof  Ctto  Söötjmet  ^Jir.  1185  für 
.^otberftobt,  1208  (M.  B.  XXVIII,  1,  S.  140)  für  Steifing,  1223  für  .^erSfelb ; 
kümmlet  II,  S.  498  9?.  (fr  toar  nidjt  anmefenb  auf  ber  gürftentierfammlung 
iju  fVordöl)eim  903,  3uni;  Xeugart,  Cod.  dipl.  Alam.  I,  ©.  526;  ebenfottjenig 
904  ober  905;    Dronke,  (od.  dipl.  Fuld.  ®.  299. 

*)  So  f^alfe  in  feinem  falfd^en  C'hron.  Corbej.,  Cod.  tradd.  S.  401 
Oo^tb.  HI,  1,  e.  rü).  53gl.  üentid),  Waxlqx.  öero  g.  VII,  ber  bon  bem  53ct« 
f)aUtn  CttoS  ettoaS  befonbereä  tniffen  lüill.  Ueber  bie  angeblid^e  5]erbinbung 
mit  bem  ^Dlarfgrofen  .£)einri(^  \.  ben  (JrcurS  7. 

*)  %a^  bie  Sad)|en  im  •^etx  Äonrab  b.  ä.  (Regino  90«i.  SS.  I.  S.  611) 
nid)t  auf  Säd)fiirf)e  .fiiUfä(truppen  (jo  nod)  iJeo,  Ueber  ^ntftel)ung  ber  1:.  |>er= 
^ofltt)ümcr  S.  74;  Wfrorer,  (iarol.  II,  6.  425),  fonbern  auf  dinloobner  bee 
))agu9  Ilessi  Saxonicus  ju  bejie^en  finb,  ^at  9Uend,  ^.  \2&.  II,  8.  61<8  9{.  k, 
bemrrft. 

'>)  yöber  e.  33. 

•)  Urf.  'Jlrnulf«  ö.  3.  897,  Dronke  ©.  295:  per  interventum  Hattonis 
archiep.  atque  Ottonie  fidclis  marchionis  nostri  ...  in  pago  Eichesfelda  in 
comitatu  Üttonis.  ilüabrlcbeinlid)  ift  berfelbe  Cito  gemeint  in  ber  f^ulbifc^en 
?lufAeid)nung  aui  bem  3-  H"'"  über  eine  Sriientung  antiquorum  principum, 
prinium  quidcm  iiiarcbionis  Ottonis.  i)08tmodum  vcro  domini  KrtBL'i  cete- 
rorumque  nrincipnm  Saxoniae;  Scliannat,  Hucbonia  vetus  S.  :'<24;  Dgl.  Leib- 
niz,  Ann.  I!,  3.  Mn,  (Wenfjter,  2öitted)inb  3.  88. 

"i  Ih!.  Ponrabfe,  I>I».  1.  K.  15,  3.  15:  Ottonis  voncrandi  ducis .  cui 
lemporibns  d.  Hludowici  rcgis  dubditi  fuerunt  (fratree  cnenoläi  S.  Wicbertl). 
Tonad)  ift  in  ber  Urf.  l'ubmig  b.  Ä.,  S^end  II,  3.  25,  ber  Ctto  vir  venera- 
bilis  et  abba,  unter  brm  ein  provisor  ftel)t,  biefer  -Cierjog;  bof?  er  loeltlieften 
3tanbe^,  ^rigt  auäi  bte  il^eftimmung,  ut  nullus  postca  in  gonealogia  ip»ius 
Ottonis  vel  alia  qualibet  persona  laicorum  vel  clericorum  in  ipsam  abbatiam 
uUatenus  se  nitro  intromittere  praesumat.    Hgl.  l'öl)er  3.  30.  .■)5. 


12  (Einleitung« 

Ungarn  ben  Job  fonb,  ift  bem  £ä(f)ftfcf)cn  ^er^og  ^icr  eine 
leitenbe  (Gewalt  zugefallen  ').  ©eine  Joc^ter  £)ba  toax  eö  n)a^rjc^cin= 
Uli),  bie  fic^  bem  ifönig  3oentibuId)  öon  ^ot^ringcn  öermöf)Itc^): 
aud)  nad)  biejcr  Seite  frf)einen  feine  S5erbinbungen  fic^  erftrecft  ,^u 
^abcn.  6r  luar  bet  mäd^tigfte  unter  ben  ©rofeen  beö  9teicf)ä.  2)a= 
bei  blieb  er  mit  ben  '^ol^cn  ®eiftUd)en,  welche  unter  ßubtuigö  tarnen 
bie  ,1ügcl  ber  9tegierung  füf)rten,  in  gutem  öinüernefjmcn'^).  60 
begreift  [\äj.  bafe  nac^  be§  jungen  5?önigä  Job,  ba  eS  galt  ein  ncucS 
^aupt  für  bie  2)eutfc^en  ©tömme  ^u  fud^en,  baö  ''^lugc  fid^  junäc^ft 
auf  Ctto  richtete.  6r  lehnte,  fagt  ber  Säc^fifd^e  @e)c^irf)tfrf)reiber, 
bie  Alrone  ab  unb  bot  bie  .^anb  ^ur  6r^ebung  bc8  ^raufen  Äonrab  *). 
Unter  biefem  behauptete  er  bebeutenben  Einfluß,  folange  er  lebte. 
'^Iber  nur  fur^e  Jage  njaren  if)m  noc^  ^ugemeffen.  Gin  ^ai)x  nad^ 
5?onrabö  2öat)l  C^töifc^en  7.  unb  10.  5iöüember  911-^)  ftarb  ber 
Öer,iog  Ctto,  ben  30.  9iobember  912'').  ©rft  nac^  i^m  ift  bie 
50lutter  ^od)betagt  —  fic  erreichte  baä  feltene  '*^Uter  öon  107  3la^ren  — 
bal)tngegangen ' ),  nacl)bem  fte  eine  blüfienbe  9iac^fommenfd)aft  ^eran= 
toacfifen  gefeiten,  bie  in  bie  Stellung  be§  ©rofeüatcrä  unb  9.^ateTö 
eintrat  unb  öon  il^v  auö  neue  gtän^cnbe  ©^ren  gewann. 


' )  Sgl.  ejcutS  4. 

-')  Regino  897,  SS.  I,  ©.  607:  ad  Ottonem  comitem  missum  dirigit, 
cujus  filiam  nomine  Odam  in  conjugium  exposcit.  Söitttc^,  3)ie  ©ntfte^ung 
bes  |)etjogtl)um§  !l'otl)tingen  S.  ö3ff. ,  jd^ctnt  mir  ju  fef)t  baran  ju  jtueifeln, 
baß  Der  Sad)je  Ctto  gemeint  ifl;  bie  3ltt,  loie  üiegino  fpric^t,  lüeift  auf  einen 
bcjonbet^  angefe^enen  unb  befonnten  öJtafen  I)in;  tal.  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  166. 
Iflnn  ift  et  e§  tt)ol)t  auä),  ber  in  ben  Utfunben  ^^^ntibuld^?,  Sacomfalet  3lx. 
80.  81,  genannt  toitb.  2;agegen  ein  @raf  Ctto,  ber  aU  @raf  im  pagus  Dius- 
purch  genannt  toitb,  IL'acomblet  9ir.  83,  ©.  45,  id^eint  e^er  ein  Äonrobiner 
^u  fein.  3)ümmler  II,  <B.  4ö4  läfet  bie  Badit  unentj^icben.  —  Ueber  bie  ^ad)» 
tic^t  3lt)entind,  ber  eine  anbere  2;oc^ter  Otto§  bem  Siutpolb  oon  35aiern  Der« 
mä^lt  iein  läfet,  f.  e^curS  7. 

')  2)ie?  ergiebt  fit^  au8  ber  ganijen  öage  ber  S)inge.  33Ba8  8eo,  S3ot» 
lefungen  I,  @.  587,  einjelneg  rtiffen  h)iQ ,  entbehrt  bagegen  oHer  SBegtünbung. 

*)  Widukind  I,  10:  Regi  autem  Hluthowico  non  erat  filius,  omnisque 
populus  Francorum  atque  Saxonum  quaerehat  Oddoni  diadema  inponere 
rcgni.  Ipse  vero  quasi  jam  gravior  recusabat  imperii  onus ;  ejus  tarnen  con- 
sultu  Conradus  quondam  dux  Francorum  unguitur  in  regem;  penes  Oddonem 
tameu  summum  semper  et  ubique  fiebat  imperium.  2)ie  legten  iSSorte  t)aben 
früt)er  xn  manchen  tounberltd^en  3luälegungen  vlnlofe  gegeben.  Ueber  bie  3tt'eifel 
gegen  bie  9iid)tigfeit  ber  ganzen  9iad)rid)t  f.  ©rcurä  2. 

'•)  £0  igiael,  DD.  I,  S.  1.  SÜJenig  abtoeid^enb  fagt  Lamey,  Acta  Pal, 
VII,  ©.  100,  ateifdjen  0.  unb  10.  9ioD. 

*)  S.  über  feinen  lobeetag  (frcuri  3.  SBie  alt  er  geworben,  toiffen  njir 
nid^t;  bo  aber  baö  öJeburtäja^r  feiner  3Jlutter  bii  806  jurücfget)t,  fo  fann  er 
fpäteften»  in  ben  40er  3at)ten  geboren  fein,  ^amit  flimmt,  bofe  fein  ©o^n 
^einric^  876  geboren  ifi  unb  bielem  jtoei  öltereSrüber  üorangingen.  SäJäre  bie 
e.  11  angcfüt)rte  7iat^ric^t  begtünbet,  fo  {)ätte  bet  880  gefallene  2Ilatf« 
grof  ^eintid^  mit  einet  lochtet  CttoS  brei  ©ö^ne  erjeugt,  bie  balb  na^  bei 
lüatetö  2ob  crtoac^fen  loaren:  bemnac^  hjürbe  CttoS  |)eitatt)  unb  auc^  feine 
©eburt  ii^ebliä)  »eiter  ^urücfgel)en ,  toaä  an  fid^  roo^l  möglich  ift,  ba  fein 
Sotet  866  ftarb,  feine  *UJuttct  um  826  tx'maäi]en  toax. 

')  Hrosuit  Gandersh.  v.  568  ff.,  ©.  316. 


^etntid^#  3ugenb  13 

S3on  ber  ©ema^lin  ^atl)ut  obrr  ^obunjic^'),  bcren  .^crfunft 
nnbc!annt  ift  unb  bie  man  o^ne  ©runb  auf  bad  5?aroItn9tfd[)e  .^önigg^ 
^Quä  t)Qt  Jiurücffü^rcn  tooücn-),  luaren  £tio  oufeer  niet)reren  2cd)tcni 
brei  ^öijne  geboren.  S!;ie  bciben  älteren,  Xfionfmar  unb  Siubolf,  finb 
jung  geftorben^).  9lur  ber  jüngere  ^cinridjV)  trat  übrig,  ald  ber 
Später  jenen  im  lobe  folgte. 

^einric^,  um  baö  3a^r  87(3  geboren,  ftanb  bamolö  in  ber 
33lütt)c  ber  3a^re^).  S)ie  ©c^rittfteller  preijen  i^n  aU  reirf)  an  oUcn 
i^or^ügen  beö  ©eifleö  unb  bes  -VÖcrjeng.  ^ni  jarten  Äinbeäaltcr 
frfjon,  lagt  2i>ibufinb ") ,  fc^mürfte  er  fein  £eben  burrf)  jcbe  \Hrt  ber 
2;ugcnben,  unb  Don  jTage  ju  !Xagc  nat)m  er  ^u  an  leu^tenbcr  2Bei«= 
^eit  unb  an  bem  9tut)m  aller  guten  2Berfe.  Unb  bie  2ebcn6bejd)rei= 
bung  ber  (^ema^lin  "»JJio^tpbe ' ) :  Don  ber  erften  Stütze  ber  3ugenb 
an  freier  gcfteüt  in  ben  iVr^ältniffcn  beä  iicben-?,  bilbete  er  fid^ 
roeidlid)  an  allem  moburd)  ber  ©cift  gehoben  toerben  fann;  aüe  Der= 
c^rcnb  unb  liebcnb  mit  benen  er  mar ,  feinem  feinblid) ,  über  feinen 
ftd)  cr^ebenb,  bie  traurigen  tröftenb,  ben  ©Icnbcn  ^elfenb,  ermarb  er 
fid)  2ob  unb  feinen  ''Jteib,  unb  gemann  gi^cnnbe,  bie  i^m  nlö  gleid)e 
fic^  anft^loffen.  6r,  ruft  I^ietmar**)  auä,  ermuc^d  mie  ein  SBaum 
im  SJctborgencn  unb   erglänzte  mic  eine  Slume  im  neuen  3ftü|ling. 


»)  Thietmar  I,  2:  .jpatljui;  Vita  Mahthildis  ant.  c.  1,  >>.  X,  o.  '~i'>: 
^obutoid).  3^)«"  iobe^tng  gicbt  ba«  Xecrolog.  Merseburg.,  ^Ji.  5Jtitt^.  XI, 
ö.  247:  9.  Kai.  Jan.  Hathuwi  mater  Heinrici  rcgis,  bai  !ia\it  loQ^t|c^einlitli 
bie  Asnal.  necrol.  Fuld.  903,  SS.  XIII,  ©.  1«9:  HaJwib  comitissa. 

')  6.  tercur«  7. 

=*)  Widukind  I,  21.  Vita  .Mahthildib  ant.  c.  1:  tres  filii,  oI)nc  bie^hmen 
ju  ncnnm:  bogtgen  bie  jüngere  c.  1:  duo  gignebantur  filii  ....  major  natu 
vocabatur  Thancmarus  et  alter  Heinricus.  £ie  Ann.  Talidenses,  SS.  XVI, 
S.  Ol,  jagen  oljne  ^toeifel  oue  ÜJhvüctftänbni«:  Tres  ergo  Ileinrico  erant 
firatres  etc. 

*)  ttx  ''Jlamt  toitb  nodö  bet  SJetitftteben^eit  bet  üalefte  ucti(i^ieben  ge^ 
fc^rieben:  Heinrichus,  Hainricus,  Hainiricus  u  f.  tv.,  in  älteren  £enfmölerii 
ntd)t  leid)t  Henricu». 

»)  Ungefäl)r  »JOJQ^rifl  ftirfat  er  im  3ol)r  *Mi)    Widukind  I,  41. 

")  NVidukind  I.  17:  Qui  cum  primaeva  aeiaie  omni  gencre  virtutum 
vitam  8uam  omaret,  de  die  in  diem  proticiebat  praecellenti  prudentia  et 
omnium  bonorum  actuum  gloria. 

')  Vita  Mahthildis  ant.  c.  1:  Nam  a  primacvo  aetatis  flure  libi>rius 
data  vivendi  potostate.  omnibus  unde  sarciri  potest  Ingenium  vitam  sapiniler 
iostituit ,  cunctos  obsei{uen8  diligensque  rum  quibus  erat,  ncmini  adver^us, 
nulli  86  praeponens,  mocstos  consolando .  miseros  juvando,  et  laudem  sine 
invidia  et  pares  inveniebat  amicos.  lie  jüngere  Vita  brürft  e*  nur  tlroo* 
anber*  qu«.  (*b?rt)arb,  Wonberetj.  iHeimt^ronif  2ii,  3.  411,  roeife  oücrlei 
ju  erjätjlen,  jo  j.  SB.  v.  lo.  11: 

Ok  stuDt  he  dama  mit  allen  sincn  sinnen. 
Dat  ome  dat  Sassenland  rechte  kundicli  worde. 
Sermutt^ungen  über  6T)ifl)ung  n.  |.  )o.  giebt  (Rundling,  II.  A.  S.  2ü^. 

")  Thietmar  I,  2:  ut  arbor  occnita  excrevit  apueio  et  ut  bonae  indoli» 
gradatim  enituit  tiro  sicut  flos  in  verc  novo. 


14  (Sinlettung. 

©in  Sinn  beö  ©roftuaterö  für  fircf)licf)e  ^ntereffen,  ber  ,^ur  8tit= 
tung  Don  @anberö[)eim  unb  ,^ur  S3eftimmung  mehrerer  ihnber  für 
bog  flöfterlid^c  Seben  geführt  ^^Qttc  * ) ,  fc^eint  auf  .f)einric^  üererbt 
5u  fein:  cö  roirb  er^ä^lt,  bafj  bic  Srüber  jenem  .'Rlofter  ein  be= 
bcutenbeä  33efil3tf)um  311  ent^ie^en  tracf)teten,  «öeinrid)  aber  feinen 
5lntVil  bemfelben  überlief},  äöic  ,^um  8o^n  bafür,  meint  bcr  ^Inna» 
lift,  fei  i^m  bann  baö  gan^e  öäterlid^e  ßrbe  .zugefallen-). 

'iihex  aiidj  in  friegerif^er  2{)Qtigfeit  tjat  er  fic^  bei  Scbjeiten  beä 
SSaterä  erprobt.  2)iefer  übertrug  i^m,  er^äljlt  SBibufinb^),  bcn  i?rieg 
gegen  bie  Xaleminder,  eine  Staüifcfje  9.^ölferf(^aft  an  ber  mittleren 
^Ibe,  mo  fpäter  5)leiffen  fic^  er()ob;  nad)bem  er  i^r  2ar\b  öertoüftet 
unb  öerbronnt,  fügt  Xt)ietmar  l)in,zu^),  teerte  er  fiegreic^  .^urürf.  Sie 
3!)olemincier  aber  riefen  bie  Ungarn  ju  ^ülfe. 

3n  ben  Qeikn  '^Irnulfö  mor  bas  S3oI!  ber  Ungarn  an  ben  oft» 
lid^en  ©renken  beö  2)eutfd)en  9tei(i)§  erfc^ienen;  feit  bem  2obe  jened 
Äönigä  rid)teten  fie  i^re  t>erf)eerenben  3üge,  mie  nac^  Stöüen  auf  bcr 
einen,  fo  nac^  .Rörnt^en,  Saicrn  unb  ben  benad)borten  ^(Jrooin^en 
auf  ber  anbern  Seite,  ^m  ^a^r  Ou()  erreirf)ten  fie  <Sad)fen"')  unb 
öerf)ängten  alle  ©räuel  ber  i^ermüftung ,  njelc^e  i^ren  Sßeg  ,zu  be= 
geid^ncn  pflegten,  auc^  über  biefee  2anb.  Ik  '^HUdit  beä  ^er^og^ 
h)ar  ben  gefä^rlid)en  geinben  nid)t  gemad)fen,  benen  ^njei  i^a^re  fpöter 
bcr  l^üringer  5JiarIgraf  ^nrd)nrb  erlag. 

2öaf)Tfd)einlici^  rtar  e§  fd)on  ber  erfte  Quq,  ber  mit  bem  Ärieg 
gegen  bie  j)alemincier  in  Serbinbung  gebracht  roirb*^). 


')  ?lufeer  ben  bret  iöd^tern,  lüclc^c  nacf)  cinanbet  bem  illoftcr  ®anbet§s 
t)etm  botftanben,  ift  t)ietl)cr,  nac^  ißet^' Slusfü^rung,  SS.  IV,  ©.  165,  aud^  ber 
\llgiu§  ju  ted^nen,  ber  im  Älofter  l^amjprtnge  lebte  unb  in  anmuttjiger  Söeife 
baä  öeben  ber  Sd^hjefler  .^atl)umob  unb  übertjoupt  ben  frommen  Sßanbel  ber 
»Jamüie  Gilbert. 

-)  Ann.  Palid.,  SS.  XVI,  <B.  Ol:  Qui  de  predii  particione  tractantes, 
predium,  quo  pater  eorum  Gandessemensem  ecclesiam  indotaverat,  videlicet 
11000  mansoruni ,  abscindere  moliti  sunt.  Quod  ipse  ad  cor  revocare  ne- 
quiens,  maluit  ecciesiae  suam  portionem  contradere  quam  excommunicationi 
cum  ipsis  subjacere.  Maluit  juste  non  habende  egere  (juam  injuste  habendo 
non  egens  esse.  Quid  pluraV  De  reliqnis  bonis  nullam  communionem  sor- 
titus  est,  immo  tamquam  infortunatus  exberedari  sustinuit  pacienter.  Sügl. 
Ann.  Saxo  907,  SS.  VI,  ©.  592.  ^ie  9iac^rict)t  ftommt  oul  einer  unbcfannten, 
Watjrfc^etnlici^  ©nnbersl^eimer  CueQe.  a03ie  bei  Ceb;jeiten  bf§  S3ater§  bie  ©öf)ne 
JU  einem  iotd)cn  IHedjt  gelangen  fonnten,  ift  nid^t  beutUd^. 

^)  "Widukind  I,  17:  Pater  autem  videns  prudentiam  adolescentis  et 
consilii  inagnitudinem,  reiiquit  ei  exercitum  et  militiam  adversus  Dalaman- 
tiam,  contra  quos  diu  ipse  militavit. 

*)  Tbietmar,  1,  2:  a  patre  suo  in  provintiam,  quam  nos  Teutonice  Dele- 
raenci  vocamus,  Sciavi  autem  Glomaci  appellant,  cum  magno  exercitu  mis- 
sus,  devastata  eadem  multum  atquo  incensa,  victor  rediit. 

'"')  Ann.  Corbej.,  SS.  III,  ©.  42:  Ungarii  in  Saxoniam  venerunt:  Hers- 
feld., S.  .52:  Untrarii  vastaverunt  Saxoniam;  bgl.  Elwang.,  SS.  X,  S.  18, 
unb  Ann.  Saxo.  ©.  591,  ber  eine  eigentf)ümlirf)e  9iac^rid^t  i)at,  an  bie  bort  ein 
frogmentorifc^er  9lnf(ang  fid^  finbet. 

«)  2!cr  Ann.  Saxo"  fe^t  ei  908;  inie  er  bie  ^iad^ricftten  be-3  SBibitfinb  unb 
I^ietmar  d^ronologifc^  einreibt,  ift  aber  of)ne  allen  SQ3ert^.  3^m  folgen  bic 
meiflen  Steileren  unb  ttieber  ©frörer,  ßarol.  II,  ©.  4.37.     3:afe  .^einrid^  erft 


3n  tiefe  ^eit  nuife  and)  ^einiid)ö  crfte  J^crniäfifung  fallen,  üon 
hex  %i)itimax  cr.vi^ltM.  ^at^cburg  wax  bie  2ocl)ter  bee  ^ruin,  bcr 
feinen  Silj  in  ber  ^^Utftnbt  ^JJlerfeburg  ^otte-)  unb  mo^ifdjcinlic^ 
©rof  im  gaögaii  unb  in  bem  benachbarten  ^yrifonefelb  njar'^);  bo 
er  feinen  eot)n  l)intevlaffen ,  fiel  baö  reid)e  Erbgut  ber  J^atl)eburg 
unb  einer  Sd)iüefter  ^u*).  Um  jene  bctt)arb  fic^  ^einric^,  unb  ob= 
njotjl  fie  alä  'JiMttlüe  ben  ©d)leier  genommen^'),  toilligte  fie  nad) 
einigem  ÜUberftrcben  ein.  '')lad)  bcr  ^eier  ber  .^oc^^eit  fnm  ber 
junge  ^er^ogöfoljn  nad)  5Jlerfeburg;  l^ier  rief  er  hie  Diac^barn  ^u= 
fammen  unb  geioann  biefelben  bergeftalt,  bafe  fie  i^n,  fagt  ber  ^ifto= 
rifcr,  lüic  einen  ^reunb  liebten,  lüie  einen  |)errn  ehrten"),  .^einric^ 
erhielt  fo  ein  33cfit}tl)um ' ) ,  baö  für  bie  n^eitere  Sluäbreitung  ber 
9)Jad)t  beä  ^aufeö  nad)  S^üringcn  tyn  üon  nic^t  geiinger  33ebeutung 
rcar.  ^JJierfeburg,  burdj  i^n  gci)oben,  ift  fpäter  ber  Si^  eineö9Jiar^ 
grafcn  unb  eincö  Siät^umä  geioorben. 

gegen  bie  S;aleminciet  flejrf)irft  iei,  ba  ber  SÜatet  imriö  bem  Jobe  33urc^atbS  bie 
matfgtäflic^e  ©etoalt  in  if)üringen  ctt)alten,  ift  eine  (iombinotion  Don  Leib- 
niz,  Ann.  II,  ©.  227,  ber  man  faum  ®ett)icl)t  beilegen  fann. 

M  Thietroar  I,  4.  iRi  bringt  bie  ©adje  übrigen^  nid)t  unmittelbar  mit 
bem  3"9e  flfflfn  bie  2alcmincier  in  iücrbinbung,  lüie  bie  ÜJieiften  (f.  Leibniz, 
Ann.  II,  8.  28'j)  annel^men.  5ioc^  einer  längeren  ?luöcinanberfejjung  über  bie 
Talfmincier  c.  .{  fd^rt  er  nur  fort:  Interim  cujusdani  matronae  famam,  quae 
Hatheburch  dicebatur,  Heinricus  comperiens  etc.  Taft  er  fie  anf  bem  S^^y 
fennen  lernte,  ift  nnr  5üermutt)ung  öon  i-'cutjt^,  ®cro  £.  0  9i.  y. 

')  Ilaec  erat  tilia  Ervini  senioris,  qui  in  urbe  predicta,  quam  antiquaiii 
civitatem  nominamus,  maximam  tenuit  partem.  2ie  im  lert  gegebene  (*r(lii  = 
rung  l)at  fdjon  Jpal)n  in  ber  2  entlegen  lieber jetumg  3)itmar3  160H.  fol.  1.  2. 
?lnberc  hielten  es  für  ?lltenburg  ober  gar  Clbenbnrg,  mie  jd^on  Ann.  S.  911, 
S.  Ö92,  fc^reibt:  civitatis  Aldenburh;  bagegen  für  ?lltftebt  im  Ofi^i|onefelD 
Gundling,  H.  A.  ©.  28;  ^ai)i\,  Einleitung  II,  S.  39  9i.;  Mascov,  Comni. 
S.  28.  ijür  *JJierjeburg  ctfldrt  fid)  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  22^,  unb  bie  9lenen'it 
finb  meift  ju  bicjer  '^Innaljme  .^urürfgcfe^rt:  Süagner  unb  yoppenberg  in  bcn 
?lu^gobcn;  ?lbelung,  2)irectürium  S.  43;  «eutfc^,  @ero  ©.  14;  aBt-riclc, 
("•iant  S.  99.  Xai  'predicta'  fann  fid^  ""^  auf  bovi  c.  2  genannte  ÜJlerjeburg 
bejiet)en.  iügl.  Hnodjenljoucr,  ©ejc^.  IljüringenS  in  ber  Äarol.  unb  £äd)j. 
3eit  e.  r,:i  m. 

^1  Süerjebe  a.  a.  C  ^reilic^  nur  nad)  ben  9iac^tic^ten  be*  It)ietmar  unb 
ii)L'il  ipata  Sicgfrieb  (i  unten)  bieje  Stellung  l)atte. 

'  I  Kt  quia  is  filium  non  habuit,  geminis  tiliabus  suis  e  medio  decedens 
reliquit.  Ob  hujus  pulchritudinem  et  bereditatis  divitiarumque  utilitatcm 
etc.  iUgl.  Widukind  II,  11:  l'irat  autem  mater  ^us  raultam  babens  pos- 
sessioneni  etc. 

'')  et  quamvis  banc  esse  viduam  et  sclret  velatam ;  biti  fann  boc^  U)oI)l 
nur  ouf  eine  'iBiltuie,  nidjl  überl)aupt  eine  bie  bcn  ef)eIo|en  ©tonb  erh)ä^lt,  be^ 
\ügcn  metben  (»gl.  "Ji.  Gl.  Wan\  ol)ne  Wrnnb  ift  aber^  wai  Falke,  Cod.  tradd. 
«.  521  ff.,  ijon  einem  Wrofcn  Cibadj  aU  Wemal)l  beibringt. 

")  sponbus  cum  contcctali  ad  .Mer.s(>l)urt  h  venit;  omncsque  convocans 
vicinofl.  qiiia  vir  tuit  iliustriH,  tnnta  t.imiliaritate  sibi  adjunxit,  ut  c|ua8i  anii- 
nun   ilili.;.Tent  et  ut  dominum   bonorarent. 

I  la\\  er  ti  aud)  {pdter  bom  3üt)n  biefer  (£t)c  nid)t  jurücfgob,  ,)eigt 
Widukind  II,  11.  Safe  .^icinrid)  bamal«  *lJJarfgraf  oon  *Ulcr|cbutg  lunrbe, 
Ijaben  ol)ne  «runb  l'eutjd),  Wcto  S.  r>  "H.  S,  S.  14  9{.  21,  unb  «öt)er  3.  '2r> 
ongcnommen.  üudi  örbtn  lufU  fic^  nidjt  mit  Eckbart,  llist.  gen.  ®.  1<|'.^ 
eine  marfgräfli(^e  Stellung  beilegen;  er  ttJor,  rtcnn  er  bcn  .£)a«!gau  t)atte, 
Örenjgraf.    sögl.  Änoc^enl)auet  ©.  63. 


\Q  dtnleitung. 

S)ic  33erbinbung,  gegen  bie  ©efe^e  bcr  Ätrd)e  gefd^Ioffcn  M,  fonb 
-ober  bie  ^iSbiÜigung  beS  -Oolbcrftäbter  Sijc^ofÄ  ©igigmunb,  ber 
bcn  ^^cgattcn  bo'?  et)elid)c  Scbcn  bei  Strafe  ber  @;cominunication 
unterjogte  unb  fie  Dor  fid)  auf  einen  ^irrf)entag  lub.  i^einvic^  njanbte 
fi^,  tüie  5:j)ietmar  ,^u  berichten  ireifj,  an  ben  iRönig:  gemeint  ift  5?on^ 
Tab-);  biefer  um  ber  33erbinbung  luillcn,  in  trctc^er  er  mit  bcm 
9?atcr  unb  mit  |)einrid)  felber  ftanb  •*) ,  gertä^rte  bie  erbetene  |)ülfe 
unb  »erlangte  bon  bem  SBifd^of,  ba^  er  ben  23ann  aufgebe  unb  i^ni 
bie  (5ntfd)cibung  übertrage.  2)aö  Gin,^elne  bcr  Gr^ät)lung  frf)eint  aber 
toenig  öerbürgt.  2)ie  ^aäje  muß  mehrere  ^a^^xt  üor  JPfonrabö  Qx= 
l^cbung  faüen  * ,  unb  ber  .^ci-rfc^er,  t)on  bem  bie  9icbc  ift,  tann  nur 
ber  junge  Sublüig  fein. 

%u^  ber  i^erbinbung  ftammte  ein  ©o^n  lanfmar  ober  Xnmmo '' ), 
i)cr  fpätcr  ein  anfe^nlic^eä  Sefi^t^um  empfing ''),  aber  nid)t  baö  Grbc 
ber  3Jiutter  unb  noc^  tneniger  bie  ^ladifolge  in  ber  äßürbe  beS 
3.^aterö,  ba  jene  nirf)t  al§  rechtmäßige  ®emat)lin  ^einric^y  angefetjen 
warb;  ein  jüngerer  S^itsenoffc  nennt  [ie  gcrabe^u  Goncubinc'). 

j^ietmar,  ber  allein  näf)ereä  üon  biefer  S3erbinbung  berirf)tet, 
■er^ä^lt,  baß  nad)  einiger  3eit  §einric^§  ©inn  fid)  öon  ber  |)at^eburg 
abmanbte,  ba  bie  ©cf)ön^eit  unb  ber  Oiei^t^um  einer  anbern  i^n 
locfte,  er  bie  gefdiloffene  6^e  alä  unred^tmäßig  erfannte  unb  fici^  üon 
i^rcn  ^cffeln  befreite'*).    SUon  bem  ©c^irffal  ber  25erftoßenen  ift  nid)t 


')  ©.  j.  S.  baS  Concil.  Tribur.  895  c.  25:  De  viduis  velatis,  Harzheim, 
C'onc.  Genn.  II,  ©.  399;  quc^  Benedict  II,  411.  Sgl.  fiat)n,  teinleit.  II, 
©.  12  91.  g. 

2)  ad  imperatorem  properavit.  9liif  bic8  SBort  ift  bei  JI)tetmar  fein 
<yetoi(it  ju  legen,  ßonrabä  Gtroä^lung  Ijat  et  öot^er  aus  2öibufinb  berichtet; 
in  bet  CueQe,  au3  bcr  er  bteje  erjä^lung  fc^öpft,  loirb  ber  9iamc  nid^t  t)or 
^efornmcn  fein. 

^)  et  quia  familiaris  ei  fuit  et  patris  commisso  ac  fideli  servitio  impe- 
travit.  SäJQg  ®ft5ter,  garol.  II,  <B.  443,  öon  einem  (^injd^reiten  beS  »ijct)ofÄ 
„auf  eintrieb  be§  ^ofeä"  erjäl)lt,  ift  an  fid^  unbegrünbet  unb  mit  bem  Jöerid^t 
ä;t)ietmarS  in  SBiberiprud). 

*)  Seutfd),  ®eto  ©.  7,  fcjjt  ei  909  ober  910  ober  in  bie  erfien  Monate 
-911,  in  bic3  3at)r  3lbclung,  Sirectorium  ©.  43;  Leuckfeld,  Antiq.  Halberst. 
©.109,  912,  ebenjo  Söt)cr  ©.  45.  102,  Baronius,  Ann.  eccl.  ed.  Pagi  X.  ©.790, 
1oaar  919;  bagegen  Falke,  Cod.  tradd.  ©.  519,  jd)on  905,  @eb{)atbi,  .^ift.  gen. 
m^nbl.  I,  ©.  239,  901,  iDOju  ebcnjotoenig  ©runb  ift:  man  fann  nur  jagen, 
ba§  ef  öot  ba?  3at)r  909  getjören  mufe.    Sßgl.  .&af)n,  ßinlcit.  II,  ©.  40  9i.' 

■')  Thietmar  I,  G,  S.  737:  Interea  Tämmo  natus  est;  ögl.  Widukind 
II,  9.    lieber  eine  angcblid^e  lod^tcr  3utta  i  ben  öjcurS  7. 

**)  Widukind  II,  11;  qui  licet  a  natre  alia  piura  sit  ditatus,  materna 
tarnen  se  hereditate  privatum  aegre  valde  tulit. 

"<)  Cont.  Reg.  939,  ©.  018,  ber  ben  ©ot)n  ber  ^attjebutg  frater  regis 
(Ottonis)  ex  concubina  nennt.  Widukind  briitft  fid^  unbeftimm"t  au«,  II,  11: 
filius  Heinrici  regis  natus  erat  ex  matre  nobili.  ^ht  llntedjt  folgt  jenem 
Vuben  VI,  ©.  (MX  31.  4:  „.6atl)ebutg  toar  tDot)l  nur  unb  blieb  |)einrirf)ä 
ßebfe".  aöäre  bieS  getoefen,  fo  l)5tte  ^einric!^  nic^t  burc^  bie  Scrbinbung  i^rcn 
grofeen  Sönberbefi^  betommen  fönnen. 

*)  Thietmar  I.  6,  ©.  7-37:  et  mens  regis  ab  amnre  nxoris  decrescens, 
ob  pulcritudinem  et  rem  cujusdam  virginis,  nomine  Mathildis,  secreto  fla- 
gravit.     Jam  jamque   latentis  nnimi  fervor  erupit:    ot  injusto   se   hactonii- 


.^tinric^d  QJema^lin  Wa^t^ilbid.  17 

lueiter  bie  9lcbc:  ttJQ^rjd^einlic^  ging  fie  inS  Ätoflet  ^urüd ;  ober  i^t 
<Srbc  blieb  in  bcn  ^nben  ^cinrid^d. 

3)ic  er  \\di  jc^t  txnotyitt  lüor  ^JJ^a^t^ilbid ' ) ,  Qbftammcnb  qu»3 
bem  ©ejc^lec^t  be^  berühmten  ^eettüfircrö  Söibufinb,  bcn  bie  näc^ftc 
3eit  |ct)on  ,^u  einem  ,Qönig  bei  Sadjjen  gemacht  ^at '-) ,  bie  3;od^ter 
eineö  @rafcn  I^ieberic^  iinb  ber  9iein^ilbe,  bie  auf  5riefi|d§en  unb 
^Qnijc^en  Urjprung  ,^urücfgefü^rt  trirb^).  £f)icberic^  toax  in  SQBeft^ 
falen  nnfajfigM:  bie  'Eingaben  jpäterer  Sdjriftfteüer,  bie  i'^n  nac^ 
9tingeU)eim  fe^cn"')  ober  nac^  ben  33orfteIIungen  i^rer  ^cit  jum 
trafen  oon  Clbenburg'')  ober  gor  ,^um  C^er^og  ber  ©od^fen  machen'), 
finb  o^ne  Sebcutung.  Unter  brei  SBrübern,  njelc^e  genannt  werben, 
ifat  Ütcginbem  burrf)  einen  großen  ©ieg  über  bie  ^äncn  f\ä)  einen 
bauernben  'Diamen  erworben:  biö  jum  heutigen  Xoge,  fagt  ber  Säd)= 
fliege  |)iflorifer^),  ^abe  er  bie  -öeimot  üon  i^ren  öinfällen  betreit. 
'JUö  ein  SBcMl^  ber  ^Qniilie  erirf)eint  ßngern,  voo  jener  SBibufinb  nac^ 


maltani  peccasse  coDnubio,  tandem  professus  etc.  3^m  ift  iCümmleT  II, 
S.  '»Sl,  geneigt  0[auben  au  fc^cnfen. 

')  CO  etic^etnt  bet  vlame  in  bem  Jacfimile  einet  Urfunbe  Chron.  Gotw. 
S.  319,  I>D.  H  "3^.3;  Mahthilda  in  anbeten  Ctiginalutfunben  DD.  14.  18.  20. 
O.  3:  Maiitilda  H  41:  Mahtilt  regina  in  bet  gleichzeitigen  ttufjeic^nung 
SS.  XUI,  6.  265. 

-)  i'hietniar  I,  6:  ex  Widukinni  regis  triba  ezortam.  Siefe  ^eifunft 
tjat  fd)on  Widukind  I,  31;  f.  unten  'n.  8. 

')  Vita   Mahth.    ant.    c.  2,  S.   576:    Ab    hujus   quoque  posteris 

praedictae  pater  puellae  prodiit  nomine  Tiedericus,  cm  nobilissima  juncta 
erat  oxor  Keinhilda,  Fresonum  Danorumque  genere  progrediens.  j^^f« 
Iobr«tag  giebt  ba^  Necrol.  Merseb.  3.  234:  ö.  Idus  JA&j.  Reinbild  mater 
regine  Mahtildis  ob.,  unb  ein  Trevir. ,  Orr.  Guelf.  IV,  S.  38ö.  Uebci  eine 
anbete  gan,i  unbegtünbete  Eingabe  \.  ben  (*rcut8  7. 

*)  Vita  Mahth.  post.  c.  2,  SS.  IV,  ®.  285:  in  occidentali  re^ione  co» 
mes  fuerat  gloriosus ;  Vita  ant.  c.  8 :  patrimoniumque  requirens,  Aggeriensem 
cellam  in  occidentali  regione  adiit.  ^gt.  C^tt)atb,  Heg.  bist.  Westf.  I, 
©.  120. 

'•)  Chronica  Saz.,  bei  Henricas  de  Ilervordia,  ed.  Potthast  6.  74,  fagt: 
.Methildis  de  Ringelheini  (bie  (^tafen  Don  9{ingel^eim ,  im  ^ilbe^^eimtd^en, 
»erben  S.  13*j.  14«'i  .}u  ben 'JJodjfommen  Söibufinba  gctedjnct).  lotaud  Chron. 
•-•  duc.  Hrunsv.  c.  3.  t.  t5t)ton.  II,  <B.  '»78,  unb  Jötaunic^ro.  'Jicimdjronif  U,  v. 

3.  471.  la«  le^te  fc^teibt  abet  lüngheheim,  ttjotouf  Falke,  Cod.  tradd. 
^.  .;43,  WfTOi^t  legte.  2ie  Söc^j.  aBeltdjtonif,  c.  1.V2,  6.  lüO,  fagt  Don  ben 
'.^tübern:  de  dat  clbster  to  Ringelhem  stiebten.  Sgl.  batübet  Uün^el,  &e]di. 
0.  ^ilbee^eim  I,  S.  40  ff. 

")  Gobelinus  Tersona  VI,  47,  Meibom  I,  S.  248;  Chron.  Oldenburg., 
Meibom  I,  @.  1:50.    iügl.  Leibniz,  Ann.  I,  ©.  240. 

')  (  omp.  chronolog.,  Leibniz  SS.  II,  6.  64. 

"1  Widukind  i,  31:  Erat  namque  ipsa  domina  regina  filia  Thiadrici, 
CUJUS  tratres  erant  Widukind,  Immed  et  Heginbem.  Reginliem  autem  ipse 
erat  qui  pugnavit  contra  Danos,  magno  tempore  Saxoniam  vastantes,  vicit- 
que  eo8,  liherans  patriam  ab  illorum  incursionibus  usque  in  hodiemum  diem ; 
et  hi  erant  sliriiis  raagni  ducis  Widukindi  etc.  2Ja»  'cujus'  hat  Slgebert 
a.  0.  C.  auf  l'Jobthilbf  belogen ;  f.  t^ttjatb  n.  a.  C:  2DilmanS  ÜW.  1,  8.  434  9t 
lie  angfblidjf  X.'f«att  be«  Tteibenet  Öober  be*  Widukind  'ex  Reginbern',  ouf 
bie  Xifibnii,  (Sdtjort,  Jalfe  u.  a.  atofee*  &etoic^t  legten,  betu^t  auf  3tttl)um; 
f.  8S.  III,  e.  431  K. 

3a^rb.  b.  hm.  QkU.  —  Sali.  ^mri4  I.  S.  «nfl.  2 


18  Einleitung. 

feiner  Untcrttjerfung  unb  ©efe^rung  ^um  ß^riftent^um  jclbft  eine 
Äird^e  begtünbct  ^abcn  foU'). 

'?llaf)ex  über  5JiQl^tbiIbc  unb  infonberf)eit  auä)  i^re  93ermä^(ung 
l^onbeln  gnjet  Scbcnöbefd^reibungen ,  h)cld)e  beibe  fpäter,  bic  jüngere 
mit  SBcnuljung  ber  alteren,  oufgeAcic^net  finb;  fte  fc^ijpfen  ^um  3;f)cil 
QUO  münbltc^er  Ueberliefcrung ,  fd^mücfen  ober  bog  ßin^elne  tüeiter 
QUO,  ]o  hafi  bie  @ejd)id)te  quo  il^nen  tocnig  fidieren  ®en)inn 
jic^en  !Qnn. 

^[RQl^t^ilbe  njorb  im  Älofter  ^erforb  bei  ber  ©roftmutter  gleichen 
^lomeng  erlogen,  bie  qIS  Söittme  bort  bie  2öürbc  einer  '^(ebtijtin  er= 
^Qlten  {)Qtte-).  3"  i^^'  fonbte  .i^ier;\og  Otto,  er^ä{)lt  ber  SiogrQpl^, 
^uerft  ben  trafen  3:f)ietmQr,  ben  Se^rer  .^einrid)^.  ^^IIS  biejer  SBe= 
rid^t  gegeben,  h)ie  er  bie  Jungfrau  gefunben,  üoflfornmen  mürbig  für 
eine  ]o  f)D^e  iBcrbinbung ,  ijahe  [\d)  ßeinric^  fetber  mit  bem  CikQfen 
unb  mit  ftottlic^er  ^Begleitung  l^inbegeoen,  (^uerft  üerWcibet  bie  fünftige 
©emQ'^lin  in  ber  5?ird^c  gefeiten  •^),  bann  in  feierlichem  ?Iufi\iig  hei 
ber  ©roBmutter  ficf)  eingefunben,  um  bie  ^anb  ber  ^o'^t^ilbe  ge= 
morben,  ouc^  ol^ne  33er,^ug,  unb  o^m  bafi  nur  bie  (Altern  gefragt*), 
bie  3ufage  erlfialten ;  glei(|  am  näd^ften  5Jtorgen  folgte  bie  33raut  bem 
SJerlobten,  ber  [\t  nad)  2ßQlf)Qufen  fü'^rte,  h)o  bie  ^od^geit  gefeiert 
tt)arb''):  ben  Ort  fammt  Bu'&e^öi^  empfing  ^Jla^t^itbc  als  5Jiorgengabe 
auö  ber  ^onb  beö  ©atten"), 

jDie  S3ermä]§Iung  mu§  in  baä  ^ai)t  909  gel^ören.  2)enn  brei 
Stoi^re  no^    lebte  ^einric^S  SSater').    3lc^t  SEage  t)or  Ottoä   Xobe 

')  VitaMahth.  ant.  c.  2:  ügl.  c.  x.  ©.  barüber  2:iefQnip,  aBibiiftnb  itacl) 
®e?d^id^tc  unb  «Sage  (1877).  ^Jlnberc  Slnna^mcn  bon  einem  9{ingct)cim  (Falke, 
Cod.  tradd.  ©.  449)  ober  Tieteric^iburg  («Dlöjer,  Din.  ®e|c^.  V,  is,  SOßetfe  VI, 
S.  265)  aU  <Bi^  bc§  93atct§  finb  o^ne  SBebeutung. 

2)  Sögt.  3Jloo^er  in  bem  Sßetieid^niS  ber  ?lebti|finncn ,  3-  f-  aDBeflfäl. 
&t\äi.  IV,  ©.  101. 

')  Vita  ant.    c.  3:  Thietmarum  comitem,  pueri  Heinrici  magistrum. 

*)  Vita  ant.:  ceteris  parentum  ignorantibus,  sola  ava  ejus  conscia. 
üe  jüngere  Vita  fflbtt  ba§  toeiter  aiii ,  läfet  bie  ©rofemutter  auAt  h)ot)t  üon 
ber  ^lot^roenbigfeit  einer  Suft'inniunS  ^^^  Altern  jpredjen,  biefe  aber  bot^  ni(ftt 
einf)olen.  Süa§  man  al]o  feit  Gundling,  II.  A.  B.  3<),  unb  Leibniz,  ?Inmerfung 
^u  feiner  3lu^gabe  SS.  I,  ©.  104,  mieber  unb  »ieber  über  bie  ^iöbe  ber  23r5 
fi^ungen  Ibieberic^S,  beffen  ®enet)migung  im  Saufe  eine^  Ingci  l)obe  eingeholt 
»erben  fönnen,  gefagt  f)at,  entbct)rt  aßen  @runbe§. 

^)  clam  lectis  principum  mani])Ils,  toto  inde  Saxonum  in  patriam  du- 
cebatur  honore,  donec  Walehusen  parabatur ....  nu]itiale  convivium. 

®)  eandemque  civitateni  et  cuncta  ad  hanc  i)ertinentia  in  dotem  illi  tra- 
didit.  3^a§  e3  gefd^et)cn  patre  suo  consentiente ,  fogt  nur  bic  jüngere  Vita. 
"Jln  eine  SBernied^felung  toon  2üalt)oufen  mit  ben  fünf  ber  IWa'^tbtlbe  fpäter 
(929)  al3  dos  tjerlieben'en  Stäbten,  h)ie  Sffierfebe  meint,  @aue  ©.  (52  3h  106, 
ifl  f^toerlic^  au  bcnfen. 

'')  Vita  ant.  c.  4:  Praefatus  vero  dux  Otto,  pater  Heinrici,  tres  post 
haec  vivens  annos  mortem  suliiit.  Leibniz,  Ann.  II,  ®,  239,  u.  a.  Ijaben 
biefe  3lngobe  aud)  ber  jüngeren  Vita  mit  Unred^t  terloffen  unb  mit  bem  Ann. 
Saxo  bie  Söerbinbung  inö  Sa^x  911  gefegt  (auf  bie  falfd^en  Ann.  Mindenses, 
Hareuberg  Mon.  ined.  S.  103,  ift  feine  9iücfftd^t  ju  nebmen);  Thietmar  I,  0 
läßt  •^einrid)  toollenb^  erft  all  Äönig  bic  ^WiiU  SBcrbinbung  eingeben. 


gebor  ^Diafjt^ilbe  i^rcn  erftcn  So^n,  ber  ben  grofeöäterlic^cn  'Jiomcn 
empfing'),  um  bemjelben  einfl  nod)  ^ö^crcn  ©lan.^  ju  öericiben. 

Söie  Ctto  bcm  SBniber,  biejer  öor^r  bem  Süubolf,  jo  ift  ^in= 
rid}  je^t  bcm  S5ater  in  ber  Stellung  old  ^aupt  roenigftenS  beö  öft= 
lidjen  ©oc^fend  nad)gefolgt  - ).  ßiner  föim(id}en  Söo^l  buri^  bic 
(Großen  beö  Stei^ö  gebenft  ein  S3eiid)t'  ,  fügt  aber  ^in.^u:  burc^ 
bic  '-li'affcn  ber  8ad)|en  jei  ber  ^er^og  ftarf  getüejen.  ÄHbuftnb*) 
er^üt)U  ftatt  bcfjcn,  ber  Äönig  5?onrab  i)abe  gefürdjtet,  biefem  bie  gon.^e 
Cictralt  beö  iNoterä  ^u  übertragen,  bagegen  für  bie  3w^nft  ^oi)[ 
gröfjerc-i  in  "illuÄftd^t  geftellt,  unb  üer^eifeen,  i^n  ^u  ^o^cn  Gbrcn 
]u  ettjeben.  Unb  S^ietmor  giebt  baö  alfo  lieber'*):  ben  gröBten 
I^eil  beö  3?eneficiumS  \)ahe  |)einrid^  burd)  2.^erlei^ung  beä  .Rönigä 
roie  baö  (Erbgut  öon  Mcä^t^  h)egcn  erhalten.  S}er  .Rönig,  fä^rt  jener 
fort"'),  jog  fid^  baburc^  ben  UnmiUen  beö  ganzen  Sä^ftfc^en  ^I^oIfeS 
]u.  j)uri  toufc^enbe  23erfprcc^ungen  1)aU  bie§  fid)  ni(i^t  bet^ören 
(offen,  fonbem  bem  ^er^og  öorgcfieHt,  toenn  jener  ni^t  freirtiüig  bic 
DQtcrlid^e  (f^re  i^m  .^ugefle^e,  fönnc  er  oud)  tüibcr  ben  Söillcn  he^= 
felben  erlongen  n3a'3  er  n)ünfc^e. 

2öaä  ber  iRönig  bem  neuen  .Oer3og  üorcnt^olten  ]n  muffen 
gloubte.  trirb  ^ier  unb  ouc^  im  golgenben  nic^t  nö^er  ongegeben. 
Xen  offenen  93ruc^,  ber  bann  jwif^en  i^nen  erfolgte,  fü^rt  ber 
Sät^fijd^e  ^ifiorifer")  borauf  gurürf,  bofj  .Ronrob,  bo  er  cingcfe^en. 


'i  Hrotsuit  tJand.  v.  561,  S.  31Ö: 

Scilicet  ante  dies  octo  totidem  quoque  noctes, 
Quam  ducis  occasus  miserabilis  accidit  bujus. 
Ipsius  nato,  regi  quandoque  t'uturo, 
Nascitur  Henrico  famoeus  filius  Oddo. 

-1  Widukind  fagt  I,  21:  totius  Saxoniae  reliquit  ducatum  {toai  man 
ntdjt  mit  ^id)t)otn  II,  3.  19  9J.,  erfläreit  fonn:  ttn  ducatus  liraitis  jämmt: 
liefet  £ödjfiiti)et  Wotffn).  "Hbtx  bie  Vita  Mahth.  ant.  c.  3,  too  ^einrid^  au3 
■<>fTfotb  in  Saxoniam  jutiit(fft)tt,  ^figt,  baft  ÜÖeflfalfn  untrr  btffftn  Stamtn 
nitftt  tmmtt  einbfgtinen  loatb.    35al.  ©t^oxb,  Ke^.  I,  S.  120. 

*)  Vita  Mahth.  ant.  c.  4:  mncipes  quoque  rejfni  consilium  ineuntes 
tractabant,  quis  heroum  principatum  teneret.  At  i])si  prioris  non  imoiemores 
in^tiae,  ipsum  illutn  tilium  eleffere  duceoi.  Nam  et  armis  Saxonum  erat 
lortissimus.  'JJidjt  ton  finet  SOTa^l  ber  Godjfen,  bft  Sfid)fifd)fn  ,^ütftfn,  fonn 
Ijitt  bif  9tebe  lein,  »nie  Öiejfbtf^t  I,  6.  193  unb  Völjft  £.  13H  jaflfit;  bie 
Saxones  flriKn  im  Cfifqeniah  ,)u  brn  principes  regni. 

*)  Widukind  I.  ^1:  Itex  autem  Conradus  cum  saepe  expertas  esset 
rirtutem  novi  ducis ,  veritus  est  ei  tradere  omnem  potestatem  patris.  .  . . 
Ficte  tatn»>n  pro  laude  et  gloria  optimi  ducis  plura  locutus,  promisit  se 
miyora  si'  itn  et  honore  magno  glorificaturum. 

'')   I  1.4:   juvenis   in   vacuum  suctedens,  bereditatem  jure  et 

maxlmaii.  -nituito  regis  suscepit  ex  munere. 

*l  ^  '  tactum  est.  ut  indignationcm  incurreret  totius 

exercitu.s     ,.^   ,..,.  ......ucs  vero  In;...--— .mü  simulationibus  non  »tten- 

debant.  sed  Miadchant  duci  suo,  ut,  si  iiuterno  eum  noUet  sponte 

hoDorarc,  rege  invito  quae  vellet  obtiii' :     ,         t. 

'•)  Widukind  a.  a.  C:  Hex  autem  videns  vultum  Saxonum  erga  86 
solito  austeriorem.  nee  posse  puldico  hello  eorum  ducem  conterere,  sab- 
peditante  illi  foMium  militnm  manu,  exercitus  quoque  innumora  mnltitudino, 
egit,  ut  quoquo  modo  interticeretur  dolo. 

2* 


20  Ifinleitnnfl. 

bofe  er  ^u  vi^mad)  ]c\,  um  ben  mächtigen  -^er^og  in  offenem  Äampf 
,^u  bcnjQltigcn,  if)m  {)eimlicl)  nad)  bem  Scbcn  getrorfitct:  ba,^u  I^abe 
ber  ^lain.^cr  6r,^bifd)üf  .f>Qlto  bic  .^anb  geboten.  ?lbcr  boö  33ort)Qben 
fei  üereitcit,  iinb  .{vinrid)  i)abe  nun  alle  iycfi^ungen  beffelben  in 
Sodjfen  unb  2()üiingen  eingenommen;  quo  &xam  barüber  fei  ^otto 
gcftorben.  »Hufeevbem  ;\eigte  ^einrid)  fid)  feinblic^  gegen  gttjei  ©rofen, 
i8urd)Qrb  unb  SSorbo,  unb  nöt^igte  fte  boä  Sanb  ^ju  öerloffcn;  it)r 
@ut  Dcrt^eilte  er  unter  feine  ^Rannen'). 

2)icfe  ^Jlodjriditen  h)cifen  barauf  ^in,  bQ§  eö  ftd)  5unäd)ft  um 
Xlbüringif^e  35ert)äUniffe  '^onbelte.  lieber  2^üringen  erftrerfte  fic^  bie 
bi(d)öflid)e  ®emalt  beä  9)lQin^er  Stiftet,  unb  mondjerlei  Sefi^ungen 
finb  öon  bemfelben  cinjorben.  Ungern  mochte  ber  6r^bifd)of  bie 
"JDIadjt  be§  Säd)fifc^en  A>r,^ogö  f)ier  fid)  auöbreiten  fe{)en.  Sei 
ber  ^ilvt  unb  äßeife,  njie  bie  ©eiftlic^feit  fid^  überall  bem  6mpor= 
fommen  folc^er  ©enjolten  entgegcnftellte ,  toat  l^ier  njo^l  ?lnla§ 
einzugreifen.  Unb  auc^  ber  ."^önig,  njenn  er  bie  ©tellung  beö 
.s^er.^ogö  in  ©ac^fen  felbft  nic^t  an,^utaften  öermod^te,  fonnte  am  erften 
baran  benfen,  i^rer  ''^hiöbe^nung  and)  nad)  biefer  6cite  f)in  <Sd)ranEen 
3u  ziehen.  2)em  (Stifte  .f)eröfelb,  ba§  and}  in  2;^üringen  23efi^ungen 
unb  9ied^te  ^atte,  ift  jeljt  bie  frü'^er  in  ?lugftd)t  geftellte  j^reit)eit  öon 
ber  Ober^ot)eit  be§  |)er;|ogö  beftätigt-).  2)ie  ©rafen  SSurc^arb  unb 
35arbo,  bie  alö  8ö^ne  beö  gegen  bic  Ungarn  gefollenen  5::^iiringif(^en 
'!)}tar!grafen  erfd^etnen  ^ ),  ftefjen  auf  Seiten  beö  Königs ;  ber  eine  njirb 
alö  ßonrab  tierfdjhJÖgert  be^eid^net^).  Cb  biefer  fie  jeljt  in  bie  t)äter= 
lid)e  (Stellung  mieber  cinpfe^en  gebad)te,  ober  ob  e§  fid)  barum 
l^anbclte,  .^einric^  and)  bie  05aue ,  njclc^e  ber  SL^ater  fd)on  friil^er  in 
if)üringcn  befeffcn  l^atte,  ^n  ent^ietjen,  ift  nid)t  mit  Sic^er'^eit  ^u  er» 
mittcln'^). 

2Ba8  SöibuKnb  üon  ber  feinblid^en  3lbftc^t  be§  .Röntgt  gegen 
t>a%  Seben  .^einric^ä  unb  bem  oerrött)erifd^en  $lan  be§  ©r^^bif^ofö 
erjäl^lt'')  unb  anbere  nad)  i'^m  njieber^olen ,  trägt  ben  6^ara!ter  ber 
Sage  beutlid)  genug  an  fic^,  n)ie  fie,  ^ier  auä  ^a%  erfunben,  im 
IDlunbe  bcö  ^olU  cntftanb   unb  fo  in   ben  Serid^t  be§  ®cfd^id)t= 


')  Widukind  I.  22:  Et  statim  omnia  quae  juris  ipsius  erant  in  omni 
Saxonia  vei  Thuringorum  terra  occupavit.  Burgbardum  quoque  et  Bardo- 
uem,  quorum  alter  gener  regis  erat,  iu  tantum  afflixit  et  bellis  frecjuentibus 
contrivit,  ut  terra  cederent  eorumque  omnem  possessionem  militihus  suis 
divideret. 

«)  DD.  K.  15,  e.  lö. 

^)  2)a^  ttjitb  ftfilit^  nitflcnbä  au«brürflid)  grfagt,  ^ot  aber  bie  gtöfjte 
UÖQ^c^ftnlidjfcit  für  fid);  j.  SBcncf,  ^.  ß®.  II.  S.  545  Vi.;  Wnodjenftaucr 
-S.  5«.  *arbo  etf(^eint  qU  ©tat  im  pagus  Husitin  1.  3ult  912;  DD.  K.  8, 
<B.  9.  Togegcu  ift  bet  Uurcbardus  im  pagus  Grabfcld  im  3-  908,  Mon.  B. 
XXVIII,  1,  ®.  141,  nic^t  bct  Sot)n,  mic  ©cnBlet,  ©tobfelb  II,  B.  135,  meint, 
fonbern  bet  in  biefem  3at)t  gegen  bie  Ungotn  gefallene  .^et^og. 

*)  gener  regis  in  bet  Stelle  2öibitfinb§  ift.  1  betftetjen  mie  bie  SluSgabc 
and^  Änod)fnl)auet  8.  5S  unb  ©tein,  ®.  Si.  Äonrab  I.  ©.  182,  al^  ©d^rtagct, 
nic^t  aU  ©c^loiegetfo^n  Äontobs. 

'^)  ?JgI.  nö^er  6rcut§  4. 

6)  Thietmar  I,  A. 


V>.  ■^•>fintic^-3  SBeiieljungm  ]u  ff.  .Ronrab.  21 

id)rcibcrö  überging,  hex  gon^  ben  Stanbpunft  fcincS  Stammed  in  hex 
"i^oxiiebt  für  ben  ^er,^og,  ber  lUbncigung  gegen  alle  feine  ^^inbe  t^ilt. 
„3)er  C*r;}bijcf)ot  ,  fogt  er ' ),  „um  bem  5?önig  unb  beni  i<oU  ber  ^tanfcn 
^u  gefallen,  madjte  ficf)  mit  gett»ot)nfer  \.'ift  —  unb  er  benft  an  bic 
Dem  Siyatio  fdiulbgegebene  S^crücfung  beS  ^abenberger  Vlbalbert  — 
„an  ben  burd)  beö  |)öd)ften  ©nabc  unö  gegebenen  ^JJIann".  3"  einem 
@aftma^l  Ijabe  er  i^n  eingelaben  unb  grofee  ©cfc^enfe  if)m  üerfproc^cn, 
bci\u  eine  golbene  5lette  machen  laffen-).  i)a  ber  (Jr,^bifd)of  bicfc 
befa^,  fei  it)m  ein  Seuf,^er  entflogen,  unb  alö  ber  ®olbfd)mifb  fragte, 
toed^alb  er  fcuf^e,  l^abc  berfelbe  bie  'Jlntmort  erfjaltcn:  rocil  mit  bem 
39lute  be«  beften  unb  i^m  t^euerften  TOanneö  bie  .Qette  bcne^t  tüerben 
follc.  ^er  Oiplbfd)mieb  l^abe  gefc^miegen,  ober,  alö  et  bic  ?Irbeit 
oollenbet,  Urlaub  erbeten,  fei  bem  ^er^og  entgegengereift  ^ )  unb  \)ahe 
i^m  baö  (^e^örte  beridjtet.  60  fei  bicfer  ber  ©efal^r  entgangen*) 
unb  ^abe  bann  alöbalb  bie  feinblici^en  ^Jlcferegcln  gegen  bic  SSefi^ungcn 
be^  (fr^bifc^ofö')  ergriffen. 

3:ag  2t^{e  mufe  in  ben  Einfang  be§  Sa^reg  013  fallen.  V(m 
15.  5}lai  ift  ^atto,  mic  äBibufinb  annimmt  auä  ffummer  hierüber, 
geftorben  *' ). 

3n  eben  bicfer  3fit  ift  Äönig  Äonrab  nad)  6ac^fen  gctommen. 
Vlm  3.  gebruar  njar  er  ^u  (Joröei  unb  befiötigte  ^ier  bie  grci^eiten 
beö  ÄloperÄ ,  am  18.  beffelben  2Jionate  in  Gaffel ' ),  _^alfo  auf  bem 
iRücfnjcg  nad^  bem  Süben.  Cffenbar  ^ot  ber  5?pnig  )\ä)  nad)  .^= 
jog  Ctto§  lob  nad)  €ad)fen  begeben,  um  t)icr  bie  S^er'^ltniffe  peT= 
lönlid)  ;|u  orbnen.  £)a§  er  babci  feinblid)  aufgetreten,  es  alfo  t)or= 
^er  frf)on  ^^u  einem  23rud)  gefommen,  ift  nidjt  n)at)rfd)einlirf) ;  ber 
»Sug,  ben  Äonrab  um  beö  roillen  nad)  Sad)fen  unternahm,  gehört 
entfd^ieben  in  eine  fpäterc  3«^*).    ?lbet  Wo^l  fd^cint  ber  '^Inlafe  ju 

')  £rt  Codex  A  be^  Widukind,  ber  übfttjoiipt  tine  etwa*  anbete  Tat^ 
ftedung  giebt,  nennt  ftatt  be«  @Tjibifc^ofs  unbrftimmt  einen  bei  amici  regii,  bie 
bem  ^et^og  ^JadjfSeßungen  bettitet,  ali  ben  Scbulbigen. 

*)  'ihietmar  Ic^eint  jit  toetfie^n,  baft  .£)eintid)  butt^  bie  Äette  getöbtet 
toetben  {olle:  torquem  aureum,  in  quo  Heioricus  occidi  deberet,  mira  arte 
preparabat.  tai  jagt  Widukind  nid)i ,  fann  ti  abet  aUetbing^  boraudfe^en, 
tote  Xfimmlet  I,  8.  bx2  92.  annimmt,  ba  ä^nlid)e§  fonfi  er)ät)lt  teiib. 

*)  occurrensque  duci  juxta  locuin  qui  dicitur  Cassela.  Cod.  A  M  Wi- 
dukind. 

*)  %Qi  C^init'ln'  etjät)Ien  I)iet  bie  IBeiidjte  in  ben  betfc^iebenen  .^anb- 
'dif'»"'  "^  •  Widukind  «tfdjieben.  9Jad)  bem  einen  ^ö^nt  bei  ^erijog  bittet 
i>tv  nad)  bem  anbetn  ent{d)ulbigt   et  fid)   propter  repentinas  )>ar- 

buv  :  rsioncs. 

'■;  ;)hn  nennt  ber  Codex  A  t)iet  au^btfirfltd);  ba«  'ipsius'  bei  anbetu 
(Voffung  ift  abet  and)  nut  auf  ^atto,  nidjt,  nie  Guudling  meinte,  H.  A. 
3.  59,  ouf  Aonrab  ju  bejieljen.  ^enet  lert  fügt  I)in.)u:  Ad  orientem  auteni 
verfiUB  com  8uo  comitatu  (tton  Gaffel  andi,  collecta  manu  etc. 

")  ®.  öjcut^  3. 

')  l)I>.  K.  14.  1.5.  16.  Vlit  biefem  9tufentf)alt  jRoniabS  in  Gaffel  bringt 
lombetget  IV,  6.  341.  bie  9?ad)ti(^t  bei  Codex  A  be«  SäJibufinb  in  äJetbin» 
bung,  ba^  .^eintid)  in  Gaffel  oon  bem  Qiolbfc^mieb  genaint  fei  [^l.-U,  bie  et  eni' 
ÜrOt  toiebetgiebt :  biefet  Crt  fei  ju  einer  frieblid)en  ^i3ert)anblung  geIoäI)lt,  ^fxn- 
rid)  bnbin  etngelaben  genefen. 

'')  3.  nadbfr.     \'\f    9litnafimt-    3lWT<rleÄ ,    Warn    3.    12,    bic    itf)    ftü^et 


22  Stnleitunß. 

bcm  c^a^m  3^iefpalt  jeljt  gegeben').  6in  93erftänbniö  ^üif^cn 
bem  .Honig  unb  ben  ©a(l)jen  h)Qib  nic^t  erteid)!:  in  feiner  ber  an« 
gctü^iten  Ur!unben  ift  bcr  95ermittelung  ^einric^ä  ober  feiner  ^n= 
iocien^eit  gebadet. 

a3o()i  \)ai  man  angenommen,  ha^  ^einric^  jd^on  öorl^r,  im 
Sommer  unb  .^erbft  beä  ^fa^rcö  012  unb  »ieber  im  5Jlärg  013, 
hjo  ein  ®raf  .^einrid^  in  ben  Ur!unben  be3  .Qönigö  genannt  mirb-), 
fid)  in  ber  Umgebung  bejfelben  befunben.  2)a  man  fini^er  ben  £ob 
^y^o^  Ottoö  id)on  in  ben  :;luni  feijte,  meinte  man  n)of)P^),  .^einrid) 
fei  crfc^ienen,  um  pcrfünlid)  bie  6rtf)eilung  ber  öäterlic^en  Jfflürben 
unb  Sencficien  ju  betreiben.  ?(nbere  traben,  niic  ben  Job  beö  Satere, 
aud^  ben  Einfang  ber  f^cin^feligifptten  um  ein  ganjeä  3a^r  ^inab= 
gerücft  unb  bo^u  namentlid^  in  ber  Ur!unbe  üom  9Jlär,^  013,  bie 
ftd)  mit  ben  ^JJa^ric^ten  über  bie  ^Jlaferegeln  ^einrid^g  gegen  ^atto 
in  ben  erftcn  ^Jtonaten  biejeö  ^a^reä  nid^t  oertrüge,  einen  3lnlafe 
gefunben  *).  \Hber  eä  erjd^eint  überhaupt  alö  je^r  ,^n)eifei:^aft,  ob  ber 
(Sraf  |)einrid),  melc^er  l^ier  unb  lieber  in  einigen  fpätcren  Urfunben 
.<?onrabg  Oor!ommt,  ber  ©ad) je  ift,  meld^er  allerbingS  in  ber  !önig= 
liefen  Äan^Iei  aud^  jc^t  ben  gröflid^en  Jitel  führen  fonnte,  aber  nir= 
genb§  mit  einiger  S3eftimmt^eit  ftd^  in  ben  tjorliegenben  Stctenftürfen 
crfennen  lä^t'^),  ,vimal  ein  anberer  ®raf  beö  ^iamenS  jid^  finbet. 

SBäl^renb  Äonrab  oon  Reffen  au^  naä)  bem  ©Ifafj  ^og  —  im 
Tläx^  913  mar  er  in  ©trafeburg  — ,  fd^eint  ^einrid^  ^u  ben 
feinblid^en  ^RaHregeln  in  jT^üringcn  gegriffen  ,^u  l^aben.  2)er  Äampf 
iiier  mit  ben  beiben  @rafen  50g  fid)  aber  länger  l^in;   burd)  njiebcr= 


tt)eiltc,  bafe  ouc^  biefer  ^ufl  WonrabS  fd^on"eincn  feinblicften  6{)arafter  9et)abt, 
(^Ia^be  idi  nic^t  fefl^oUen  3U  ?oEen.  ©d^hjarfe,  Äonrab  ©.  2.3,  läfet  eS  unent» 
jc^ieben.  Sle^nlic^  loie  t)ier  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  .3(;6;  ©fröret,  ßarol.  II, 
S.  465;  S^ümmlcr  II,  6.  581;  ©teitt  ©.  230.  2Bq§  ßubcn  VI,  ©.  604  über 
.V?onrab3  3u8  ansiebt,  ru!)t  auf  einer  falfd^en  3lnotbnung  ber  SJegebenfjeiten 
übert)aupt. 

1)  Tlan  fül)rt  reot)!  on,  bofe  bie  ©.  19  31.  7  angefütjrten  SBBorte  beS  Wi- 
dukind:  Rex  autem  videns  etc.  auf  eine  perfönlid^e  9inh)e?ent)ett  ßonrabS  bei 
ber  (Sntfd^eibuna  t)intDeijen;  j.  ©frörer,  6arol.  II,  ©.  4fi.5;  2ö))n  ©.60.  2:00^ 
ift  barauf  fein  ©elnid^t  ju  legen.  —  2)ic  ©.  20  9t.  2  ertoäl)nte  5öcrleit)ung  bon 
.^^lerSfelb  erfolgte  in  (Saffel. 

•-)  DD.  k.  9.  11.  17.  2ie  erfle  Utfunbe  t)at  fc^on  Eckbart,  Fr.  or.  II, 
®.  834,  bie  le^te  namentlid^  Sö^er  ©.  46.  102  gcltenb  gemad^t. 

=»)  Eckhart  a.  a.  O. 

*)  l'ö^er  ©.  102;  f.  ©jcurS  3. 

"')  Söljet  jagt,  ber  5Zame  fei  fäd^ftfd^  unb  fonft  fein  anberer  ^einric^,  ber 
unter  bie  ^üi^fif"  t»?^  9{cic^»  ge{)örte,  jemalä  burc^  eine  ber  Urfunben  Äontab» 
über  fonft  mic  befonnt  gelootbcn.  J!ie  erfte  Söet)auptung  erlcbigt  fid^,  trenn 
man  fjfötftemonnä  ^iamcnbuc^  Derglcid^t;  ein  ©raf  |)einridb  fommt  unter  Äon: 
rab  nod^  in  ben  Urfunben  t)om  •").  3uli  unb  9.  ©ept.  91«  bor,  DF>.  35.  36, 
unb  ba§  fann  aUctbtng#  niöglid^er  Söctfc  immer  ber  ©ac^fe  fein;  oUein  ein 
©raf  .£)einrid^  finbet  fic^  aud|  in  einer  bcr  crften  Urfunben  Äönig  .^einrid^e, 
Dom  ^.  9tot).  920,  eb.  H  2,  in  berfclben  ©egcnb  ungefät)r,  reo  bie  Urfunbe 
Dom  3-  913  ou§geflellt  ift  (unb  fpäter  öfter),  unb  e^  l)at  gcreifi  bie  größte  SBa'^r» 
fd^einlid^fcit,  an  einen  unb  benfelben,  un§  freilid^  nid^t  näf)er  befannten  ©rafen 
in  benfen;   unb  fo  aud^  bas  Oiegifter  ju  DD.  I,  ©.  6-52. 


I 


.ip.  ^rintid)  im  ilampf  mit  St.  Aonrab.  23 

l^oltc  xHiic^njfe  gcnöt^igt,  fo^t  ÜlMbufinbM.  öerlicfecn  fte  baS  Jonb. 
^Ut  bieg  crft  in  bo^  ^ai)x  i»14  ober '^Infonfl  015,  \o  ctflört  cd  fic^, 
ba}]  bcx  itönig,  biirc^  bic  S^eiüegunflcn  in  Sc^tuaben  unb  Saicrn 
üoUltänbig  in  '-}ln|piiid)  genommen,  in  biejer  3fit  nic^tö  tüibcr  ben 
niä(t)tigen  ^crpg  unternommen  ^at. 

l'iubpronb,  ba  er  üon  ber  ^rtjcbung  bcr  ©ro^en  gegen  Äonrab 
f priest,  nennt  -Ocinric^  als  ^er.^og  ber  ©od) Jen  unb  X^üringer-). 
Cffcnbor  na^m  berjelbe  je^t  eine  fold^e  iSteüung  ein:  boö  Sanb  tvax 
ooUftänbig  in  feine  ©cmalt  gebracht;  unb  mit  ben  Söaffen  in  ber 
^•)anb  oerfpt^t  er  fie  oud)  gegen  ben  5lönig. 

^rft  im  3a^t  015  entfanbte  i?onrab  feinen  Sruber  ßber^arb, 
ber  jc^t  ben  marfgräflid^en  3;itel  fü^rt^j:  man  fönnte  benfen,  bafe 
er  gegen  «üfinrid^  ber  2:^üringi|cf)en  ^JJlar!  üorgefe^t  merben  foÜte*). 
3.5on  Jdeften  auä  ;|og  er  gegen  ©reöburg  an  ber  2)iemel,  tro  auc^ 
Marl  ber  ©rofee  feinen  erften  'Eingriff  auf  ©ad^fen  machte;  baö  @e= 
biet,  ber  fogenannte  Söc^fifrfje  ^effengau,  r)attc  .^uleljt  unter  ber  ®raf= 
fcf)oft  bcä  ^rQnfifd)en  C'Jaufed  geftanben "' ) :  trar  je^t  ^einrid^  im 
Sefttj  ber  i^efte,  fo  fc^eint  e^  auf  einem  Sorbringen  nad^  biefer 
Seite  ^in  ,^u  berufen,  unb  öber^arb  furfjte  ^ier  tüieber  ^u  gewinnen 
toa.?  i^m  genommen  war.  äBie  bie  (Södjfif^e  lleberlieferung  ^u  er» 
,^äf)len  tüufjte''),  erging  er  fic^  babei  in  übermüt^igem  ^ra^len:  i^m 


•)  e.  20  91.  1.  : 

*)  Liudprand  Antap..  II,  18 :  Quos  inter  Heinricus  Saxonum  et  Tu- 
ringiorum  prepotens  dux  ilarebat.  auf  it)n  gcl)fn  anbete  ©teQcn  bie  ben 
litel  ^Qben  jutücf,  |o  oud)  bic  Ann.  Reichensp.,  SS.  XVIl.  ©.  443.  485,  unb 
baraud  Ann.  Admunt.,  SS.  IX,  ©.  573. 

=«)  Utf.  Dom  7.  3uni  914,  I>I).  K.  23.  S.  22. 

*)  So  2öi)tx  ©.  57.  Uebet  onbere  Sejietjungen  bie  mon  bem  93ßotte  gc 
geben  \.  ^ox]d}iin(itn  III,  S.  15s. 

'')  jßJencf  II,  S.  "»47  ff.  Oft  übetget)t  bie  ^fi^öflf'  ^'f  ^einrit^  in  ben 
^efi^  tarn,  l'anbau,  ^effcngau  S.  21»,  begnügt  nc^  ju  bemetfen,  bie  ^etrfc^aft 
über  ben  .^rffengou  fd)rine  nidjt  me^t  ö&Qig  gefidjcrt  getoefen  ju  fein. 

')  Widiikind  I,  23:  Rex  autem  misit  t'ratrem  cum  exercitu  in  Saxoniam 
cum  dcvai-tandam.  Qui  uupro|)ians  urbi  t|uae  dicitor  Ileresburg.  süperbe 
locutum  tradunt,  quia  iii<  hil  ei  majoris  curae  esset,  quam  quod  Saxones 
pro  muris  se  ostendere  non  auderent,  quo  cum  eis  dimicare  potuisset.  Ad- 
nuc  sermo  in  ore  ejus  erat,  et  ecce  Saxones  ei  occurrerunt  miiiario  uno  ab 
urlie,  et  inito  (ertiiminc.  tanta  cacde  Franci  multati  sunt,  ut  a  mimis  de- 
clamaretur:  ubi  tantuä  ille  internus  e.^sot,  qui  tantam  multitudinem  caesorum 
capere  posset.  l'ratcr  autem  regis  Kvurhardus,  liberatus  a  tiuiore  absentiae 
Saxonum  nam  eos  presentes  vidit  — ,  et  ali  ipsis  turpiter  fugatus,  dis- 
lessit.  ih.*Qd  bic  mimi  fangen,  giebt  nU  .tierameter :  tantus  ul>i  internus, 
qui  caesos  devoret  omncs,  i'ouQini,  oi'ittütitenbe  iJuft  6.  3b2;  ebcnfo  j^aKe 
im  thron.  Corbej.,  f.  ^oljrbüc^et  b.  «.  -C».  III,  1,  S.  59.  ©ine  anbete  93ef 
fificierung  öon  f^abricin«  l)ebt  üötjer  £.  73  oul.  -  Statt  KresImrR  (Stobt« 
Ictge  an  bet  Iiemeli  fdjrciben  fpötere  ?lutoren  Merseburch  obet  Mersburch; 
iyraunfdjU).  JHfimc^ton.  v.  s68,  £.  170;  K.  Kote,  Cbron.  pict. .  I.eibniz  SS. 
III.  3.  :5"'i;  »üo?  tt)ot)l  nur  eine  anbete  f^otm  ifi;  ©tun«,  JHeittäge  I,  ©.  18; 
aüiganb,  'Jltc^io  f.  W.  aöeftfalen*  I,  S  37.  anbete  l)aben  ittig  an  bie  ^axi' 
l'utg  ciebadjt;  f.  baaegen  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  2ti".».  —  2;ie  ^^fit  geben  bie  .\nn. 
Cortio).,  SS.  III.  S.  4:  !♦!•'»  .  .  .  bellum  in  Meresburtr  (ogl.  bie  Ann.  Prag.. 
SS.  III,  ®.  119).  Dafe  audj  bet  Ann.  Saxo.  SS.  VI,  3.  '.{«i,  bie«  3al)t  nennt, 
beriit)t   nut  borauf,  ba&  et  ^eijag  CttoJ  iob  ittig  in  bod  3I-  •'!•*  i*V*'    ^^' 


24  (SinUttung. 

fei  nur  bange,  bofe  bie  €arf)ien  nicl)t  raoflcn  loürben  [xd)  im  offenen 
5elbe  ,^u  geigen.  ?lber  eine  ^JJleile  üon  ber  23urg  erfci[)tcncn  plölUid) 
bie  6ad)fen  unb  brQct)ten  ben  f^ronfen  eine  fdjmerc  Diieberlngc  bei: 
ein  Sero,  ber  hierauf  qebic^tet,  jprod)  bnö  ©elbftqefüt)l  ber  Sieger 
au8.  6bert)nrb  flof)  mit  bem  9{eft  feineö  ^eerc8.  ^einric^  ober  in 
feiner  iöerfolgung,  ober  um  fic^  roegen  bei  'Jlngriffö  ^ju  räd)en, 
mact)tc  einen  ©infall  in  baö  ?}räntifc^c  SanbV). 

2)cr  ilönig,  bomalö  mit  ber  ^Belagerung  ber  33urg  Ittiiel  in 
'JUamnnnien  bcfcf)äftigt ,  gab  biefe  auf  unb  toanbte  fic^  je^t  felbft 
gegen  ben  Sad^fen:  er  fammelte,  fagt  SiMbufinb-  ,  bie  gon^e  toft 
ber  ^ranfen  unb  ^og  auä,  um  .^einric^  ^u  begegnen. 

3)cr  ^er^og  befanb  fic^  in  einer  ^efte  ®rona ,  bercn  Sage  nid^t 
mit  üoHer  6icf)er^eit  ^u  beftimmen  ift;  bod^  hjirb  mit  2öaf)rfd)cin' 
lic^fcit  an  ®rone  in  unmittelbarer  9Mf)c  bcä  fpöteren  ©öttingen  ge= 
bad^t^);  t)ier,  nid^t  loeit  üon  ber  <Säc^fifrf)=.^efftfdt)en  ©renje,  fdtjeint 
^einrid^  ben  .ftönig  ermartet  ^u  ()aben. 

Ueber  ben  hjeiteren  33erlauf  ber  2)ingc  giebt  3Bibufinb*)  einen 
SBcric^t,  ber  ber  Sage,  üieUeic^t  unmittelbar  einem  Siebe  entnommen 
ift').  l?onrab  fdjidit  eine  SBotfdjoft  unb  forbert  ^ur  Ucbergabe  auf: 
nid^t  alö  fjeinb,  aU  ^^reunb  merbe  er  ftd^  geigen.  3!)a  erfdi)eint  un= 
ertuartet  beim  ^cr,^og  ber  ®raf  Jl^ietmar  bom  Often  l^er"),  ein 
SÜlann  bon  grofeiem  hiegerifd^en  ©efd^id  unb  berütjmt  burc^  Hftige 


man  jene  ^nnalrn  fannte,  Xoaxb  meifi  hai  3.  913  obet  914  angenommen; 
Leibniz,  Ann.  II,  ©.  269;  Eckhart,  Fr.  or.  II,  ©.  843,  u.  a. 

M  Ann.  Alam.,  SS.  I,  ©.  56:  Chuonradus  castellum  Tviel  obsedit,  et 
Einricho  Saxouum  duce  Franciam  invadente,  regreditur. 

^)  "NVidukind  I,  24:  Audiens  autem  rex  male  pugnatum  a  fratre.  con- 
gregata  omni  virtute  Francorum,  perrexit  ad  requirendum  Ileinricum.  Quem 
comperlum  in  praesidio  urbis  quae  dicitur  Grona,  temptavit  illud  obpugnare 
praesiditim. 

'')  ®o  Leibniz,  Ann.  II,  S.  274;  Eckhart,  Fr.  or.  II,  B.  8.S8;  |)of)n, 
einleit.  II,  ©.  10  ^Ji.;  Mascov,  Comm.  Annot.  ©.2;  2BcrJebe,  @auc  ©.  12, 
bem  foft  aüe  *Jieucren  gefolgt  finb,  ©tcfebtedjt  ©.  199:  5;ümmler  ©.  .■)94;  Stein 
<B.  239;  ^einemonn,  @.  ton  .f)ann.  I.  ©.  80.  gut  ^rotjnbc  bei  Hameln  a.  b. 
Jubelet  tjielten  e§  Meibom  b.  ä.  jum  Sötbufinb  ©.676;  Schalen,  Ann.  Paderb.  I, 
S.  247;  Gundling,  H.  A.  ©.  59;  (©ruber),  ^eit«  unb  ©efc^iditbejd^teibung  b. 
St.  ©öttingrii  I,  S.  66;  unter  ben  dieneren  iiubeu  VI,  e.  604  9J.  28;  für 
©ronou  an  ber  Ünm  bei  Sllfelb  SBcbcfinb,  92oten  II,  <B.  374;  für  ©röningen 
an  btr  5öobe  Lenckleldt,  Antiq.  Halberst.  <B.  121  9i.  q;  anbere  für  ©ronbe 
on  ber  3)Julbe,  i.  Gundling  a.  a.  D.;  Struve,  Corp.  bist.  I,  ©.  252  %  16. 

*)  Widukind  I,  24. 

'')  Sgl.  ed)mnt|t,  ifonrab  6.  24;  «ö^et  ©.  73,  ber  meint,  baö  Sieb  felbft 
^etfleHcn  ju  fönnen. 

®)  intervenit  Tbiadmanis  ab  Oriente.  It)ictmQr  ift  toal)rfd}einlid^  ber« 
felbe  ber  in  bet  Vita  Mahtildis  (oben  ©.  18  *)i.  .3)  aii  2ei)xn  ^einric^§  ge- 
nannt mitb  unb  beffen  lob  bie  Ann.  necrol.  Fuld.  032  angeben;  i.  Leil)niz, 
Ann.  II,  375,  bet  unter  oriens  hai  üanb  ^jmijdifn  ©aole  unb  (*Ibe  t)erftcl)t; 
3ä.^etiebe,  &ant  ©.  114,  ber  iljn  für  ben  ©rafcn  bce  ^Jotbtfjutingogou  tiält; 
.^leincmcnn,  ®ero  ©.  125,  ber  Söibufinb  mot)t  nid)t  richtig  au|fa"|t,  inenii 
er  fagt,  SBibufinb  nenne  it)n  Th.  ab  Oriente;  biefe  SÖJorte  finb  mit  'inter- 
venit' §u  öerbtnben.  ; 


.^p.  .ÖciiuiU;-^  <nj;iuaii3i-u  jii  .si.  Siaxi  uou  (jrantvitri).  25 

'^Injcljlägi'.  So  er  jein  ^ccr  lagern  foUc,  jrngt  er  .V)einrid).  <Bdfon 
im  i^cgriff  noft^^ugeben,  tafjt  biejer  tnict)en  ^JJiutf);  er  ertunbigt  fict> 
iifld)  ber  ^Qt)l  ber  t)erbeigejü^rten  8d)arenM:  breifeig,  anttoortet 
Xf)ietmQr,  ber  bod)  nur  mit  jünj  IsÖcglcitcrn  gcfommen.  Die  SBoten 
bee.^tönigö  cr,^äf)len  bicjem  roaä  fie  gehört-):  erjc^rcdt  öerlafjen  bie 
fronten  üot  ^Inbrud)  beö  lageö  i^r  l'oger  unb  fe^ren  ^eim. 

3?on  lüeiteren  ^cini^fcliflfciten  f)Qt  Sßibufinb  nidjiS  6erid)tet. 
Unb  tuenn  J^ictmar  jagt^l,  er  unterlafjc  ,^u  er^Qt)len,  mie  oft  fie  fid) 
begegnenb  fiegtcn  ober  beftegt  tüurben,  fo  liegt  bem  genji^  feine  nQt)ere 
.Qunbe  üon  nnberen  ßreigniffen  ^u  grimbe. 

ibn  einer  il^erbinbung  ^einrid)ö  mit  ben  onberen  t)er^ogIidjen 
Öeiüoltcn,  gegen  rocldje  .ffonrob  ;|u  fämpfen  f)atte,  ift  nid^tS  befonnt. 
2)agegen  n)eifj  ein  frcmber  Sd)riftftcller  öon  «e^ie^ungen  eigent^üm= 
li(!^er  9lrt  ^u  berid)ten,  in  meldje  ^einrid)  ^u  bem  3Beftfrän!ifd)en 
•Rönig  .Rnrl  getreten  fei. 

'Kid)er,  ber  om  ^hiägang  beö  lOten  ^Q^r^unbertö  bie  ©efdji^lc 
ber  legten  2l^cftfrQntifd)en  5?önige  fd)reibt  unb  au^fü^rlic^  namentlid) 
ber  2ot^ringifd)en  2)ingc  geben!t,  ertt)Qr)nt  ouci^  beö  (Snd)fen  ^einrid) 
unb  er^ät)lt,  tt)ie  berfelbe  mit  bem  Äönig  .Qarl  auf  ber  einen,  bem 
.per^og  ®ifelbred)t  auf  ber  anbern  Seite  in  mandierlei  Se,^iel)UTigen 
gcftanben.  äl^aö  baüon  ber  erften  'i?luf^cid)nung  bes  2Üer!eö  angel)ört*) 
betrifft  aber  eine  ^eh,  ha  |)einrid)  bereito  bas  Oberhaupt  beö  :)ieid)e§ 
ipor;  tüenn  berfelbe  gleidjroo^l  ^er^og  tjeifjt'"),  fo  beruht  e''?  auf  ber 
\'(nfid)t,  bajj  bem  iJönig  ^arl  alö  .Karolinger  bie  .^errfd)aft  auc^  über 
bie  Sanbe  öftlid)  tjom  9lf)ein  ,^ugcftanben  unb  ber  Sadjfe  ^ier  in 
\Hbl)än gigfeit  Don  if)m  feine  ©etüolt  geübt  l)ahQ;  ber  51utor  ge^t  fo 
rocit,  ,v'  er.^ä^len " ),  .r^cinric^  fei  öon  @ifelbred)t  aufgef orbert,  fic^  gum 
.Qönig  frönen  ^u  laffen,  ba  S3elgica  unb  ©ermania  • —  fo  nennt  er 
!(*ot^ringeu  unb  bad  2anb  am  rechten  9il^einufer  —  eineö  eignen 
.Qönigö  bebürften;  er  fei  nidit  barauf  eingegangen  unb  ^aht  ben 
^vOt^ringer  Don  fo  iierbrcd)crifd)em  treiben  abgemaf)nt,  biefer  aber 
nun  ben  2üeftfiänfifd)en  |)er,^og  ^Itotbcrt  oeranlafet,  fid)  ,^um  .^iinig 
aufjjuttjerfen,  —  (So  ift  überflüfftg  nor^  befonberS  lerDor^u^bcn,   toie 


')  legiones.  Urbrr  bie  $<cb(utung  totldir  ®ir{rbtrd)t  birfrtn  iQ}otte  otebt 
i  SD©.  VllI,  S.  179  ff. 

-)  *DJit  falfdjft  i'roqinolif  Ifflt  Sribnij  bie  ^inge  jjaredjt,  toenn  et  fagt, 
.\nn.  II,  6.  274:  sive  diccnti  interfucre,  quod  Witikindus  significat,  sive 
habebant  rmtos  arraiKirurn  Ileiirici  cxplorutores. 

^)  Thiotmnr  I.  4:  mihi  ad  alia  properanti  loiifum  est  enarrare,  quoties 
coDKresbi  nuitiio  ccderent  vcl  vincerent;  ri  übergrl^t  bie  Don  SBibuIinb  br* 
tid)tetrn  (^in^cltjetten. 

♦)  Hichcr  I,  20.  85  ff. 

'*)  ('.  '^'>^,  c.<2*)  ftel)t  nnbeftimmt:  transrheoanus. 

")  C.  39:  Socerutn  itaquc  adit  eique  ab  rege  dissuadet,  Cclticam  solanr 
legi  poßse  suff^ccre  asscrons.  Beigicam  vero  atque  Oennaniam  rege  alio 
lilnriinum  iudigcre.  Lüde  et.  ui  ipse  in  regnuni  coronari  non  almueret, 
niultis  biiasionibus  itermovcbat.  Ileinricus  vcro,  cum  notanda  eum  suadeie 
advorfpret,  dictis  siindcntis  admoduni  rostitit,  et  ut  (iiiirsrorot  ah  illicitis. 
multis  amplificationihus  »tiiiabat.  Kt  nisIchertuB  quidcm  cum  apud  socenim 
iion  proticei''    !  •  ■    "  l'huih  bili  painro  posset  etc. 


26  ©inteitung. 

unbfflrünbet  unb  rein  crjonncn  biefc  eingaben  finb.  —  Ditc^t  qan\ 
in  Uebcrcinftimmunq  hiermit,  oud)  nidjt  üöüig  ]o  üertc^rt,  ober  üon 
einer  gleicf)en  "iJlnfc^auunq  ber  S^cr^altniffe  qu8,  fagt  9tic^er  nQc^f)er '  : 
^einric^  fei  roegen  ber  §einbfd)aft  ber  ©laöen,  ba  Äarl  norf)  in  ben 
iBinbeln  lag,  jum  .<?önig  üon  Sac^fen  ertjoben.  —  3)cr  Sdjriftfteller, 
einmal  in  eine  faljc^c  9Iuifafjung  ^ineingerat()en ,  ift  jpäter  ober  nocE) 
\)ie[  meiter  gegangen.  !3ln  einer  Ueberarbcitung  beä  Sud)ö ,  luic  f\e 
in  ber  eignen  ^anbjdjrift  beä  Sßerfafjerö  üorliegt,  ^at  er  lüieber^olt-), 
tro  früher  üon  ©ijelbrec^t  unb  2otf)ringen  bie  9iebe  mar,  ^einrid) 
unb  8a(!^fen  genannt,  jenen  bann  gerabe^u  üon  Äarl  al8  ^er^og 
einlegen  laffcn^*.  6ö  ift  unmoglid)  t)ierin  irgenb  einen  .^ern  ^ifto= 
rijd^er  SDa^rl^eit  ^u  erfennen*);  nur  bei  üölliger  ©elüifjenlofigfcit 
fonntc  ber  5lutor  \\6)  erlauben ,  rooö  urfprünglid)  üon  einer  in  gan,^ 
anberen  S3er^ältnijfen  fte^enben  4>erfönlid)feit  unb  auij  l)ier  nid)t 
immer  mit  t)iftorijc^er  2:reue  er,^ä^lt  roar,  auf  ben  6äd)fifd)en  -^er^og 
unb  3)eutf(^en  5lönig  3u  übertragen'^);  nur  nationale  ßitelfeit  unb 
^llu^mfud^t  ben  eintrieb  geben,  bie  ©efc^id^te  ber  ßexi  in  gan^ 
falfd^eS  Sic^t  ^u  [teilen,  bem  fd^lüadjen  Söeftfranfen  eine  Cberl^o^eit 
aud^  über  2)cutfd)e  l'anbe  unb  t^ürften  beizulegen. 

Söo^l  l^at  ein  2:^eil  beä  Cftfränfifc^en  ober  2)eutfc^en  3teid)e, 
Sot^ringen ,  in  ber  B^it  unmittelbar  üor^er  fic^  bem  Söcftfrönfifdjen 
.ßönig  unterworfen,  .Qonrab  ftd^  üergebenö  bemüht  t)ier  ^ur  ?lner= 
fennung  ,zu  gelangen;  unb  biefer  ift  baburc^  in  feinblic^e  S3er^ält= 
iiiffe  ^u  .ßarl  gelommen.  @ä  liegt  an  ftd^  nid)t  eben  fern  ^u  beulen, 
baB  ber  el^rgei^ige  5?aroHnger  nod^  tüeitereS  erftrebt,  irie  fpäter  nad) 
i^onrabg  %oh.    fo  auc^  jc^t  bei  feiner  Gr^ebung  einen  Sierfud)  ge= 

*)  II,  18:  cum  ejus  (Ottonis)  pater  Saxoniae  solum  propter  Sclavoruiii 
improbitatem  rex  creatus  sit,  eo  quod  Karolus,  cui  rerum  summa  debebatur, 
adnuc  in  cunis  vagiebat.  2bbtx  ©.  8fi  t)ölt  bieje  Stelle,  bie  et  ouS  bem  Cliron. 
ürsperg.  citiert,  für  einen  S^\ak  be§  öffe'^arb,  bcfjen  Jert  etloaö  abtueic^t. 

2)  I,  U.  22  ff. 

")  I,  14,  in  einem  3ufflfe  JUQlei^  mit  jener  ^lenberung:  Ubi  etiam 
lleinricum.  regio  genere  inclitum  ac  inde  oriundum,  ducem  Omnibus  pre- 
ficit.  ^Jioc^j  in  ber  etften  93earbeitung  fogt  ber  Slutor  l)ier  in  ätjnlid^er  fccr« 
fennung  biftonji^fi:  5öert)ältniffe:  Sarmatas  alisque  prelio  subditos  habuit. 
Anglos  quoque  ac  reliquos  transmarinorum  populos  mira  benivolentia  sibi 
adegit. 

*)  ®egen  bie  im  9?odötrag  jur  etften  ^Bearbeitung  (ouf  biefe  bot  Bditoax^, 
itonrab  <B.  25 ,  feine  9lütfiid)t  genommen)  unb  ebenfo  öon  5Pet^  in  bet  Slue« 
gäbe  QU§ge|pto(^ene  5ü?tn)etfung  bielet  9iad)tic^ten  b^ben  l)ejonbet§  ®ftörcr, 
.«®.  III,  ©.  1183  ff.,  Gatol.  II,  ©.  47fJff.,  unb  Cötjet  ®.  77  ff.  it)te  gefc^idjt« 
lic^e  Jöebeutung  unb  menigften^  tbeilrteife  2ßa^tbeit  nad^julueifen  gefud^t,  aber 
ebne  itgenb  übetjeugen  ju  fönuen.  ?lu§fübtlicb  t)ot  bann  bie  ganje  gtoge  nod) 
einmal  Detbanbelt  SJittid^,  5otfrf)ungen  III,  ©.  I<t7  ff. 

'^)  SBenn  l'öbei  6.  8.5  geltenb  macbt,  baß  Siid^et  einmal  I,  23  in  ben 
futjen  3nf)olteangoben  am  Slanb  fc^on  gleid^  anfangt  ben  ^einti^  genannt, 
lüäbtenb  im  Jert  nod^  Gislebertus  fte^e,  io  fann  bal  an  fid)  hienig  bebeutcn, 
unb  aufeetbem  übetfie^t  et,  ba§  bie  ganje  auäftit)rlid)ere  (Srjäblunq  bet  c.  22  ff. 
id^on  an  bie  ©teile  einer  älteren  getreten  ift,  in  ber  ei  emfacb  f)tefe,  ©.  376: 
Ilic  (Gislebertus)  enim  ab  Heinrico  .persuasus  cum  aliis  nonnullis  ab  rege 
discesserat  etc.  Uebet  bie  ©tünbe  h)clct)e  9Sfic^et  behjogen  ^aben  mögen  f.  nament= 
li(^  Söittic^  a.  a.  C.  ©.  137  ff. 


iö-  ^eiimdjä  iöciieljungen  3U  Ä.  Äatl  oon  gtanfteic^.  27 

ntoc^t,  bic  eiflcnc  .OerrfctjQft  auS^ube^nen,  t>icücicl)t  qIö  bcr  leijtc  beS 
.Wnrolingifc^en  .öaujeö  ein  (irbicct)t  aud)  in  bcm  i3ftlic^en  Stcid)  in 
^'Injprud)  ,^u  nci^mcn.  ^ö  roäre  an  fic^  möglid^,  ba^  ^cinric^,  ba 
er  fcinblid)  bem  t'Ronrab  gegenübcrftonb,  ju  einem  6inüernet)men  mit 
bem  anbcrn  ©cgner  bcffclben  gelangt  feiM.  5Jian  ^at  botauf  f)in= 
geiüieicn,  ba§  .^einric^ö  il'ater,  ber  ^er,^og  Ctto,  aud)  nad)  Sot^ringen 
t)in  ^c,^iel)ungcn  ^atte,  feine  üod^tcr  alä  föemat)Iin  beö  .Qönigö 
i^Dentibuld)  ongeje^cn  Werben  borf,  ba^  oud)  fci)on  nad)  ber  crftcn 
lUiebcridjrift  Siiäerö  ber  Sot^ringifd^e  ^er^og  ©ijelbrec^t  mit  ^einricf) 
in  iWbinbung  ftanb:  üicücirfjt,  meint  man,  bejnfeen  Ctto  unb  fein 
So^n  jd)on  S3eft^ungen  ober  gar  ©rafjc^often  auf  8ott)ringifd)em 
^öoben  unb  ftanben  um  beren  hjiüen  aud)  ,^u  Äorl  in  beftimmten 
ftaatöreci^tlid)en  33e,^iet)ungen  - ) ,  unb  eö  !önne  baä  entmeber  mirflid) 
]u  einer  näheren  ^Bereinigung  geführt,  ober  ber  fpätere  .^iftorifer, 
ber  bauon  eine  gettiiffe,  aber  ungenaue  Slunbe  gehabt,  möge  baburc^ 
Deranlaßt  fein,  übert)aupt  eine  Untcrorbnung  be^  £äd)fifd)en  |)er,^ogö 
unter  ben  5?orolingifd)en  Äönig  an.^une^men.  3)od)  aüeö  bieö  entbehrt 
beftimmterer  '^In'^alt^punfte. 

3i)aä  ixd)  an  oerhjanbten  ober  fd)cinbar  beftätigenben  ^ad)rid^ten 
ein.^eln  finbet,  ge^t  entlueber  auf  9^id)er  ^urücf,  ober  be\ie^t  fic^ 
auf  fpätere  Reiten  unb  beruht  nur  auf  berfelben  ^ieigung  !ißeftfrän= 
!ifd)er  X'lutorcn,  bie  ^errfd^aft  ber  2)eutfc^en  Könige  aud  bem  6äd)= 
fifc^en  ^aufe  in  Soti)ringen  auf  3?erlei^ung  ober  Uebertrayung  Don 
Seiten  ber  Äarolingifd)en  dürften  ,^urüc{^ufü^ren. 

2)er  erften  ?lrt  ift,  roaö  (Sffe^arb  berid)tet'^),  aud  einem  @al= 
lifd)en    ©efc^id)tfc^reiber    tüie  er  fagt,   in  unmittelbarem  3"ioinmen= 


')  log  ift  bif  ^tiificftt  mel)terer,  bie  ben  5Ric^pr  felbft  nid^t  fannten,  nur 
bif  au#  if)m  abgeleiteten  ^Jtod^tid^tcn  bei  t*{fct)Qtb.  2Dät)tenb  Leibniz,  Ann.  II, 
®.  276.  2118,  fie  öetttjitft  (nur  bie  Wöcilidjteit,  baft  |)etntidj  bei  Staxi  ^ülfe 
^fuc^t,  giebl  et  ju),  entfd^iebenet  noc^  fpötet  Rössler,  Chron.  medii  aevi  I. 
«.  Bx,  benft  Eckhart,  Fr.  or.  II.  ®.  ><4^i,  an  eine  SUetbinbung  ÄatI*  unb 
Öeintidjd  ^u  einem  gemeinjamen  'Jlngtiff  ouf  Äontab  im  3.  Silo,  rto  ber  Ann. 
baxo  einen  Iljcil  bcr  *JJac^tid)ten  (*(fe^atbö  einteilt;  Struve,  ('orp.  bist.  I, 
6.  2."»2  ^l.  l'.i,  meint,  .t^eintid)  iei  öon  bet  iöclagerung  in  Wtona  burd)  einen 
(Einfall  üaxU  befreit,  unb  bosfelbe  ^at  l'uben  VI.  £.'  M2k  au«gefül)rt,  fpäter 
oud)  (^frorer,  ßotol.  II,  £.  478,  angenommen:  jener  It)ietmar,  Don  bem 
ilöibufinb  er^ä^It,  jei  nit^t  au4  bem  Cften,  Jonbern  non  äBcften  getommen  unb 
t)abe  bie  ^Ännäl)erung  eine«  t'otljtingildjen  .£>eereS  jum  IJutjalj  berichtet,  dagegen 
etdätt  IRcft  aud)  l'öfjer  ®.  8x,  beffen  eigene  Torfteüung  aber  ebenjottjenig 
Settt)  ^at. 

■')  S.  namentli*  auittidj  a.  a.  C.  S.  14o.  «et)nli4  ift,  rtenn  SeutW, 
(y(ero  3.  1  ^t.  l,an  9<ipuarien  unb  bae  l'anb  nielc^ed  jniifc^en  Sac^fen  unb  bem 
iHt)ein  lag  unb  unter  bem  (fr^ftift  Äöln  ftanb  backte. 

")  Sind  tl)m  »üieber  jd)üpften  ber  Ann.  Saxo  unb  Otto  Frising.,  (hron.  VI,  18, 
6.  236.  Kkkehard  übertäfU  ba4  Urtt)eil  über  bie  Pon  i^m  toiebergegebenrn 
Viad)ri(^ten  bem  l'ejet,  S.S.  VI,  ©.  182:  Ilaec  sunt  verba  illius  Gallici  hy- 
storiogrnphi :  quac  si  in  aliquo  a  pracccdcntihus  Saxonici  scriptoris  dictis 
ilis:^entiant,  lectoris  dilir  *  r  rpendat,  unb  äl)nlidj  Otto  Fris.  2öenn  biefer 
übrigen«  quidam  (  clti(  's   nennt,  |o   ift   bai  offenbar   nur   ein   un> 

genauer  9lu4brud  ftatt  ti .  .......cus  chronographus  feine«  C^en^ä^r^manne«. 


28  (finteitmiiv 

l^ong  mit  onbcrem  nai  er  bem  9ticf)er  entlcf)nt.  \MlöM  .^arl  einmal 
um  C'ftern  in  "Jlac^en  ^of  ^iclt,  feien  bie  Öirofecn  feincä  i)teid)ö  er= 
fc^ienen,  inionbevt)eit  and)  bie  >^^er^oge  unb  unter  biejen  .ricinrid^  a\\^ 
©ac^jen.  äüütjreiib  ein  |)agano  ober  \\d)  ber  Dollen  ©nnft  beö 
Äönigä  erfreute,  t)ätten  jene  üergebenS  mel^rere  Jage  hinter  einonbcr 
im  SL^or^immer  beffelben  getüortet:  barüber  unnjiOig,  fei  ^einricf)  mit 
bro'^enber  9iebe  t)on  bannen  gegangen,  ^ilber  ber  j?önig  l^abe  ben 
^Keimfer  (5r,^bifc{)of  i^m  nac^gefanbt,  ber  ben  ^er;\og  begütigte  unb 
3ur  3iücffe^r  bcrt)og;  unb  nun  fei  biefer  auf  baö  freunbfc()aftlid)fte 
empfangen  unb  in  t)o^er  Öunft  gehalten.  —  68  ift  gan^  ber  61)a= 
ra!ter  ber  6r,^äl)lungen  loie  9iid^er  fie  liebt:  fein  Zexi,  ber  üorliegt, 
enthält  fogor  eine  äf)nlid)e  ©efd^id^te,  bie  aber  öon  bem  9BeftfrQn= 
fifc^en  6er,^og  9iotbert  tjonbelt;  mal)rfd^einlid)  f)at  aud)  tyei  eine 
fpQterc  SBearbeitung,  bie  nict)t  met)r  erhalten  ift,  ben  ©acl)fen  ^einrid^ 
an  bie  ^Stelle  gefegt-).  —  SBaö  ein  fpäterer  ?lutor,  Xrittjem,  Don 
einem  S3unbe  Äorlö  mit  |)einric^  er^Qf)lt^)  unb  ba^  jener  um  bed 
lüillen  nac^  Sadjfen  gefommen  fei  unb  f)ier  mit  Staunen  bie  ^ad)t 
beS  ^evjogö  gefeiten  ^abe,  gef)t  o^ne  ^rtJfif^l/  ebenfo  wie  anbetet 
maö  er  aii§  bem  9iirf)er  gerabe,^u  abft^reibt,  auf  biefen  jurücf.  — 
2)agegen  l)at  bie  y^ad)rid)t  be8  5lDentin  •* ),  eine§  ©d)rtftftenerg,  toie  jener, 
beö  loten  3al^rf)unbert8,  bie  ^onrob  feinblid)en  ^er^oge  —  unb  er 
nennt  @ifelbred)t.  (frd)nnger  unb  Serd)tolb,  3Burd)arb,  ^ier  nid)t 
•Oeinrid)  —  l)ätten  ben  Sßeftfranfen  Äarl  herbeigerufen,  freilid)  mit 
ben  Gr4äl)Iungen  0lid)erö  nidjtö  ,')U  t^un,  enlbefirt  aber  aud}  aller 
S3egrünbung.  ■ —  äöa8  enblid)  im  Uten  ^a^tl^unbert  ^ucunbue  Don 


')  cum  paschalis  solemnitas  immineret,  Aquisgrani  palatio  rex  sese 
recepit.  Hiic  ex  omni  Gallia  j)rincipe8  confluunt;  huc  etiam  mediocres 
multo  favore  conveniunt;  assunt  et  diices,  ex  Saxonia  quidem  Heinricus.  ex 
Gallia  Ruotpertus.  Cottidie  secus  fores  regii  cubiculi  manent :  cottidie  egres- 
sum  regis  a  penetralibus  aulae  prestolantur.  Cum  vero  ntillum  eis  ab  rege 
responsum  i)er  dies  quatuor  daretur,  Heinricus,  id  molestissime  ferens, 
dixisse  fertur  .  .  .  indi<rnansque  rege  inconsulto  discessit.  Quod  rex  moleste 
t'erens,  eum  revocare  cupiebat,  et  i)ro  liac  re  metropoiitanum  Remensiura 
Heriveum  dirigebat.  ('ujus  luculei.ta  et  amica  oratione  persuasus.  dux  Hein- 
ricus ad  regem  redit,  multoque  ambitionis  honore  ante  eum  admissus,  Id 
precipuo  gratiae  loco  familiarissime  recipitur. 

'■^)  5?et^'  ÜJieinung,  bie  etjäijlunfl  fönne  jiidjt  öoii  Stieget  fein,  ^at  toenig 
Ü^fifaü  flefunbcn,  unb  ic^  fann  ibr  m  feinet  SBcije  beiflimmen;  bgl.  SS.  VI, 
B.  6  'il.  64.  6inc  freilid^  ffl)t  unfidjete  Sßermutbung  über  boä  Söerf  ou§  brni 
biefe  Stelle  cntlebnt  jetn  möcje  i)ale  id)  getoogt,  gotfd^unQcn  IH,  ©.  14ö. 

^)  Ann.  Hirsaug.  1G90.  I,  6.  55;  Carolus  rex  Galiorum  cum  memorato 
Saxonum  duce  Heinrico  potentissimo  foedus  inire  statuit  et  pro  eo  in 
Saxoniam  personaliter  venit;  qui  cernens  tantam  ducis  potentiam,  obstupuit 
et  ejus  amicitiam  instantius  i)OStulavit.  —  S.  48,  jum  3Qt)t  895,  f(!^reibt 
Irttl)cin  bie  (Stelle  tRit^erS  I,  20  quo. 

*)  Aventinus,  Ann.  Bojorum  IV,  22,  ed.  Riezler  I.  £.  622:  Ario- 
nulpbus  rex  zoster,  Gisalobertus  dux  Lutbareorum,  Ariogerion  Beritholdus 
fratres  et  Burgardus  Suevi  Chunradum  recipere  recusarunt.  Carolum  post- 
humum  justum  baeredem  ex  Galliis  et  occidentali  Francia  accersendum  cen- 
sebant;  et  a  Luthareis  Carolus  acceptus  est  ©ftötet,  Gotol.  II,  6.  456 
nimmt  eine  öcrlorene  CucUe  an,  ober  ot>ne  SQöaljrjcIjeinlici^feit. 


Si)nobc  ju  9lltt)fin'..  29 

einer  ?lbt)än9i9feit  .^cinrid)6  üon  Staxi  ,^u  bctid)ten  lüeife'*,  bt]\ei)t 
fid)  Quf  bic  Sfit,  ha  jener  qIö  Äönig  Sottjtingen  oon  ben  SÜeftfronfcn 
luieber  geroonn,  unb  trogt  für  bie  SSerf)Qltniffe  um  roelt^e  eö  I)ier 
fic^  f)Qnbelt  nid)tö  auö. 

^JJtit  ooller  S^cftimmt^eit  in  'iJlbrcbe  ,^u  nehmen,  bofe  jemals  emc 
ikrbinbung  Xieinricie  mit  bem  SBeftfränfifdjen  .Rönig  ftattjatte,  ift 
Dielleic^t  nid)t  geftattct.  ßö  ift  ^ouptfärf)Iic^  iJBibutinb,  auf  bem  bic 
Kenntnis  bicfer  S^ii  beruj^t;  er  fdjrieb  in  bcr  3^^^  ber  ooÜen  SJlac^t 
ber  -öerrfc^er  quo  Säc^ftfc^em  Stamm,  ba  ^ranfrcid^  unb  Italien 
fic^  oor  bem  5)eiitfd)cn  'Keic^  beugten,  bet  5?arolingifc^e  i?önig  bort 
in  'Jlbfiängigfeit  üon  bem  .S^aifer  ^äd)fifc^er  «Iperfunft  ftanb;  er  ^ätte 
folc^e  5ycrl)Qltnifje  fd)merlid)  nur  uerftanben,  unb  auf  fein  Stiü= 
fdjlreigen  ift  fein  cntfc^eibenbeö  ®en)id)t  ^u  legen.  3Iber  eine  gcmiffe 
,Qunbe  ^Qtte  fic^  boc^  tüo^l  anberöroo  erhalten  muffen,  unb  jebenfaUe 
üerbienen  bie  6r,^ä'^(ungen  tüeld^e  üorliegen  fo  menig  Glauben,  bafe 
eä  unmöglich  ift  if)nen  irgcnb  ctmaö  für  bie  mirflic^c  @efd)i(i^te  gu 
entnehmen. 

®aö  9iid)eT  Don  einer  ^ludji  bcS  ©ifelbrec^t  nac^  Sac^fen  ^u 
^Deinrid)  berid)tet-),  mufj,  luenn  cö  überhaupt  begrünbet  ift  —  unb 
iKid)er  fd)eint  tjier  auö  einer  älteren  Cuelle  ^u  fd)öpfen  — ,  in  eine 
fpätere  3cit  gehören;  erft  im  2iQ^t  i»15  ift  jener  bem  Sßatcr  ge= 
folgt^),  bamolä,  tt)ie  c8  fc^eint,  nod)  unmünbig,  unter  bcr  Scitung 
bcr  ^tuttcr*). 

%üx  bic  Scr^ältniffc  ^einrid)ä  ,^u  .Rönig  Äonrab  ift  üon  2Bic^= 
tigfeit  bie  Vlrt  unb  SÖcife,  mic  eine  i^erfammlung  Don  Sifd^öfcn ,  bic 
,^u  xHlt^eim  (^ot)ennlt^eim)  im  Stieß  gel)o(tcn  marb,  fid)  gu  i^m  unb 
ben  Söifdjöfen  8ad)fcn§  öerl^iclt.  berufen  im  ^erbft  beg  ^sa^vcö 
*.>10''),  rec^t  eigentlid),  um  in  ben  unrut)igcn  93emcgungen,  meiere  bic 
^Kcgierung  .^fonrobö  erfüllten,  bcr  .ftird)e  unb  infonber^cit  ber  ^ot)en 
(^ciftlic^fcit  beö  9{cid)ö  bic  bcbeutcnbc  Stellung,  n)cld)c  fic  gemonnen 
Ijattc,  gegen  il)rc  ÄUberfad)cr  gu  fidjcrn  unb  ^ugleid)  bie  \'lutorität 
unb  baö  ;'lnfet)n  bed  .Qönigg  ^u  fd)ü^cn,  befd)äfti_gt  fie  fic^  nomcntlid) 
aud^  mit  ben  Sd)mQbifd)en  unb  ^airifdjcn  Wro^en,  bie,  im  SPefi^ 
ber  i)er,^oglid)en  Oicmalt  ober  im  Streben  nad)  bcvfelben ,  in  O'onflict 
mit  bem   Honig  unb   mit   ben  S3if(^öfcn    i^reö   Sanbeö    gefommen 


M  @.  baiübtr  untrn.  Leibniz,  Ann.  II,  S.  *2i)3,  fannte  bie  bomal^  un^ 
grbtucftt  (^Tjät)lung  t)anb|d)ttftlid},  unb  nur  bifft  ^totij  l'ötirr  3.  Sä. 

-)  llicher  I,  38.  Itx  Ann.  Saxo  \(\}t  bie  it)m  au«  Kkkebard  brfannte 
^JJoc^tidjt  in«  3-  ^16.  ""b  bobutd)  fiib  Kckhart,  Kr.  or.  II.  5.  8-V»,  Calmet, 
Ilist.  de  Lorraine  I,  6.  830,  u.  a.  brftimmt  »orbrn.  B.  jf^t  äUittid),  dnt« 
fif^ung  bfö  .<>er,jogtI)um«  l'ottjringfn  £.  '^9  unb  5oifld)un<\cn  a.  a.  C.  ®.  113  ff. 

*)  Süittid)  Q.  a.  C. 

*)  Sigihardus,  Mir.  S.  Maximini  c.  16,  SS.  IV,  B.  233,  mit  bcr  9iotf, 
unb  c.  II.    Uigl.  untfn. 

'')  ^ic  'Acten  ^ufrfl  fiftou*flfflcbrn  toon  ^"''"Tfl'  hann  LL.  II.  ®.  W.'». 
^tüf)fT  »DQtfn  bie  5öfld)lnf?f  l'cfannt  tt)fiU  aui  Ilunhard.  I)ccretorum  libri 
(bft  '.Bctjauptunq  Il)einri»,  bafi  iBurc^atb  btcö  unb  anbrrc»  aue  brr  l'ollectio  12 
partium  fle((^öpft,  bat  aWoffftf^Ubfn ,  JPfilt.'Qf  S.  ■^.  tribctfpTOcfcen),  tt)fiU 
Qüi  ^Aocntin. 


30  iSinUitung. 

njaren:  t)ier  öerf)ängt  fie  fitrfilid^c  ©trafen  ober  bro^t  fie  benen  an 
tt}elct)e  nod)  nic()t  ,^ur  Unterluerfunfl  qebrad)t  ftnb.  i)eö  ^er,^oflö 
^einrid^  bat^egen  cjef^iel^t  feine  @rtt)Q()nung.  2öo^l  aber  njerben  bie 
8äd^ftj^cn  Siid)öje,  n)eld)e  ber  iJabung  nid)t  gefolgt,  auc^  feine  Stell= 
oertreter  gefanbt,  als  ungc^orfam  mit  ernflem  Jabcl  belegt ' ),  gugicid)  auf 
eine  neue  'i^evfammlung  nad)  '^ÜJlam^  geloben:  njenn  fie  aber  aud) 
l^ier  ausbleiben,  foll,  iüie  ber  annjefenbe  l'egat  beö  5pavfteö  unb  bie 
6t)nobe  auöfpred^en,  bie  ?lbt)altung  ber  ^JJIeffe  i^nen  unterfagt  fein, 
folange  biö  fie  in  9iom  fic^  gercf^tfertigt  ^aben.  —  2)aö  i^er^alten 
ber  Sl)nobe  läfet  eine  t)erfd)iebene  25eutung  ^u.  äBäl^renb  einige  auS 
bem  angefüfirten  ^Irtifcl  auf  eine  gortbauer  ber  f^einbfd^aft  ^tt)ifd)en 
bem  .Rönig  unb  bem  SQc^fifd}en  ^ergog  fd)Iie^en-),  fann  man  auc^ 
umgefefjrt  geltenb  machen,  bafj  bann  ein  entfd^iebenereö  S3orge^en  ber 

')  c.  30:  De  episcopis  qui  de  Saxonia  ad  synodum  iion  venerum.  Placuit 
sanctae  synodo,  episcopis,  qui  vocati  de  Saxonia  ad  sanctum  conciliutn  non 
venerunt  nee  secundum  canones  sacros  niissos  suos  vel  vicarios  direxerunt, 
gravi  increpatione  olijurgare  et  pro  culpa  inoboedientiae  increpare.  Unde 
iterum  eos  fraterna  caritate  ad  predictum  concilium  (c.  29  ju  ÜJtainj)  invi- 
tamus  et  vocamus.  Qnod  et  si  hoc,  quod  non  optamus,  pro  nichilo  duxe- 
rint  et  venire  noluerint  justamque  rationem  reddere  inoboedientiae  suae 
detrectaverint ,  apostolica  auctoritate  interdicit  eis  Petrus  sancti  Petri  et 
papae  missus  una  cum  sancta  synodo  missas  celebrare,  quousque  Komam 
veniant  et  coram  papa  et  sancta  aecclesia  dignam  reddiderint  rationem. 
fielet  3lttifel,  bei  Burchard  I.  52  (Coloniae  1548.  fol.  ©.  7a)  aU  c.  2, 
oon  Pagius  jiim  Baronius  X^■,  ©.  490,  aU  c.  11  aufflefüt)rt,  erregte  frül)et 
Diele  3ttJfiMf  ^^  i^""  DöHiq  ju  toibcrfpred^en  jd^ien,  bat?  bei  Burchard  I,  327, 
<B.  ala,  c.  37  mit  ben  Unterjdjriften  btelcr  (£äc^ftfd)et  5Bijd)öfe  mttgetljeilt 
wirb.  TeSfjalb  not)m  Schalen,  Ann.  Paderb.  I,  ©.  2Ö0  (eJ.  2,  S.  169),  ein 
boppeltc#  ßoncil  ju  21ltt)etm  an,  ein§,  beffen  3fit  nid)t  nät)et  befannt  \ei,  ober 
lDät)renb  ber  5"n^lt%oft  Äonrabs  unb  |)einric^ä  geljalten,  bem  jener  erfle  ?i[rtitel 
angetjöre,  ein  jioeitce  91()  nad)  ber  SJerlötjnung,  wo  jene  SBijdjöfe  anwejenb  ge» 
hjefen  Wären.  3^odö  fol)  man  balb,  ba§  bie  genannten  93ijd)öfe  nidjt  91G  tcr» 
fammclt  geWefen  jein  fönnen  ,  ba  faft  alle  erft  fpäter  it)re  33ijd)ofSfi^e  erlangt 
t)aben,  unb  [teilte  bot)er,  bicfe  SdiWierigfeiten  ju  bejeittqcn,  bcrfdjiebene  Jpt)po» 
tbejen  auf;  f.  Pagius,  jum  Baronius  XV,  ©.  639;  Mansi,  ebcnbaj.  ©.  Ö8>!  unb 
Concil.  XVIII,  ©.  331.  359;  Brower,  Ann.  Trevir.  I,  ©.  452;  Leuckfeldt, 
Antiqq.  Halberstad.  S.  119;  SJtnterim,  ©ejd^.  b.  25eutid^en  ßonctlien  III, 
S.  273.  Tag  SBa^re  !)at  jdjon  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  280.  3n  ben  ?lcten 
fet)len  bie  Unterfc^riften  burdjoui,  muffen  alfo  beim  SJurd^arb  burd^  ein  5ücr= 
iebcn  mit  bicfem  'flrtifel  in  23erbinbung  gelebt  fein,  tooburc^  jene  ©c^wicrigfeit 
fid^  Don  jelbft  auflöft.  Sgl.  ^efele,  ßonciliengefd).  2.  31.  IV,  ©.  5«6.  —  äöenn 
Adam  Br.  I,  55,  ben  Unni  bon  SBremen  bem  ßoncil  ju  Sllt^etm  beitoo'^nen 
läfet,  fo  fi^cint  er  nur  bemSurdjatb,  faum  einem  anbercn  falfd^cn  @remplar  ber 
^Jlcten,  tote  i^appenbcrg  meint  (feine  früt)cre  Slnna^me,  ?lrd^ib  VI,  S.  >:<01, 
baß  bie  Säd)fifd)en  ©ifdjöfe  fpäter  eingetroffen,  ^at  er  fc^on  .^amb.  WH.  1, 
S.  804  oufgcgeben,  inbem  er  hieran  bie  3lcten  einer  anbern  ^s^nobc  backte), 
JU  folgen.  2öot)l  mit  JRecbt  bemerften  Tümmler  ©.  605  9i.  unb  ©tein 
S.  2ö3,  ba§  bie  nfötlu"Ö  nid)t  gerabe  notl)toenbig  mod^t  anjune^men,  ba§ 
alle  iöifd^öfe  ©oc^fen?  gtffl)lt;  toären  es  aber  nur  einjelne  getoefen,  fo  mären 
fie  bod^  roo"^l  nomentlic^  aufgeführt.  (Sin  SBifd^of  3lbaltoarbu§,  ot)ne  3*Deifet 
ber  bon  Serben,  erfdjeint  in  Urfunben  flonrabS  bom  29.  Sunt  unb  6.  3uli 
910,  DD.  I,  K.  29.  30.  ©frörer  meint,  3lbaltoarb  fei  pon  .^einrid^  bertrieben 
unb  f)abe  am  .^ofc  ©d^u^  gefud^t.  ^icr  ift  aber  alleä  unfidjer;  ^Ibaltoarb  fpnter 
and)  bei  ^einridö  in  ©unft. 

-)  ©0  julefet  ©frörer,  6atoI.  II,  ©.  486. 


^eintic^^  SSet^alten  ju  it.  Jtonrab.  31 

3i)nobc  ouc^  gegen  ^einric^  felbft  ^u  erlrorten  ftünbeM.  Cbcr  foÜte 
ne  i^ebenfen  getragen  fjoben  ben  -Ocr^og  ^u  t)erurtf)cilen ,  ofjnc  bie 
2?iict)öfe  feineö  Sanbeä  ,^u  ^ören?  J)q^  biefe  nid)t  gcfommen,  (ö^t 
fic^  ober  quc^  nod)  anberö  crflören.  ^einrid^  mochte,  auc^  luenn  et 
öieüeic^t  nid)t  me^r  in  offenem  SlMberftreit  gegen  ben  ^önig  flanb, 
bod)  rt)enig  geneigt  fein,  bie  iöifc^öfe  bei?  |)et,^ogt^umä  an  einer 
i^erfonimlung  t^eilne^men  ju  laffen ,  bie  fo  entfct)ieben  ^u  gunften 
beffelben  ouftrat  unb  oüe  bie  üerbommte,  mit  benen  ber  -Oer.^og,  irenn 
nid)t  eine  beftimmte  -i^erbinbung ,  bod)  eine  ©emeinfamfeit  ber 
^ntereffen  get)abt  ^aiie.  Smmer  aber  inirb  ed  Aeigen,  tric  bag  ^cr« 
^ogt^um  einen  entf^iebenen  (Jinflufe  auf  bie  ^ifdjöfc  in  5lnfpru^ 
na^m  unb  übte-).  2)cnn  ba§  bcm  ?lueblciben  ber  ©ac^fen  über= 
f)aupt  nic^t  biefe  politifc^en  il5ert)ältniffe ,  fonbcrn  anbere  zufällige 
Umftänbe  ]\i  grunbe  lagen  ^),  ift  am  menigften  nja^rfcf)einli(!^. 

33on  bem  tneiteren  33erlauf  ber  Sad^e,  ob  bie  ^ain.^er  35er= 
fammlung  ^uftanbe  fam,  bie  5öifcf)öfe  ©ac^fend  fid)  ^ier  einfanben, 
ober  njie  bie  2)inge  fonft  ftc^  geftalteten,  fet)lt  jebe  .Runbe. 

Widit  einmal  barüber  ftnb  mir  fidler  unterrichtet,  ob  ^irifc^en 
.Qonrab  unb  ^einrid)  ein  frieblic^eö  iPer^ältniö  ^ergefteUt  ift.  2öi- 
bufinb  fc^n)eigt  barüber,  läfet  erft  fpäter  ben  SSruber  ÄonrabS,  (5ber- 
l)arb,  feinen  Jyrieben  mad)en*).  Siubpranb  fagt  allgemein,  bafe  ber 
.Qönig  alle  bie  Joer^^oge  ttjelc^e  fid)  gegen  i^n  aufgelehnt  t^eilö  burd) 
2Beiöi)eit  t^eilä  burd)  2apferfeit  ^ur  Ünternjerfung  unb  2reue  ^urürf= 
geführt  i)ahe'');  unb  ä^nlic^  brücft  ber  ^ottfe^er  beä  Stegino*')  )iä)  au8; 
ba  e^  ober  hei  bem  Saiern  ?lmulf  nur  infofern  richtig  ift,  alä  5?onrab 
benfelben  nic^t  o^ne  ßrfolg  tüieber^olt  bctämpfte,  o^nc  ba§  cd  boc^ 
^u  einer  Untertpeifung  ober  einem  ?lbfommcn  fam,  fo  ift  auf  baS 
3eugnid  menig  2Dert^  ^u  legen,  (itwa^  me^r  bebeutet,  ba§  X^ietmar 
auöbrüdlid)  fagt,  nad)  ttieber^olten  kämpfen  tt)ären  auf  ben  ^.Ratl^  ber 
3Befferen  Äönig  unb  ^r^og  in  2frcunbfd}aft  übcreingefommen '):  nur 


M  Tai  tfl  bie  9nfid)t ,  bie  biefe  Tat^rOutifl  fTÜt)er  DettTat  unb  toelc^e 
aHitx  S.  111  unb  Stein  S.  253  teilen.  Ttx  le^te  etflätte  fid^  namentlid) 
bagegen,  nn  aUgemriurd  S^eibot  ^eintid)^  anjunet)inrn. 

-)  ?lbet  fidjct  ift  nid)t  mit  l'öt)et  S.  IHO  ,^u  folgern,  boß  flontob  beteil« 
ben  ^e^oarn  ein  iold)e^  9{rd)t  übet  feine  iBifd)öfe  eingeröurnt  t)atte.  Sagegen 
iptidjt  entfc^icben  bie  3.  82  9?.  2  ongefü^tte  ©tefle  bti  %bam ,  bie  ber  Set» 
raffet  nidjt  fennt. 

')  mit  '.Hinterim.  Öeft^.  b.  I.  (Joncilien  III,  S.  273,  meint,  fie  feien 
burd)  bie  (jriniädr  bet  9{otmannen  unb  Ungarn  jutü(fget)aüen ;  tvai  auc^  ^efelr 
0.  a.  C.  ffli  möglid)  f)dlt. 

*)  Widukirid  I,  2'>  löf{t  Montab  )um  ^bet^atb  fagen:  ito  ad  Heinricum, 
facito  pacem  cum  co :  unb  bem  entjprec^enb  I,  26:  Lverhardus  adiit  Hein- 
ricum .  .  .  pacem  fecit. 

')  Liudprand  II,  19:  Qaos  Cbuonradus  rex  tam  sapientiao  vigore 
quam  fortituJinis  robore  superavit  suamque  ad  fidelitateiii  perduxit. 

")  Cont.  Heg.  91'.*,  6.  61'>:  quos  ante  obitum  suum  Peo  propitio  su- 
peravit. 

")  Thietmar  I,  «.  78»'»,  fa^tt  nadj  ben  oben  ©.  2.'»  Jl.  3  ongetii^rten 
üBotten  fort :  et  quod  |)08tremo  bonorum  instinctu  in  amiciriam  convenirent.  — 
^igentl)ümltd)  ift  bi.-  «uffaffung  ber  Ann.  Palld.,  SS.  XVI,  S.  f>l:  gui  Con- 


3J  Cvinlfitung. 

i)aB  bei'  Vlutoi  nid)t  eben  eine  felbftänbige  5?enntniö  biefer  ^X^exhäiU 
nijjc  jju  f)abcn  jcf)eint.  2)te  Sad)e  roärc  cntjc^ieben,  lüenn  ber  ®raf 
■^einric^,  bev  in  ben  legten  ^a^^en  .QonrabS  ^ttjetmnl  in  feinen  Ur» 
(unben  (genannt  njirbM,  für  ben  'Säc^ftjdjen  |)cr,^og  get)altcn  werben 
fönnte;  aber  eben  baä  ift  jef)r  ^tt)cijel()att.  2)Qgegen  ift  in  '.Hnfdjlog 
au  bringen,  bofe  naö^  bcm  Seric^t  5lbamä  Don  33remen  nad)  bem 
Sobe  beö  (ir,^bijd)otö  Sieginroarb  ber  jur  ^Jiadjfolge  ertt)ä{)lte  ßeibrab 
ftc^  an  ben  ipoj  begab,  um  bie  Seftätigung  ^u  erlangen ;  öerliel^  Äon= 
rab  auc^  bad  SBiSt^um  an  ben  mit  anroejenben  Gapeßan  Unni,  fo 
fann  eö  bod)  auf  eine  SBieber^erfteüung  frieblid)er  S^e^ie^nngen  ]u 
ben  Sac^fen  ^inrt)eifen  - 1.  Unb  ber  Umftanb,  baß  überall  Don 
geinbfeligfeitcn  nic^t  meiter  bie  Diebe  ift,  baß  Äonrab  in  biefcn 
Sal)ren  mit  gröfserem  ^Jiad^brud  in  «Sdiroaben  unb  S3aiern  auftreten 
fonnte,  fpric^t  auc^  bafür,  ba§  e8  ,^u  einer  Scrftänbigung  mit  bem 
8ad)fcnt)er^og  gefommen  h)ar;  f)ier  ^at  ber  5?önig  mo^l  aufgegeben 
toaä  er  gett)oüt,  um  anberähjo  um  fo  me^r  mit  DoUer  5lraft  auf= 
treten  ^u  fönnen'^). 

!Ü3ä^renb  eä  aber  ^onrab  bo^  nic^t  gelang  ber  feinblic^en  ®e= 
lüalten  im  ©üben  beä  Üteid^ä  ^err  ju  werben,  behauptete  fid)  §ein= 
rid)  im  Dlorben  in  'Jlnfe^n  unb  W.ad}t  2)ie  Ungarn  freilid)  i^ahm 
t^re  iöermüftungen  in  biefer  3eit  nud)  big  J^üringen  unb  gad)fcn 
getragen  *) ,    tüo  namcntlid^  Sremen  t)eimgefu(^t  marb  '^) ,    Df)ne  baß 


radus  rex  a  Heinrico,   tunc   duce   Saxonum,   varias  advcrsitates  paciencia 
solummodo  pervincebat. 

M  ©.  oben  S.  22.  —  Söfiet  ©.  12.'t  rf-  loiÜ  nuö  bem  J'^'^flW'f'it  einer 
Ülufieic^nung  öon  St.  ©mmeroni  etloeiicn,  bafj  ^einric^  bem  Äontoö  Ätiegl^üife 
nad)  Jöaietn  geleipet;  oöein  ba§  enthält  jene  9iat^tic^t  gcluife  nic^t;   }.  nnten. 

2)  Adam  I,  56,  SS.  VII,  ©.  303.  S)ic?  t)Qt  juerft  Leibniz,  Ann.  11, 
©.  301,  geltenb  gcmadjt.  ©ftörer,  6atol.  II,  ©.486,  ot)ne  biefc  ^iac^tic^t  ju 
l)cad)ten,  meint,  bie  Sijci^öfe  tjätten  in  Sfolfl«  ^ft  5Ilt^eimer  JBejc^tüffe  eine 
a3etjöt)nung  juftonbe  gebtQd)t. 

•'')  aBaS  l'ö^er  <S.  133  über  bie  Ofolftf"  l^"  gejc^Ioffenen  Söereinigung  ouö: 
fü{)tt,  tft  (Srfinbung  unb  mit  ben  tnentgen  befannten  I^atjad^en  entjdjieScn  in 
iöiberlprudö. 

*)  Cont.  Reg.  912,  3.  614:  Ungarii  iterum,  nullo  resistente,  Franciam 
et  Thuringiam  vastaverunt;  bann  luieber  91") :  totam  Thurinfiiam  et  Saxoniam 
pervaserunt  et  iisque  ad  Fuldam  monasterium  pervenerunt.  S3gl.  Ann. 
Quedl.  916,  S.  r,2;  Ann.  Corb.  915,  <B.  4:  Devastacio  Hungarioruni  in 
Valun,  h)0  *per^  an  Cflfalen  benft;  au^  bie  jüngeren  Ann.  Corb.,  Leibniz  SS. 
II,  ©.  299. 

''')  Adam  Hrem.  I,  55,  @.  303:  In  diebus  illis  (unter  Stegintoarb,  ber  nod) 
^oger,  geflorben  nac^  ?lbam  915,  nat^  Ann.  Corb.  unb  necr.  Fuld.  ober  erft  917, 
ein  3at)r  gefefjen  t)aben  ioll,  unb  ben  man  ntdjt  wirb  ftreicften  bürfen;  f.  2!e^io, 
&.  b.  ©rjb.  .^ombutg=3^rcmen  I,  'ilnt).  S.  59  ff.)  grande  miraciilum  fertur  a 
posteris  Bremae  contigisse.  Ungros  scilicet,  incensis  ecclesiis,  sacerdofps 
ante  altaria  trucidasse,  clerum  vulgo  mixtum  aut  im])une  occisos  aut  diic- 
t08  in  captivitatem  ....  mirabilis  orta  tempestas  a  seniicremis  ecclesiarum 
tectis  scindulas  elevavit,  quas  in  faciem  atque  ora  paganoram  roüint,  dum 
l'agae  praesidium  quaerunt,  aut  in  tiuvium  praccipitari  conipulit  aut  in  uia- 
nuä  civium  concludi.  iii  fönnte  möglicher  Uiieife  aud)  ju  einem  (finfaü  im 
3.  919  gef)öreu;  f.  unten.  —  ^ni  3at)r  918  fetjt  Grfjarb,  Reg.  <B.  121,  bie 
<*ric^lagüng  c^rtftlic^er  ipriefter  ju  Cbcrnfirdt)cn,  bie  ba-3  Necrol.  Mollenb.  jum 


Ä.  Äontab«  Job.  33 

ton  einem  5?Qmpt  .^einric^ö  gegen  ftc  bic  '^ehe  träte.  Sßon  Gin» 
fällen  bet  Diormannen  mirb  in  bicier  3eit  nic^tä  berid^tet  • ).  Witu- 
tinb  rü^mt  ben  öifer  be3  ^crpgä  fein  33oI!  gu  öetl^errlid^cn  unb 
ben  5i^ieben  in  feiner  gan,^en  ^jerrfc^aft  ,^u  fid^crn-).  6r  ^abc,  fagt 
ber  ^ebenöbefd)reiber  bet  2RQ^t]^ilbe=^),  bergeftolt  bic  S3öl!cr  für  fi^ 
gewonnen  baß  fie  njünfc^ten  i^n  jum  Äönig  ,^u  ^abcn. 

Vlurf)  .Ronrab  fam,  ba  er  fein  Gnbe  na^e  füllte,  ^u  ber  Uebcr« 
^eugung,  baf]  .öeinrirf)  ber  ^Jionn  fei  bem  bie  ^errfc^aft  gebühre, 
bellen  6igenfci[)Qften  unb  gQn,^e  Stellung  i^n  öor  ollen  3ur  5iac^folge 
beriefen.  2öqö  alle  3fit  i^m  jum  ^öc^ften  Sobe  angere^net  ^at,  „fo 
fe^r  lag  i^m  bad  Söo^I  beö  9leid|8  am  ^r^en,  ba§  er  boffelbe 
aud)  burc^  (^r^ebung  bc8  ©cgnerS  —  eine  feltene  Jiugenb  —  ju  be= 
förbem  fuc^tc "  *j.    2)en  23.  S)cccmbet  918  florb  ßönig  flonrob'*). 


31.  Äugufi  aufführt;  anbete  ^Jlotijen  übet  einjelne  Äärapfe  unb  3erftötunQen 
l  ebenb.  B.  119  \.  3-  906. 

')  Widukind  I,  31  (|.  oben  S.  17  9t.  s)  erjäfjlt  tion  einem  Äampf  bej 
9legtnbein.  CnfeU  bet  97{af)tl)ilbe,  gegen  bie  Sinen,  bei  hai  Sanb  ipatria)  Don 
i^ten  tfinfäflen  befreite;  ^oKe,  in  bem  Chron.  Corb.  (f.  Sfa^tbüc^er  b.  S. 
.6.  III,  «.  '}9),  ?e^t  benielben  91-5,  unb  fo  nodj  S^amberget  IV,  S.  383; 
Su^m,  ÄritiÄf  ^iftotie  III,  ©.  939,  jtoifc^en  920  unb  930;  8.  OJiefebtet^t, 
2öenb.  Qitid).  I,  e.  133,  öermut^ungättjeije  in  ben  2lnfang  Don  ^einrid)3  9le« 
gieiung  (ei  toiii  bann  patria  auf  bie  Erbgüter  beä  @e|c^lec^te  bejie^en),  ade 
o^ne  näheren  ?In^alt.  6^et  bütfte  eine  frühere  3«it  anjune^men  fein ;  nur 
ie^t  »ieber  Leibniz,  Ann.  II,  3.  Öif<,  ben  Job  tReginbernä  ju  fcü^  in?  3.  849. 
Jümmtet,  Cflf.  9ieid)  II,  ©.  242  m.,  benft  toot)!  mit  ^ed)i  an  ben  Sieo,  ben 
«ac^?en  unb  fjfriefen  ^^^^ö  errangen;  f.  Ann.  Anglos.,  SS.  XIII,  S.  105.  — 
ajenn  Trithem.  Ann.  Hirsaug.  I,  S.  49,  bem  ©u|m,  ^iftoric  af  Sonmarf  II, 
<B.  4-'>0,  folgt,  Don  einem  Ärieg  ^einrit^ä  mit  ben  5Efinen  897  iDeiß,  fo  !)at  ba* 
feinen  llnfpruc^  auf  ^eac^tung. 

^)  Widukind  I,  17 :  niaximum  ei  ab  adolescentia  Studium  erat  in  glori- 
ficaodo  gentem  suam  et  pacem  confirmando  in  omni  potestate  sua. 

')  Vita  Mabtb.  ant.  c.  4:  Qui  plus  solito  caritatis  amore  populos  pla- 
cando  Bibi  coi^unxit,  ita  ut  eum  regem  optarent. 

*)  Ann.  PaJid.,  SS.  XVI,  2.  61:  Hie  ergo  rex  adeo  publice  studuit  uti- 
litati,  ut  ban>-  quoque  in  beste  suo,  que  tarnen  >-irtus  est  rara,  comprobaret. 
abenfo  Ann.  Saxo  919,  £.  .'>94. 

»)  ©.  ötcur«  ö. 


Mf)xh.  b.  btf4.  ««f(4.  —  t»ai|.  ^nti«  I.  9.  Inft. 


919. 

S)ic  (Srl^cbung  öeraog  .fteinric^ö  öon  ©acfifen  ^um  Äönig  im 
Cftfränüjc^cn  ober  £>eutf^en  9tcic^  ift  ein  Ereignis  üon  tief  ein= 
greifenber  SBebeutimg:  eigentfjümlicf)  in  ber  ?(rt  tüie  fie  erfolgte, 
roid^tig  in  bem  tucö  \\ä)  unmittelbar  an  fie  fnüpfte  unb  in  ben 
f^olgen  bie  fie  für  bie  gon^e  ßntmirfelung  beä  9ieicf)ä  gcl^obt  ^ot. 

9lur  rcid^lid^  l^unbert  Sfo^ve,  na^bem  ber  (^äd)fifd^e  ©tomm 
ben  anberen  S)eutf^en  bereinigt  unb  für  boä  6l)riftent^um  geh)onncn 
mar,  ge'^t  qu§  feiner  5Jlitte  ber  ^Jlonn  l^ertoor,  meld^er  bnö  Ci-rbc  ber 
^ränfifd^en  ^errfd^er  für  bie  2)eutfci)en  Sanbe  übernimmt  unb  feinem 
Stamm  eine  ()eröorragenbe,  mon  fann  fagen,  t)orl^errfcI)enbe  ©teEung 
im  ^tiä)t  giebt.  60  menig  eö  aud^  begrünbet  ift,  »aä  mond^e  an= 
genommen,  bafe  ©adjfen  bamalS  auf  bem  SBege  mor  fid§  bollftänbig 
roieber  oon  ben  anberen  2)eutfd^en  ©tämmen  ^u  trennen,  bod^  ift  nid^t  ^u 
oerfennen,  bafe  me^r  al§  alle§  anbere  bie§  ba^u  bienen  mufete,  baö  m 
feiner  6igentt)ümlid)feit  flar!e  unb  felbftbemufete  3}olf  ber  beftel^cnben 
(SJemeinfd^aft  fefter  ein,^ufügen,  ba^  eö  3ugleic^  biefer  neue  ilraft  unb 
in  man^er  JBe^ie^ung  auci)  nod^  einen  anbern  6f)ara!ter  gegeben  t)at. 

2)aB  eö  ,^u  einer  fold^en  Söenbung  ber  2)inge  !am,  mar  aber 
burd^  ben  ©ang  ber  ßreigniffe  in  ben  letzten  ^Q^v^e^nten  oorbcrcitet. 
Sd^on  bei  ^rnulfö  ßr^cbung  ift  bie  bemä^rte  3Eüd)tigfeit  be§  Wanm^ 
t)on  nicf)t  geringerem  (Sinflufe  aU  bie  3lbftammung  burdt)  une'^etid^e 
©cburt  üon  einem  Äarolingifd^en  .ffönig  gemefen.  .ßonrab  oerbnnfte 
feiner  ©tellung  an  ber  6pi^e  be§  grönfifd^en  6tamme§  unb  ber  5Ber= 
binbung  mit  ber  ©eiftlic^feit  bie  ^errft^aft.  Gben  bamalö  ift  noc^ 
öor  i'^m  ber  Sad^fe  Ctto  al§  ber  möc^tigfte  unb  angefe^enfte  unter 
ben  ©rofecn  beö  9ieid)0  in  25orfd^log  gcfommen:  nur  feine  ßn= 
ftimmung  entfd^ieb,  bafe  ßonrab  Äönig  marb.  2)iefer  l^atte  feinen 
©o'^n.  60  lag  eö  nal^e  genug,  an  ben  Sol^n  Ottoä,  ber  bie  t)äter= 
lid^c  Stellung  bei^auptet,  feine  5[Rac^t  befeftigt  unb  meiter  ouSgebe^nt 
t}atie,  3u  benlen,  menn  e§  ftd§  aufä  neue  um  bie  6rl§ebung  eine§ 
^önigö  tianbeltc. 

2)cr  Sruber  5?onrab§,  C^ber^arb,  !onnte  keinerlei  erblic^e§  dled)t 
in  'Jlnfpruc^  nehmen.    3ft  ber  ^erid^t  eine§  fpätcren  Sc^riftftefler^ 


^einrid^S  9{a(J^fo(ge  im  ^tidf.  35 

bcQvünbct'i,  |o  ^ot  bcrfelbc  tuo^I  ouf  bic  Sloc^folge  gcl^offt,  eine  93e= 
ftimmung  bcö  .Rönig^ä  ,^u  feinen  ©unften  erbeten.  3(ber  biejer,  Reifet 
e^,  erfannte,  baß  er  nic^t  ,^ur  |)crr|d)Qft  geeignet,  nid)t  beim  SBoIfe 
beliebt  fei.  ilonrab  t)atte  i>a^  ^M  nad^  bem  er  ftrebte  nid^t  erreicht, 
^ic  Untertuerfung  ber  f)cr3oglic^en  ©eroalten  voav  i^m  nicf)t  gelungen. 
Die  ^^^olitif,  ttjelcöe  er  in  Serbinbung  mit  ber  ©eiftlic^feit  Derfolgte, 
^t  nid^t  bic  Ginigung  unb  Kräftigung  beS  Sieic^d,  üiclme^r  neuen 
3tt)ift  unb  njeitere  3cn:ütuing  ^ur  ^otge  gel^abt.  Xrat  ßber^arb  in 
bie  Stelle  bcy  Sruberä  ein,  fo  testen  fid)  biefe  ä'crijältniffe  fort,  toor 
fein  Sffianbel  ber  Dinge,  feine  33efferung  ber  3uftQi'J)c  ,^u  erwarten. 
Gr  ^tte  bie  ^erjoglic^en  ©enjalten  in  ^oiem  unb  6d)iDQben  3U  be= 
fümpfen  gelobt;  in  ßot^ringen  rvax  man  feinem  ^aufe  feit  lange 
befonberö  feinb;  ^einric^  njnr  i^m  überlegen  an  5)tacf)t  unb  perfön= 
liebem  ^Infel^n.  Sold)e  (Srmägungen  finb  eS  bie  SBibufinb  ben 
.<?önig  anlletlen  unb  bem  Sruber  üor^olten  läftt,  ba  er  biefcn  auf= 
forbert,  fclbft  auf  bie  ^errfcf)aft  ,^u  üer^ic^ten  unb  fid^  für  ^einrid^ 
^u  crflären-). 

%n  ber  ^ad)e  felbfl  ift  fein  Zweifel.  Die  öerfc^iebenen  unter 
}i(^  unabl)ängigen  93erid)terftatter  flimmen  hierin  überein  ^).  ^ur  in 
ben  Gin,^eU)citen  ttjeidjen  fie  ab.  iÜVi^renb  nac^  Söibufinb  unb 
(fffe^arb   t)on  Sangallen  ^)   ber  ilönig  nur  ,^u  ©ber^arb  fpridjt  unb 


M  Ekkebard  Sang.  Casus  c.  49  (SS.  II,  £.  103):  Chuonradus  .  . .  sensit 
eum  rec  regno  virtute  quideoi  bahilem  nee  populo  moribus  acceptum,  ro- 
iranteni(^ue ,  cum  ipse  jam  senesceret,  ut  se  populo  commendaret,  crebro 
frustravit. 

-)  Widukind  I,  25:  Francorum  tote  regno  consulito,  mei  adtendendo, 
fratris  tai,  consilio.  Sunt  nobis,  frater,  copiae  exercitus  con<n:eirandi  atqoe 
ducendi .  sunt  urbes  et  arma  cum  regalibus  insigniis  et  omne  quod  decus 
redum  deposcit,  praeter  fortunam  atque  mores.  Fortuna,  frater,  cum 
nobilissimis  moribus  Heinrico  cedit,  rerum  publicanim  secus  Saxones 
äumma  est.  .  .  .  Quid  enim  necesse  est,  ut  cadat  populus  Francorum  tecum 
coram  eo?    Ipse  enim  vere  rex  erit  et  imperator  multorum  populorum. 

^1  (finen  jelbftänbigcn ,  Inenn  aud)  furjtn  S^etic^t,  ^oben  au%ex  ben  in 
ben  folctfnben  *liotfn  ongefütitten  Cufücu  bi«  .\nn.  Quedlinb.,  Ss.  III,  @.  52: 
Conradus  rex  moriens,  quem  non  pro])inquitatis  suue  jura,  sed  invictac 
ädei  eximiaeque  virtutis  munia  prae  caeteris  admodum  commendaverant^ 
sceptris  ac  regno  Heinricum  t'elicitcr  potiturum  sibi  succedere  deliberavit, 
bisque  rite  per  omnia  dispositis.  viam  totius  oimis  ingreditur;  bieQrid^t 
aud)  bet  CaUüogus  regum,  SS.  X,  S.  l'iß:  Qui . .  .  sine  tiiiis  det'unctus 
lleinrit-um  Saxonum  ducem  post  se  delegit  in  regnum;  bann  bif  .Ann.  Palid., 
^S.  XVI.  3.  61 :  In  articulo  enim  mortis  requisitus  a  principibus  de  futuro 
>ibi  digno  successore,  eundem  ducem  lleinncum  prodidit  eis,  utpote  virum 
consilio  et  virtute  pollentem;  Cbron.  Sax.  bfi  Ilenricus  de  Hervordia,  ed. 
Pottbast  3.  71 .  de  consensu  pr'—""""  "1  «•»"/num  llenricum  filium  suum 
(b.  if.  «Mtonisi  .  .  .  destinavit.  -  bet  lüngftfn  Vita  .Mabtbildis 

c.   l-  *-^   'V.   2    L'-G:  suicc^sit  i  -olio ,  bfllo  seu  pace  tieret, 

>'  :.inömfjbi.  :  bftul)fn,  h)0  bif  Üüott« : 

li  _     auf  ben  Ii.  •  bejogen  tnetben  fönnen; 

i.  o>ine  ui  bii  llelxijt'buag  3.  >  92. 

*)  Q.  a.  C.  3.  10:{:  Incipiens  autem  mori,  dam  loquitor  fratri:  ,yideo\ 
ait.  ,(rermane  mi.  et  semper  vidi,  te  a  populo  noUe  accipi  .  .  .  ^Ist  in  Saxonia 
(ui  neminem  in  re^'no  e'^uiparem  scio.  lienricb  quippe  comes'  etc. 


36  Ö19- 

bicjen  au  beftimmcn  fuc^t,  läfet  ber  gottfc^cr  bcä  9tcgino ')  i^n  feine 
Stüber  —  unb  5?onrab  ^atte  nod)  einen  ^»eiten,  Otto^)  —  unb 
bie  &xo\itn  ber  ^i^anfen  berufen  unb  biefe  ^ur  3Ba!^I  .<3etnrirf)g  er- 
motinen,  auf  bafj  fein  ^rtiefpalt  im  Und)  entftel^e.  J^ietmar  fpric^t 
ä^nlid}  öon  ben  Grften  beö  23olfö='j.  Siubpranb^)  nennt  bie  ^cr^ogc 
ber  Stämme,  aufeer  ^einrid^  felber  aud)  ?irnulf  üon  Saiern:  nad)= 
bem  bie  fönifllirfjen  ^nftgnien  ^erbeigebradjt ,  er^ä^lt  er,  be^eicfinete 
^onrab  feierlich  ben  ^inricf)  ijum  ßrben  unb  ^tac^folger  in  ber 
!öniglic^en  äöürbe;  i^m  ^u  ge^orc^en,  fei  nid)t  blofe  fein  9{at^,  fei 
feine  Sitte.  S)oc^  erf^eint  bieö  alö  fpöterc  unrichtige  ^luffoffung. 
Cffenbar  maren  eä,  oufter  ben  SBrübern,  bie  nädjften  ?{nf)änger,  bie 
»yräntifc^en  Öroftcn,  oufecrbem  bie  t)o!^en  Oieiftlidjen,  für  bie  ^lonrob« 
Uatt)  unb  ^Q^nung  beftimmenb  fein  mußten.  2110  i^r  ^ül^rer  unb 
als  ber  ^unäd^ft  öet^eiligte  erfrfjien  Gber^arb  bei  bem  Sarfifcn.  (5r 
überbrachte  i^m  bie  ^nftgnien  ber  föniglirf)en  .^errf c^af t  "^ ). 

^berf)arb  f^loß  ^i^ieben,  gemonn  ^^reunbfd^oft :    boö  ift  allee 


*)  Cont.  Reg.  919,  ©.  615 :  Qui  cum  obitus  sui  diem  imminere  sentiret, 
vocatis  ad  se  Ä-atrilms  et  cognatis  suis,  m^jorilius  scilicet  Francorum, 
mortem  sibi  imminere  praedixit,  et  ne  in  elifrendo  post  se  rege  dissidium 
regni  fieret,  paterna  eos  voce  praemonuit,  sed  et  Heinricum,  virum  strenuum 
et  industrium  praecipuumque  pacis  sectatorem,  ut  eligerent  jussit,  aliumque 
ei  ad  boc  officium  aeque  condignum  inveniri  non  posse  testificans  etc. 

2)  S)Qß  biejet  yi2  gcftotben,  ift  eine  nic^t  faegtünbetc  annähme  2Bencfa; 
f.  gEcutS  .3. 

^)  Thietmar  I,  5,  S.  736:  Interea  Conradus  longa  infirmitate  detentus, 
et  quia  post  inimicitias  iram  meminisse  malorum  est,  totius  contrarietatis, 
quae  sibi  ex  parte  Heinrici  provenerat,  oblitus,  fratri  suo  Everbardo  popu- 
loque  j)rimario  in  unum  coUecto  consilium  hoc  dedit,  si  quando  naturae 
communi  se  concederet,  ut  eum,  regni  gubernaculo  undiquessecus  aptum, 
eligerent  animamque  suam  cum  residua  consanguineorum  ac  familiarium 
caterva  firmae  suimet  fidei  committerent  et  ad  boc  sine  aliqua  dilatione 
consentirent. 

*)  Liudprand  11,  20:  vocatioiiis  suae  ad  l)eum  tempus  agnovit.  Cum- 
que  memoraios  principes  —  unb  bo§  fmb  bie  ^crjogc  —  se  adire  fecisset, 
Heinrico  solummodo  non  presente  (Slrnulf  fc^rt  nadi  c.  21  aus  Ungarn 
jutürf),  ita  convenit:  .  .  .  'Heinricum  Saxonum  et  Turingiorum  ducem  pru- 
dentissimum  regem  eligite,  dominum  constituite.  Is  enim  est  et  scientia 
pollens  et  justae  severitatis  censure  habundans'.  Unb  nad)l)er:  ,Heredem 
regiaeque  di^itatis  vicarium  regalibus  bis  omamentis  Heinricum  constituo ; 
cui  ut  oboediatis,  non  solum  consulo,  sed  exoro'.  Quam  jussioncm  interitus 
et  interitum  mox  est  oboedientia  prosecuta. 

^')  Widukind  I,  2.5:  Sumptis  igitur  bis  insigniis,  jagt  Äonrat,  lancea 
Sacra,  armillis  aureis  cum  clamide  et  veterum  gladio  regum  ac  diademate  etc. 
2;ie  Slufjä^lung  ift  fo  ober  foum  gana  richtig;  »gl.  SB®.  VI,  S.  226.  Liudprand 
a.  a.  D. :  i)ropriam  coronam  .  .  .  sceptrum  etiam  cunctaque  regalia  in- 
dumenta  in  medium  venire  precepit,  .  .  .  memorati  principes  coronam  cunc- 
taque regalia  indumenta  Heinrico  duci  contulerunt.  Cont.  Reg.  q.  a.  C. : 
sceptrum  ei  et  coronam  caeteraque  regiae  dignitatis  ornamenta,  pacto 
tuendi  et  conservandi  regni,  per  eosdem  transmisit.  Ekkebard  Sang.  a.  a.  O. : 
sumens  ergo  coronam  et  sceptrum,  noctu  dieque  accelera  ad  ipsum,  teque 
et  regnum  ei  meis  verbis  in  manus  dato.  GntfteHt  ift  bie  9tad)rid)t  bet 
Cronica  regum  Francorum,  SS.  III,  S.  214:  Conradus  praevidens  sibi  ex- 
tremam  imminere  boram,  jussit  evocare  Heinricum  ducem  Saxoniae,  cui  et 
sceptrum  dedit  et  diadema  capiti  ejus  imposuit. 


roa%  ©ibuhnb  ^in^ufügt ').  5K^a§  anbete  S3ert(^tc  n\äi)Un  erfd^eint 
old  n)infürlict)e  xUiismalung.  (ftft,  meint  Siubpronb-i,  ^obe  ^einridt) 
bie  .QTonc  bemütl)ig  abgelehnt,  bann,  nic^t  e^rgei^ig,  angenommen. 
(5f!ef)arb  öon  SangaUen  aber^j:  ßber^orb  Derlangte  allein  mit  bem 
•Oer.^og  ^u  fein ;  ba  fxd}  oUe  entfernt,  fc^lo^  er  bie  X^ür,  legte  barouf 
bcn  5)hntel  ob,  tuarf  ftd^  bem  §er,^og  ,^u  ?}ü6en  unb  bot  bem 
Staunenben  ilrone  unb  Scepter  bor.  ^od}  anberc^  f)at  fpöter  ©oge 
unb  ^ic^tung  f)in,^ugefügt  ■* ) :  ber  SSeiname  ^infler  ober  S?ogeIfteüer, 
ber  I)iermit  in  i^crbinbung  fte^t,  t)crbtent  feinen  ^^.Ua^  in  ber  be= 
gloubigten  0)efcl)ic^te. 

2®enn  frembe  Sc^riftfieUer  unb  ein;|elne  fpätere  ein^eimifc^e 
Cf()roniften  ^einrid^  3U  einem  So!^n  ober  ©ruber  ÄonrabS  gema(!^t 
ober  bodi  in  Dertoanbtfd^aftlic^e  Se^ie^ungen  ju  i^m  ober  ju  ben 
legten  .ßorolingifc^en  .Königen  gefegt  ^oben^),  fo  ru^t  eg  auf  ber 
iBorfteÜung,  ba§  hei  ber  ^iac^folge  im  9{eicf)  üor  allem  auf  ein  erb» 
lic^eä  Stecht  ober  boc^  Suf^mnien^ang  beä  ©ef(!§Ied)t§  gefet)en  trorbcn 
fei.  2^aüon  fann  ^ier  feine  9lebe  fein.  25on  irgenb  welchem  6in= 
fluß  biefer  ^rt  jeigt  ftci^  feine  Spur. 

(»»  ift  je^t,  wie  f(^on  bei  Äonrab,  toefentlic^  bie  freie  2Ba^l*^), 
tüelc^e,  bieömal  in  3?erbinbung  mit  ber  (fmpfe^Iung  beS  23orgängcr8, 
über  bie  Gr^ebung  beä  neuen  Äönigä  entf rfjeibet ' ). 

3"!^.  ^'orna^me  berfelben  tüorb  eine  SSerfammlung  in  ^ri^lar 
auf  .Oeffifc^cm  ij^oben  angefe^t.  2)er  Crt,  befannt  buid^  eine  .ffirc^e 
tt)clcf)e  ber  ^dli^c  33oni!a^  gcnjei^t,  in  ber  ^iäf)e  einer  alten  2)ing= 
ftätte  beS  .r^'ffüi^/cn  Stamme»  N,  f(^eint  getuä^lt,  tneit  er  in  gräm 
fifd)em  2anbc  ,5|ugleic^  Sac^fen  unb  t'^üringen  benac^bort  tuar:  bie 
Seftimmung  rcirb  auf  einer  il^erfiänbigung  ^eimid)^  mit  ben  ^frän« 
fifdjen  Carolen  berufen. 

^einrirf)  mit  ben  Sacf)fen,  ßber^arb  mit  ben  Oftanfen  traren 
ünroefenb,  oon  ber  föeiftlic^feit  ber  (fr^bifdjof  üon  SJlain,^,  ^eriger, 
^attoö  Üiac^f olger,    o^ne  ä^eifel  in   Begleitung  irenigftenS  einiger 


M  Widakind  I,  2f):  üt  ergo  rex  imperarat,  Everhardos  adiit  Heinri- 
cum,  seqae  cum  omnibos  tbesauris  illi  tradidit,  pacem  fedt,  amicitiam 
promeruit. 

*]  Liadprand  a.  a.  C:  Qui  regiae  dignitatis  culmen  et  prias  humiliter 
dedinavit  ac  paulo  post  noa  ambitiöse  suscepit.  2i}a«  Leionii.  Ann.  II, 
S.  308,  ^ift  finbet,  ßetnttcft  ^obe  bif  (fnt^djeibung  ber  Süfr^ammlung  bei 
@ro§en  üorbt^alten,  tft  ld)tDerltd)  batin  rntf)altrn. 

')  a.  a.  C:  veniensque  secretum  t-omitis  ]>etiit  alloquium.    Klinainatis 

Omnibus,    ipse  hostium  clausit.  clamideque  exuta  ad   pedes  viro  corruenf^ 

.:-.;-  —     .j  cQrQQiy,,  gj  gceptrum  deteffit  et  quae  jussus  est  narrat.    Cui 

'  ra,  si  secom  in  fide,  i|ua  dixerat,  sentire  vellet,    omnia  quae 

.......  ....,....,  decerent  t'acturum  spoponderat. 

*)  3.  barübft  bfn  ßrcurt  •'». 

'■)  6.  Qxcüxi  7. 

*)  So  foftt  ber  C'ont.  Heg.  920,  S.  015:  rex  eli|[itur;  Hcrimannos  Aug. 
019.  Sh).  V,  6.  112:  Ileinrirus  comes  natioD«  Suo  in  regnum  electus. 

')  5)91.  T.  5}(?.  VI,  €.  121.  129. 

*"!  Vanbou,  Ifttitotifn  S.  ''70  ff. 


38  919- 

jciner  ©uffrogone.  S3on  anbcrcn  ift  nic^tä  befonnt,  namentlid) 
nichts  üon  bcm  i^cr^oltcn  bcr  IHlamonnen  unb  SBaiern.  2)cr  Ort 
bcr  U^crjammluni^  läfet  id)Iic[}cn,  ba^  man  auf  fie  ,^unä(I)ft  nic^t 
red^netc.  2)afi  ^Irniilf,  ber  bie  ler^ofllid^c  ©eroalt  in  33aiern  behauptete, 
unb  S3urcf)aib,  ber  fic^  juletjt  in  ©c^roaben  in  ben  Sefilj  berfelbeu 
gefegt,  feinen  3tnt^eil  notimen,  ergiebt  fid^  quo  ben  folgenben  6reig= 
niftcn.  2)agegen  jprid^t  ber  Sortjejcr  beä  9iegino  bod^  öon  einer  3"== 
ftimmung  oud)  ber  33atcm  unb  'iUamannen ' ) ;  unb  roenn  Söibufxnb 
nur  grauten  unb  Sod^fen  nennt,  jo  beroeift  baö  nid^t  baö  ®egen» 
tf)ei(,  bo  er  unter  biefem  ^^luebrurf  alle  ^tnge^örige  be§  9leic^ä  üer= 
ftcl^t-).  3fn  ^llamonnien  jdbeint  nad)  anberen  ^iad^rid^tcn  eine  innere 
^Parteiung  burd^  bie  SBq^I  ^einric^ö  öeranlafet  ^u  fein"):  eS  ,^cigt 
fid^,  bo^  roeuigftcnS  ein  I^eil  ber  ®ciftlid)fcit ,  roie  früher  auf  Äon= 
rabd,  fo  je^t  auf  «Seiten  be§  neuen  5?önig8  ftanb,  bieüeic^t  an  feiner 
(^r^ebung  '^Int^cil  ^atte*).  2)affelbe  läfet  ftd)  in  Saiern  Dermut^en. 
S3on  einem  33ifc^of,  bod)  roa^rfc^einlic^  einem  33airifd)en,  ^eifjt  ee, 
ba§  auf  feinen  Statt)  fpäter  ^einrid}  feinen  3ug  geflf"  ben  |)cr^og 
unternommen "' ),  €h  f olc^e  unb  anbere  bie  berfelben  3^id^tung  folgten 
fid^  aud^  in  ^ri^tor  eingefunben ,  an  ber  feierlichen  SBa^l  t^citge= 
nommcn  ^oben,    mufe  ba^ingefteüt  bleiben.    2)a^   man   roenigftenö 


*)  Cont.  Reg.  @.  615:  Ileinricus  dux  consensu  Francorum,  Alaman- 
norum,  Bawariorum,  Thuringorum  et  Saxonum  rex  eligitur.  SBeniger  &t- 
Xoid)t  ift  ^n  legen  auf  ba^  ^^ufloi^  ^^^  ^^^-  Quedl.,  SS.  III,  ©.  52:  Post 
excessum  Conrad!  regis  praefatus  Saxoniae  ducis  filius  ac  Frantiae  dominus 
Heinricus  communi  senatus  ac  plebis  assensu  elatus  et  unctus  in  regem. 
Gigcnttjüinlit^  ift  bie  ©axflellung  ber  freili^  fpöten  Ilist  imperatorum,  SS.  X, 
©.  137:  Moriente  igitur  Chuonrado  sine  berede,  universi  primates  con- 
venerunt  et  ipsum  Heinricum  Humilem  coronaverunt.  Sgl.  aud^  baS  Chron. 
Laurish.,  SS.  XXI,  S.  388:  Post  Cuonradum  regem  generali  principum 
habito  conventu  Heinricus  cognomento  Saxo  ...  in  regnum  sublimatur; 
Gesta  Halberst. ,  SS.  XXIII ,  ©.  107 :  Henricum  .  .  .  principes  elegerunt  in 
regem. 

2)  S).  SB®.  V,  ©.  131  m.  4.  2lud»  Ekkebard  Sang.  Casus  c  49 
(SS.  II,  <B.  104)  fogt :  Saxonum  et  Francorum  consensu  elevatur.  Unb  nod) 
Choonradus  Scbirensis  in  feinem  Catal.  imperatorum  nennt  ben  .^einri(^ 
Saxonum  et  Francorum  rex,  SS.  XVII,  @.  627,  toaS  rcol)l  nic^t  einen 
®egenfa^  gegen  SSaictn  bejeid^ncn  foH. 

3)  Hepidannus,  Vita  S.  Wiboradae,  Goldast  SS.  Rer.  Alam.  I,  ©.  »39 
(aud^  SS.  IV,  ©.  4-53  9i.):  iisdem  diebus  Burckhardo  duce  Alamannorum 
bella  gereute,  ponulis  etiam  inter  se  dissidentibus  propter  Saxonicum 
Heinricum  regem  factum.  ?Dlan  fönnte  bie  SBottc  allenfalls  aud^  öon  ben 
öetfdiiebenen  Stämmen  SDeutjdjlQnbä  öctfte'^en.  Setgl.  Ekkebard  Sang.  Casus 
c.  50  (SS.  II,  ©.  104),  bet  etjätjU,  SBurd^arb  fei  bem  Sttbt  engilbert  üon  San» 
gaUen  feinb  getoefen,  quod  sentiret  cum  rege  Saxonico.  Sod^  tourbe  biefet 
erft  92.5  ?lbt;  f.  ÜJJe^et  üon  Änonou  <B.  190,  bet  bie  ganje  etjät)lung  für 
lüenig  gloubtoürbig  ^ält. 

*)  <Bo  ®unbltng,  H.  A.  S.  75  31.  h.  Serfelben  Slnftd^t  fd^etnt  Leibniz  ju 
fein,  Ann.  II,  <B.  309.  2;ogcocn  erf löten  fid^  |)af)n,  (Sinl.  II,  ©.  19;  untet 
ben  9ieucten  befonbet?  5pf)iaip§,  Äotol.  Söetf.  ©.  12  ff.;  SJeittäge  @.  98; 
ÄönigStDo^t  S.  19;  2io,  Sottef.  I,  <B.  596,  bet  abet  bor^  auf  bie  Grflätung 
bet  ©eiftlid^feit  füt  ^einti^  Öetoic^t  legt;  aud^  ©iejebtec^t  I,  S.  209;  Soud^a^ 
I,  ©.  381,  bet  bie  ^fti^latet  Sßetfammlung  eine  be?  giänfifc^en  2lbel§  nennt. 

'  ©.  unten. 


^«inric^«  Änfdnge  ol3  Pönig.  89 

^ie  anbercn  entfernteren  ©tämme  nid)t  ouSfc^ltcfeen  hjollte,  barauf 
fc^eint  c3  ^in,^unjcifen ,  baß  bie  3}crfQmmlung  nid^t  oor  bem  iHai 
bed  3lQf)re3  919  ftottf^ffunben  ^aben  fannM:  eine  SScrcd^nung  ber 
in  ben  Urfunben  gegebenen  Xata  fü^rt  auf  bicfe  3ctt.  'Üflan  hjürbe 
aber  fcfiioerlic^  fo  lange,  mel^r  aU  öier  5)ionate  nad^  bem  2obc 
Äonrabd,  gewartet  fjaben,  njenn  eä  jtd^  nur  um  eine  3"fQnimen* 
fünft  ber  gronfen  unb  ©ac^fen,  bie  ^lufftellung  cineä  ÄönigS  auf 
©runb  nur  i^rer  SJerftonbigung  gc^anbelt  ^dttc-). 

2)Qrüber  fann  fein  3^^^^  M"/  ^ofe  c^  Qolt  einen  Sönig  3U 
tüä^lcn,  ber  als  Üiac^f olger  Äonrabä  baS  9leic^  ,^u  bcl^errfd^cn  gatte 
lüie  ei  feit  '^Imulf  gertefen.  5ffte  formen  f)atten  fid^  bafür  noc^ 
nic^t  gebilbet;  ein  beftimmteä  9ted)t  ber  X^eilna^me  für  einzelne  Idfet 
)\d)  md)t  behaupten ;  maä  je^t  in  Ofti^Iar  gefdja'^ ,  ift ,  foüiel  er^cKt, 
in  feiner  Stec^tmoBigfeit  felbfl  niemals  ongefod)ten  toorben. 

ÄMbufinb  er^ä^lt  ben  2)organg^).  Uiad^bem  bie  iJfürften  unb 
©rofien  ber  gi^önfen  ftd^  in  f5fn6lar  tjcrfammelt,  be^eid^netc  6ber!^orb 
ben  .f->einricf)  ,^um  Äönig  oor  aÜem  23oIf  ber  ^ranfcn.  2)Qrauf  bot 
ber  iRoin^er  ©r^bifd^of  i^m  bie  ©albung  fammt  ber  5hone  an. 
<^einric^,  fagt  ber  ®cfd^ic^tfd)reiber ,  öcrad^tete  ftc  nic^t,  aber  er 
na^m  i\e  nidjt  an:  cS  fei  i^m  aenug,  bafe  er  Äönig  fei  unb  l^eiße 
burdt)  ©otteä  ®nabe  unb  i^re  Siebe ;  ©albung  unb  5hone  möchten 
33efferen  öorbef)aUen  bleiben:  foldier  6^re  ^alte  er  f\6)  md}t  für 
tuert^.  3!)ie  9lebe  gefiel  ber  öcrfammelten  ^enge,  unb  bie  Siedete 
^um  .£)immel  cr^ebenb ,  begrüBten  alle  toiebcrl^olt  burd^  louten  3ui^t 
ben  ^amen  bee^  neuen  .Rönigä.  —  2!^ictmar*),  ber  bie  frül^cre  3"' 
fammenfunft  ßber^arbd  unb  ber  Sfronfcn  mit  ^inrid^  übergebt,  läßt 


M  Dai  «efultat  SitfeU  DD.  I,  S.  87,  jtoif^en  12.  unb  24.  3Rai  trifft 
im  tnefentlidfien  mit  bft  ftüf)et  bftetJ^neten  3"t  jufammcn.    ©.  6rcut3  6. 

*)  Thieünar  I,  5  lagt  freilid):  et  concione  in  Fridisleri  celeriter  posita. 
^QtQuf  ift  abtx  bei  bet  9}fid^aftfnl)eit  \t\nti  Setic^tJ,  ber  im  toejentlid^en  anii 
ton  SEÖibufinb  Qbt)dngta  ift,  fein  Öemid^t  vt  legen. 

^)  Widukind  I.  20:  Deinde  conirregatis  principibus  et  natu  majoribus 
exercitos  Franconim  in  loco  qui  dicitur  Fridisleri,  designarit  (Eberhardas) 
eum  regem  coram  omni  populo  Francorum  atque  Saxonum.  Cumque  ei 
offerretur  unctio  cum  diademate  a  summo  pontince,  qui  eo  temnore  Hiri- 
genu  erat,  non  sprevit,  nee  tarnen  suscepit.  Satis,  inquiens.  micm  est,  ut 
prae  majoribus  meis  rex  dicar  et  designer,  divina  annuente  gratia  ac  vestra 
pietatc;  penes  meliores  vero  nobis  unctio  et  diadema  sit:  tanto  bonore 
nos  indignos  arbitraniur.  Placuit  itaque  sermo  iste  coram  univcrsa  malti- 
tudine,  dextris  in  caelum  levatis,  nomen  novi  regis  cum  clamore  valido 
salutantes  frequentabaot. 

*)  Tbietmar  I,  •'>:  concione  in  Fridisleri  celeriter  posita,  Heinricum 
coronaverunt,  et  sibi  credita  sub  Christi  et  totius  aeccletiae  testimonio  fideli, 
non  sine  lacriniis ,  regi  tunc  et  domino  commendaverant.  Qui  itrimo ,  ut 
decuit,  divinae  pietatis  munus,  post  universalem  tantae  caritatis  affectum 
bumili  suscipiens  devotione,  Deo  gntiaa  egit,  seque  ad  haec  et  ad  omnia 
quae  cummuni  consilio  expetissent  assensurum  promisit.  Episcopalis 
unctionem  benediccionis .  a  Iierigero  archiepiscopo  exbibitam  anteceMorum 
more  priorum,  non  desileravit  nee  soscipere  voluit,  sed  pronot  ad  hoc 
indignum  le  affinnarit 


40  919. 

biejclben  l^icr  in  S^i^lar  bcm  S  ad) Jen  ba3  i^ncn  ?tnöertrautc  über* 
bringen:  bicjer  ^obe  bcmütf)ig  angenommen  ttjaö  if)m  batgeboten, 
©Ott  gebanit  unb  ber|pro(!^en  in  alleö  ,^u  willigen  ttjag  fie  nad)  cje» 
mcinfamcm  SBejc^luH  erbäten.  3!)er  5lutor  crn)äf)nt  njeiter,  wie  .^eln= 
tic^  bic  ©albung  ablehnte,  gebrandet  aber  ben  3Iu§brucf:  fie  frönten 
i^n^).  —  Cb  l^ierauf  ®ett)iät  ^ju  legen,  erfd)eint  njenigftenä  3tt}eifel= 
^aft.  2)a&  ^einrid)  auf  [einen  ©icgeln  nod)  mit  ber  Äronc  ge= 
frfjmüdt  crfd)eint-),  tt)irb  taum  etnjad  auftragen,  ha  l^iex  of)ne  ^^cifel 
ba§  früher  Ueblid)e  beibebalten  tt)arb  unb  bie  ^ronc  immer  Sl)mbot 
unb  3>ni"ignc  ber  löniglid^en  ^errjd^aft  mar.  «Spätere  6r^Q]f)lungen, 
bie  fid)  ^icr  anjc^Iiefeen  ^) ,  !önnen  überaü  nic^t  in  ?Inj(i^Iag  gebracht 
merbcn.  3Iber  3Bibu!inb8  auSbrürflid^e  Eingabe  üerbient  Dor  aüent 
©louben. 

6§  '^anbelte  fi^  um  bie  fir(i^Iid)e  '^eif)t,  bie  feit  5pippin  im 
j^rönüfd^en  Üleid^  mieber^olt  oorgcfommen,  biä  ba^in  ober  ni(i^t  ^ur 
feften  Siegel  für  jeben  Äönig  gemorbcn  mar.  !^nie^t  .ßonrab  ^otte 
fie  empfangen,  ni(|t,  foüicl  be!annt,  2ubmig  unb  ^^Irnulf.  5Ran  tjottc 
ftd)  i^rer  l^ebient,  um  bcm  Äönigt^um  eine  befonbere  .^eiligfeit,  um 
auc^  ben  ©eiftlid^cn  einen  ^Inf^eil  an  ber  feierlichen  Sinfejun^  beö 
.'5errfd)erd  ju  geben,  ßird^lic^e  ©d)riftftetter  laffen  erfennen,  batj  bie 
©eiftli^feit  boö  2}erl^alten  ^einric^ä  nid^t  billigte,  ftd^  mo^l  felbft 
baburd^  öerle^t  fül)lte.  —  SÖaä  ben  Äönig  beftimmte,  ift  mit  Sic^er= 
§eit  nid^t  jju  ertennen,  nnb  fe^r  öerfd^iebene  33ermnt^ungen  ftnb 
geäußert  morbcn;  ba^  eg  aber  nod^  anbereS  mar  alö  Sefd^eibenl^eit, 
oafe  ^einric^  ni(^t  geneigt  fein  modele,  bie  5lrDne  au»  ber  §anb  ber 
Sifc^öfc  m  empfangen,  bie  sule|;t  einen  fo  übermiegenben  unb  nic^t 
in  ieber  S5e^ie!^ung  '^eitfamen  @influ§  geübt  l^atten,  ba^  er  münfd)tc, 
frei  unb  unab'^ängig  i^nen  gegcnübcr,^uftcf)cn ,  gegen  fie  feine  be= 
fonberc  23erbinbltd^feit  ^u  l^aben,  ift  loa^rfc^einlid)  genug. 

^^einrid^  trat  üotlftänbig  in  bie  «Stellung  unb  bie  9ted^te  ber 
Oorl^erge^enben  Könige  ein.  (5r  mirb  aud^  no^  al§  .ßönig  ber  Cft= 
franfen  begeid^net*),  mäl^renb  fpätere  ©c^riftftelter  fagen,  ba§  W\d) 
fei  t)on  ben  f^tanfen  auf  bie  ©ad^fen  übergegangen  ■\).  2)a^  er  al^ 
folc^er  aber  3ränfifd)e§  Siedet  empfangen  l^at"),    ober  eine  ©aibung 

')  ©.  39  9t.  4  unb  tjol.  bie  ©tcKc  einer  späteren  Historia  imperatorum 
©.  .38  %  1. 

2)  Bessel,  Chron.  Gotn-icence  ©.  144,  ber  t)ierauf  ©ehjid^t  legt  unb  bcm 
bie  frühere  S^arfleflung  beipflichtete.    55gt.  bagegen  ^ptjiflips,  ^Beiträge  ©.  100. 

')  6.  Grcur§  10,  ioo  aud)  über  bic  Söermutl)ungcn  ^Jtcuerer  gcfprod^en  ift. 

*)  €o  auäbrü(f(id^  in  htm  Pactum  Bannense,  LL.  I,  @.  567;  ebenba 
€.  568:    rex  orientalis. 

^}  ©0  jagt  Otto  Fris.  Chron.  VI,  17:  Michi  autem  videtur  regnum 
Teutonicorum ,  quod  modo  Romam  habere  cernitur,  i)artem  esse  regni 
Francorum.    Sgl.  6|cur3  9. 

«)  ei(^^orn  §  219  9J.  b,  II,  ©.  41,  meint,  bon  biefer  3eit  batiere  toa!)r» 
fcf)cinli^  ba§  fpdtcre  5princip;  Sö^er  <B.  158  jagt  jogar  benimmt:  „fieinrid^  felbft 
na^m  in  SaAen  beS  3icid^«  ^fT^änfifd^eS  'Sltäit  an,  um  nad)  jeber  Seite  f)in  ald 
legitimer  Erbfolger  ber  alten  Äönigc  an^  bem  gränfifd^en  Stamme  auftreten 
ju  fönnen".    S.  bagcgen  ^p^illipl,  Beiträge  S.  101. 


.^einii(^d  Anfänge  ali  ilönig.  4I 

bicö  DorQuäjettc ' ) ,  ift  bcn  üorliegcnben  '?flad)xid)Un  nid^t  ^u  cnt» 
ncf)men. 

^em  ^nibcr  iJonrab'?,  Gbcrl^arb,  gciüä^rte  ^cinric^  eine  Stcüun^ 
an  bcr  ^pitic  bc«  Sränfijd^en  Stammet,  bie  nur  ale  eine  ^cr^oglic^e 
be^cict)nct  ircrbcn  fann,  tücnn  and)  ber  9lame,  ^icr  toie  bei  bcn 
anbeten  ^^e^ogen  bcr  3fit,  in  bcn  Urfunbcn  beS  Äönigö  felbjl  regeU 
mäfeig  nidjt  gebraudjt  tt)irb-). 

%ii)  (Jr.^fan^Ier  ober  tüic  fein  Jitet  lautete  (SrKapcKan^)  fun» 
gierte  ^infort  ber  6r3biid)of  oon  ^Jlain^"*),  tt)ä^renD  unter  5?onrob 
ber  5al,^burger  biefe  Stellung,  bie  er  feit  '^Irnulf  innehatte,  behauptet, 
^at  biejer  ficf)  üicllcic^t  je^t  bo^  bem  SSairijd^en  |)cr,^oq  angejc^lpffen, 
ober  trug  ^einrirf)  Sebenfen,  ein  foldjcö  sycr^ältniä  fortbefte^en  ,^u 
(offen,  bo  er  in  SBaicrn  noc^  nic^t  bie  ^Incrfennung  ct|altcn  ^atte? 

lieber  anbercö  roaö  bcr  Äönig  onorbnetc  unb  begann,  um  fein 
föniglic^eä  3tegiment  ^u  führen,  fe^lt  jebe  ,^unbe.  .^eine  Urfunbc 
ift  auä  bem  erften  3a^t  erhalten.  2öie  öielen  'Jlnt^eil  aud)  ber 
3ufaII  baran  \)ahen  mag,  bod^  fcftcint  eine  3ui-ürf^altung  be3  neuen 
.<3crTft^cr8,  namcntlid^  aud^  ben  SBiät^ümcm  unb  geiftlid^en  Stiftern 
gegenüber,  bie  immer  i^rc  S)ocumente  am  beften  bma^rt  l^aben,  fid^ 
barin  au§,^ufprecf)en -^ ) :  findet)  ^at  nid^t,  mie  mand^c  feiner  33or« 
ganger,  gleich  mit  freigebiger  ^anb  neue  ^Jtec^te  öerlie^en  ober  aud^ 
nur  alte  bcftätigt. 

2Bat)rid)ciiili^  fe^rtc  bcr  neue  Äönig  ,^unäd^ft  in  bcS  2anb 
feiner  Sac^fen  ,^urücf'').  (53  '^atte  bie§  bamoI§  einen  'Eingriff  bcr 
Ungarn  ,^u  befte^en,  bie  grofee  SBeute  unb  ,^a]^lrei^e  ©efnngenc  ah= 
nitixtm.     @ott   ^ümte   und,    fagt  bcr.  ßoröcicr  ?lnnalifl').    ?lud^ 

')  6ie?tltfd)t  I,  e.  207. 

")  SSpil.  botübet  unten  unb  über  6bet!)atbl  Stellung  übetl)aupt  ßrcurS  11. 
<8ieiebred)t*  3?ejeic^nung ,  I,  2.  209,  ßbet^otb  i)abe  bem  jlöntg  in  toefentlid^ 
gleitet  Stellung  jut  i^eite  geftonben,  get)t  jebenfaü?  ötcl  ju  Itett. 

'•)  Sidet,  Jßeittöge  VII,  ©.  60,  ^ot  bemetft,  ba§  in  ber  erflen  erhaltenen 
Utf.  Dom  8.  ^Ipril  920  bet  Ütome  Herigeri  archiepiscopi  fpnter  nad^getragen 
ift.  aud)  nie()tere  bet  folgenben  bie  Sejeic^nung  archicapellani  nic^t  ^aben; 
boc^  DD.  H.  8. 

♦)  5Bfll.  5B®.  VI,  S.  284.  C^injetn  fte^t  summus  cappellanus,  DO.  7, 
obei  princeps  cappellanus,  18. 

'•)  Wan  üergleidje  nur  j.  99.  bie  t^ütit  ber  Urfunbcn  au3  öubtoig  b.  i^x. 
trftem  3at)r.  ?lud)  unter  ?lrnulf  finb  fie  jiemlid)  ^fll)lrett^;  unter  Ifonrab 
fehlen  fie  nic^t  ganj:  unter  Ctto  1.  »erben  fie  gleich  wicber  häufiger.  ®ie 
(önnen  fid)er  nic^t  gerabe  öon  .^leinrid^  »erloren  |ein. 

*)  SLVnigften«  mag  id)  ntdjt  ou9  ben  6.  48  9i.  8  ongefüljrten  Söorten 
bti  Si^tbufinb  fc^tie^en,  ba^  .^einric^  unmittelbar  bon  bet  2Bat)(t>er|ammlung 
gegen  ^urdjarb  aufgebrochen  ift. 

'')  .Ann.  Corb.  910,  SS.  III.  £.  4:  Ungarii  Saxoniam  crudeliter  vasta- 
baat,  et  cum  intinita  praeda  et  maxima  captiritate  utriusque  sexus  ad  ])ro* 
priaa  revcrei  sunt  terras,  Domino  irascente  adversum  dos.  Sie  9}ai^ri(^t 
JU  üetttJerffn,  toic  jetit  Wiefebtec^t  I,  £.  810  mit  93Jaltcnbad)  geneigt  ift,  »eil 
biefe  ?lnnalen  ben  (SinfoQ  t)on  924  nidjt  er»äl)nfn  unb  biefe  ©teile  bielleidjt 
bobin  gebore,  id^eint  mir  bebendic^.  Sie  übergelien  bie  ^ai)it  920-  92<j  gan^, 
unb  ti  tonnte  bie  ?{oti)  babrr  aud)  nic^t  leid)t  in  eine  unridjtige  3'ile 
fommen.  iügl.  bie  9loti^  bei  Maffnus,  Chron.  HeJWiensp.  019  ober  02(Miii 
öerfdjiebencn  .^lanb'c^tiften',  SS.  XvII.  2.  4M:  Gens  rngariAm  per  Saxoniam 


42  919- 

ttmxxd)  toax  offenbar  nid^t  imftanbe  ben  gefä^rlid^cn  ^cinbcii 
tiberftanb  ,^u  leiftcn,  bic  in  bemjclben  ^di)x  aui)  in  Sot^ringen 
tric  in  Stauen  erjd^iencnV).  —  2)cr  5?önig,  fagt  bcr  ^o^ff^^^  ^^^ 
tRegino-),  be|d^äftigte  fid^  am  Einfang  feiner  Ülegierung  mit  ber  Se= 
feftigung  beä  ^i^iebeng,  ber  Unterbrücfung  öon  Üiöubereien,  benen 
ouc^  33ornef)me  fic^  Eingaben  unb  mie  fie  in  ber  legten  S^it  innerer 
Zerrüttung  me^r  unb  me^r  eingevifjen  maren.  5lud)  bie  ^Ibmel^r 
ber  Slabcn,  meldte  fortmä^renb  bie  8äd)fi|c^en  ©renken  bebro^ten, 
mad^te  i^m  ,^u  tf)un. 

2)ic  mid)tigfte  3lufgabc  aber  meldte  ^einrid^  3u  löfen  ^atte  mar, 
feine  ^errjd^aft  ^jur  ";llnerfennung  ju  bringen  aucf)  ben  l^erjoglic^en 
©emalten  gegenüber  toeld^e  ftd^  in  ^llamannien  unb  SBaiem  erhoben 
l^attcn,  bann  £ot^ringen  mieber  in  ben  3>erbanb  beö  9ipirf)3  ^urüdf= 
^ufül^ren  unb  fo  ba|jelbe  öollftänbig  ^u  einigen  unb  im  früt)eren 
Umfang  l^er^uftellen -^ ).  3!Jlit  ber  5?raft  unb  Energie,  bie  it)m  eigen 
njoren,  aber  aud^  mit  5)lä§igfeit  unb  Umfielt  ^at  er  bieg  öoUbradIt: 
nid^tS  überflürAt  er,  nie  unternimmt  er  ju  öiel  auf  einmal;  aber 
immer  l^at  er  fein  S^d  feft  im  3luge  unb  meife  e§  im  fidleren  ^oxU 
fc^ritt  3u  erreichen. 

3uerft  t)at  eB  fid^  um  ^Uamannien  ge'^anbelt.  Söurd^arb,  ber 
So'^n  beä  im  ^aijx  912  erfdt)lagenen  gleichnamigen  ©rafen  unb 
DJlarfgrafen  öon  Siätien,  l^atte  norf)  bem  '^aU  bei-  @rd)angcr  unb 
33erc§toIb,  bie  ein  gleidf)ei  ^\d,  aber  mit  unglüdtlic^em  ßrfolg,  er= 
ftrebten,  in  bcr  lejten  3eit  Äonrabö  fi(^  al§  ^er^og  aufgeroorfen 
unb  mar  in  biefer  Stellung  nid^t  weiter  angefod^ten  morben*). 

^ad^  bem  Xobe  ÄonrabB  berfud^te  ber  Äönig  9iuboIf  II.  öon 
^od^burgunb  feine  iperrfc^aft  auf  5?often  be§  5)eutf^en  9leic^8  au§» 
^ube'^nen.    Surd^orb  trat  i!^m   entgegen  unb  erfocht  ben  ©ieg  bei 


usque  ad  Renum  pervenerunt  vastantes  omnia,  unb  bie  folgenbe  9iote.  {falfe 
fefet,  Cod.  tradd.  ©.  616,  Sraunjc^to.  2ln}.  1752,  S.  1107 ,  mit  SRÜdfic^t  auf 
bie  Stelle  bet  ^Innolen,  too§  Widukind  I,  32  üom  Uncjatneinfall  crßätjlt  in§ 
3.  919,  aber  actoife  unriditig;  cä  "^cißt  "^ier  Qu?brücf [ic^ :  cum  civilia  bella 
cessarent.  2!ie)en  etften  ©infaH  aber  mod^te  SQSibufinb  übergcl^en,  ba  er 
feine  toeiteren  folgen  i)attc.  Xaü  berfelbe,  toie  ©icjebrcd^t  tjinjufügt,  üor  bie 
S33at)l  .£)einrid^ö  gehöre,  fd^eint  mir  aui)  nid^t  toa^rjc^etnlid^ ,  ba  tDenigften? 
jene  2lnnalen  (nod^  ju  918)  üorl^erget)en  laffen:  Heinricus  regnare  coenit.  3)a= 
gegen  fönnte  in  ben  3lnfang  be§  3a^re3  möglid^ertoeife  bie  Ginuat)me  Sremenä 
(oben  e.  32  91.  5)  getjören. 

')  Flodoard  919,  ©.  368:  Hungari  Italiam  partemque  Franciae,  reg- 
num^scilicet  Lotharii,  depraedantur.  Sögt.  Hist.  Rem.  IV,  14,  SS.  XIII,  ©.  577. 

*)  Cont.  Reg.  920,  S.  615:  qui  initium  sui  regni  disciplina  servandae 

fiacis  inchoavit.  Multi  enim  Ulis  temporibus  etiam  nobiles  latrociaiis  insta- 
»ant.  Unb  921  njieber:  Interim  Heinricus  rex  stabiliendae  paci  et  repri- 
mendae  Sclavorum  saevitiae  fortiter  insistit. 

^)  S;afe  in  Of^i^lar  berat^en,  teaS  ju  t^un  fei,  um  Saiern,  Sllamannien 
«nb  Sof^ringen  bem  9teid^  toieber  ju  gewinnen,  unb  bofe  man  juerft  Unter- 
f)anblungen  gefütjrt,  ftnb  bloße  Sermut^ungen  ßeo§,  Söorlei".  1,  ©.  597. 

*)  Ann.  Alam.  917,  ®.  112.  Herimannus  Au?.  918,  SS.  V,  ®.  112. 
Ekkebard  Sang.  Casus  a  20  (SS.  II,  S.  87).  UJgl.  ©tälin,  SBirtemb.  ®ej*. 
I,  ©.  271  91. 


Untettotrfung  ^.  SBurd^otb?  bon  aiamonnien.  43 

SBintcrt^uv  *) ,  ber  für  je^t  eine  ©c^mälerung  ber  Slcid^Sgren^en 
abtüanbte. 

3ln  ber  2öa^(  .^cinri(i^ä  l^ot  ber  ^er,^og  feinen  2^eil  genommen. 
6r  gögette  auc^  nad)^cr  mit  ber  Untertuerfung ,  tüä^rcnb  ©eift= 
lic^e  beö  Sanbcö  ]id}  für  ben  neuen  Äönig  erHärten,  bei  bem  fic 
(Hd|u^  aiiä)  gegen  Sebrüdungen  beä  ^er.^ogä,  gegen  SJertoenbung 
il)rer  ^^eft^ungcn  ^u  gunften  feiner  unb  feiner  SJoffaüen  hofften;  c§ 
tarn  \u  5einb]eligteiten ,  bie  ben  ^rieben  beö  Sanbed  ftörten-),  j|u= 
gleid)  bie  Äraft  beä  •'per^ogä  lahmten,  qI§  ^einric^  fi^  onfc^icfte  mit 
föenjolt  feine  ?Incrfennung  burcf)3ufe^en. 

|)cinric^,  faqt  SBibufinb'M,  jpg  mit  feiner  gangen  ^annfc^oft 
auö,  um  gu  fämpfen  gegen  23ur(^Qrb.  3)iefer  aber,  obfc^on  ein  un* 
njibcrftc^Iid^er  Mrieger,  erfonntc  boc^ ,  bofe  er  einen  ßampf  mit  bem 
Äönig  nic^t  befte^en  fönne. 

2öie  njcit  ^einric^  gelangte,  ob  er  ben  95oben  ?lIamonnienö 
felbfl  betrat,  ift  nirf)t  \u  erfe^en*).  (Sine  ^ad^ric^t  melbet,  bafe  burd^ 
bie  friegcrifc^e  i>ertt)üftung ,  öon  melc^er  bamalö  baä  2onb  betroffen 
tüavb,  Gonget  unb  .r-)ungevönot^  entftanb "' ) ;  bod^  fc^eint  c§  ftd^  e^er 
auf  Äämpfe  im  2anbe  felbft  aU  auf  einen  feinbtid^en  ^ilngriff  beS 
Äönigd  ,^u  be.^iel^en.  2)ie  ein'^eimifc^en  "ühif Zeichnungen  ^aben  ton 
einem  folrfjen  feine  5?unbe").  'Ütuc^  feine  Urfunbc  bezeugt  bie  5tn= 
toefen^eit  öeinrid^ö  in  ^llamannien.  J?ein3  ber  geiftlirf)en  ©tifter 
fc^cint  aud)  jc^t  eine  S3eftatigung  bon  i^m  erhalten  ,^u  l^aben. 

(5ö  ^ngt  bieä  Xüoijl  mit  ber  3lrt  ber  Untcrmerfung  SSurd^arbö 


')  Ann.  San?,  maj.  919,  S.  78:  Ruodolfus  rex  et  Purchardus  dux  Ala- 
mannorum  pugnaverunt  ad  Wintertura,  et  rex  saperatus  est.  Herimannus 
Aug.  919,  S.  112:  Pugna  apud  Winterturum  inter  Kuodolfum  regem  Bur- 
(Tundiae  et  liurghardum  ducem  Alaoianniae  conmissa,  rex  a  duce  victus 
fugatur.  93gl.  bo3  Thron.  Suev. ,  SS.  XIII,  6.  66.  Ufbet  eine  fpätere,  bem 
16.  3a^tt)unbett  onge^ötige  3luä|c^mücfung  ber  Sd^ladjt  f.  SCßutftembetger, 
©efc^it^te  ber  alten  «anbjc^aft  »etn-  II,  ©.  28.  S)ie  goc^e  erft  920  ju  je^en, 
lüie  Jamberget  IV,  3.  422  icill,  ift  fein  audteid^enbet  ©tunb. 

')  @.  oben  @.  88  unb  na6)^tx  bit  SteQen  flbet  bie  $et)anb(ung  bei  Siix-- 
4engütet 

')  Widukind  I.  27 :  Eo  ordine  rex  factus  Ileinricus,  perrcxit  cum  omni 
i'omitata  suo  ad  pugnandum  contra  Hurghardum  ducem  Alainanniae.  Hie 
cum  esset  hellator  intolerabilis ,  sentieliat  tarnen,  quia  valde  prudens  erat, 
congressionem  rcgis  suBtinere  non  posse.  'comitatus'  jc^eint  qiet  nic^t  im 
altbeutft^en  Sinn  OJefotge  (»ie  nod^  aüattenboc^  übetiefet),  ober  loie  ©iefebtedjt 
toQt,  ®.  209,  iilaiaflen^eet,  fonbetn,  toie  in  bet  Äatotingijdjen  8fit  nid^t  leiten, 
ftiegetilt^e  ^DJannfc^oft  übcr^upt  ju  bebeuten;  2).  »«.  III,  S.  497  91.;  IV, 
6.  C09' 

*)  äüenn  Hartmann,  Ann.  Heremi  S.  34,  ben  ^etjog  fi^  in  SBotml 
in  ©egentoQTt  mel)teier  S^ifd^öfe  mit  bem  A5nig  au3|öt)nen  läf^t,  fo  fd)cint  et 
t)ietbei  enttotbet  on  baö  iUocitum  ju  ©eliVi«"  gebadjt  ober  el)et  nod^  bie  ©adje 
iTTig  mit  bem  ^Jieid)«tag  be«  ,3at)id  926  in  ilBotmd  in  ätecbiubung  gebiad^t 
ju  ^aben. 

')  Ilepid&nnus,  Viu  S.  Wiboradae,  fA^it  naä)  ben  oben  €.  88,  9{.  3 
angefii^tten  äOotten  fort:  cum  militaris  populatio  gravem  penuriam  terris 
inferret 

0)  2Bal  '|>fifter,  ®efd^.  0.  (Sd^njaben  U,  6.  13,  loritei  Übet  biefrn  ffrieg 
erj&^lt,  get)6ct  in  bie  3(it  Otto  I. 


44  919. 

.^ufornmen.  Gr  ergab  fic^,  jagt  3Bibutinb*),  bem  .^ünig  mit  allen 
leinen  Stübten  unb  jeincm  ganzen  !i!oIf.  3)afj  et  üoüftänbig  bie 
föniglid^c  ^errjd^aft  ^cinrici^ö  anerfanntc,  bavüber  ift  nac^  allem 
Jolgenben  !ein  ä^JeifeP).  2)afür  marb  er  in  bcr  ^cr^joglic^en 
etetlung  belaffen,  bie  er  eingenommen  l^atte;  raa^rjc^einlid)  gemährte 
ber  .Röiiig  i^m  aurf)  ben  geiftlic{)en  ©tiftern  gegenüber  freiere  ^anb 
unb  enthielt  fid)  um  beö  h)iilcn  einer  23cftätigung  i^rer  grei^eiten  unb 
tHecf)te'').  S3on  mel^reren  Seiten  ertönten  fpäter  Ätogen  über  bie 
Se^anblung  meiere  fic  erful^ren,  h)ie  it)rc  ©üter,  ja  gan,^e  ©tüter  an 
bie  33ajjallen  beö  ^er^ogö  öergabt  n)urben^):  felbft  ba§  mic^tige 
JReid^cnau  ift  biefcm  ©Äidffal  nid^t  entgangen'').  So  fu^te  SBur^arb 
feine  ?ln^änger  ^u  be(ot)nen,  feine  ©egner,  beren  nid^t  njenige  maren  *'), 
:\\i  benjöltigen.  2)ie  IHugfö^nung  mit  bem  .(?önig  biente  if)m  nur,  feine 
Stellung  im  Sanbe  ,^u  befeftigen.  2)oc^  tjat  er  fic^  bann  mit  ber 
@eiftlict)!eit  auf  beffcren  gufe  ^w  [teilen  gertufet'),    ftd^  auc^  gu  33e= 

1)  Wiaakind  a.  a.  O.:  tradidit  semet  ipsum  ei  cum  universis  urbibus 
et  populo  8U0.  Db  ^iet  an  eine  baffaUitifc^e  ^ulbigung  ju  benfen,  jd^eint 
^ttjcifel^aft. 

■-)  ite  Slnfic^t  Silben^  VI,  ©.  848,  nid^t  fon)ot)l  eine  Untettoerjung  aU 
nur  einen  Sßcttrag  ^obe  .^leinti^  erreicht,  ift  gegen  bie  CueÜen  unb  faßt  mit 
ben  übrigen  Slnfi^ten  beffclben.  ®afe  Surd^arb  nie  mit  bem  Könige  jjujammen 
crjd^ienen,  mibetlegt  ba§  im  Icxt  ?lngcfüf)rtc.  Sögt,  aiic^  bie  Söortc  Öurd)QtbS 
bei  Hepidannus,  in  ber  Vita  S.  Wiboradae  c.  30,  a.  a.  C:  Si  scires,  frater, 
inexuperabiles  principum  hujus  seculi  necessitates.  . . .  Me  enim  sab  po- 
testate  constitutum  oportet  tali  munere  in  regis  domini  mei  prodire  ob- 
tutum  etc. 

')  3u  öiet  jogt  9ii^jdb  I,  ©•  304,  ba^  ^einric^  i^m  bie  Setfügung  über  bie 
«c^ttäbifdjen  fltöftet  unb  Söistijümer,  tiießeic^t  ouci^  über  bie  JReftbeftänbe  beS 
föniglit^en  ®utä  in  Sdjmabcn  jugeftanben  ()abe.  ®cgcn  hai  Se^tc  fptic^t  gleid^ 
bie  jtoeite  bcr  erhaltenen  Urtunben  beS  Äönig». 

*)  ©.  Hartmann,  Vita  S.  Wiboradae  c.  2.>,  SS.  IV,  B.  453:  Tyrannus 
Burchardus,  non  dux,  sed  predator  et  desolator  istius  provinciae,  tanta  in 
me  (S.  Gallum)  commisit  scelera.  Loca  et  predia  circumquaque  a  fidelibus 
mibi  collata  predavit  et  sibi  cooperantibus  in  beneticium  tradidit  .  .  .  fa- 
miliolam  desolavit,  monachos  in  loco  hoc  sub  saneta  professione  Deo  et 
sanctis  ejus  servituros  tarne  et  inedia  cruciavit.  Sögt.  Miracula  S.  Verenae, 
SS.  IV,  <B.  457 :  Temjiore,  quo  Burchardus  vir  ilhistrissimus  totius  Alaman- 
niae  ducatum  obtinuit,  hausteritatem  ejus  multi  aversantes,  exosum  enm 
habuerunt  et  ipsius  voluntati  per  omnia  contradixerunt.  Quos  ut  debellaret, 
copiosam  multitudinein  militum  siln  sociavit,  quibus  non  solum  suas,  verum 
etiam  aecclesiasticas  posscssiones ,  non  oonsiderate  id  pertractans,  in  bene- 
ticia  donavit.  Inter  quae  etiam  locum  Ziirziara  nuncupatum  .  .  .  cuidam 
satelliti  suo  Tb.  nomine  tradidit  possidendum.  Ekkehard  Sang.  Casus 
c.  '}0  (©.  104):  l'urchardus  autem  dux  Suevorum  Sueviam  quasi  tjTannice 
regens,    prestationes    Engilbertum    altbatem    primo    militibus   suis    i)etivit, 

f)OStea  utique,  quod  cum  rege  Saxonico  sentiret,  insimulatum,  quecunque 
oca  S.  Galli  sui  rapere  vellent,  patienter  tulit.  ÜJitr  fc^eint  3Jle^er  b. 
Änonau,  (5(fe{)atb  ©.  190,  biefe  9Jac^tid)ten  jn  gering  onjufdjlagen. 

"•)  So  fdjeint  Herimannus  Aug.  922,  ©.  112,  ju  toetfte^en:  Liuthardus 
a  Burghardo  duce,  oppresso  Heriberto,  Augiae  praepositus,  et  fratres  in 
exilium  missi  sunt. 

**)  S.  bie  ©teile  ber  Miracula  S.  Verenae  üorber  unb  bie  Urfunbe  ©.  4.") 
9t.  1. 

■)  ffiaS  jeigt   nomentlic^   bie   Stelle   im   SüerbrüberungSbuc^   non  ©an: 


Unterloetjung  ^.  ^utd^arbS  Don  ^lamanmen.  45 

ftQti(^ungcn  ücrf^onbcn,  bei  bencn  er  fic^  auf  bie  (^rloubnig  be* 
Äonigä  berief  M.  Später  ift  ^tnri(^  ouc^  jclbft  in  nä^re  Sc« 
iic^ungcn  ^u  cimelnen  Stiftern  getreten-).  2)q§  Oied^t,  i^re  3]or« 
l^e^r,  namentlidg  bie  Sifc^öfe  ^u  ernennen,  ift  bem  ^erjog  nic^t 
übertragen;  aber  auf  feine  ^JerlDenbung  rtarb  ÜÜicffic^t  genommen, 
einem  feiner  ^^erwaubten  eineä  ber  bebeutenbftcn  93iöt^ümer  üerlie^en^). 
2)ie  3"t,  in  meiere  ber  3ug  beö  Äönigö,  bie  i^erftänbiguno 
mit  SBurc^arb  fällt ,  ifl  ni(^t  mit  gic^crtjeit  bcfannt.  ilöatirfc^ei'nlic? 
aber  ift  e^^  noc^  in  bae  erfte  3a^r  |)einrid)y  ^u  feljen.  3tm  8.  ^jJMr^ 
bei  folgcnben  ^ält  SBurdjarb  mit  bem  Sifci^of  Don  6ur  gemeinfam 
@ericf)t  ^u  Sinonna  im  3^ätifcf)en  Sanbe;  unter  feinem  3}orfi^  tuirb 
ein  Streit  über  bie  'Jtbtei  5pfäoerö  ,^u  gunften  öon  SangaHen  ent= 
fd)iebcn:  in  ber  Ur!unbe  rtelc^c  barüber  auägefteflt  ■*)  mirb  ba§  erflc 
3a^r  ber  9legienmg  .^leinrici^S  ge,?ä^lt  • ) ;  eg  märe  fct)h)crli^  gefd^el^n, 

gollen,  ed.  Piper  ©.  136,  too  feine  commemoratio  bcn  Siod^fornmen  empfohlen 
iDttb,  ober  in  einet  gorm,  bie  fofl  ouf  einen  geteiffen  3^ang  ^injutteifcn 
tt^eint. 

')  UtI.  D.  6.  3an.  924,  bei  SBt)fe  3üti(^  6.  23:  Purchardus  divina 
annuente  gratia  dux  Alamannorum.  Omnibus  manifestum  esse  populis 
volumos,  quod  ab  eo  vero  die,  sicut  Dens  omnipotens  super  nos  suam 
magnam  ostendit  miäericordiam  et  omnia  in  istis  locis  consistencia  loca 
omnesque  nostros  inimicos  in  nostram  subjecit  potestatem ,  tcmpiis  Domini 
illisque  servientibus ,  in  quantum  potuimus,  (fel)lt  ein  Sijütt),  magis  cu- 
pientes,  ut  illorum  haberent  rectitudinem ,  quam  uUam  habereni  inquie- 
tudinem  .  .  .  Nos  vero  hanc  epistolam  praedictorum  locorum  firmationis 
cum  licentia  Heinricbi  regis  scribere  jussimus  etc.  —  3ludj  3"'^Jfld)  toitb 
xeflituietl,  Mir.  S.  Verenae  o.  o.  C.  ©.  458. 

2)  ©.  Qxcnxi  18. 

')  (ierhard  Vita  Oudalrici  c.  1,  SS.  IV,  ©.  .387:  machinatione  nepotis 
sui  IJurchardi  ducis  et  aliorum  propinquorum  suorom  Heijirico  re^i  prae- 
sentatos  etc.  —  %a^  Solomo  Don  (^onftan,^  nicftt  etft  Anfang  920,  toit  ^am- 
berget  IV,  ©.  422.  42G,  lümmlet  IJ,  B.  61«),  a)lpi)et  ö.  Änonau,  TlHi\).  XI, 
S.  108,  ^etting,  ebenb.  XIX,  ©.  281  tooüen,  gcflorben,  ionbern  919,  teic 
oufjet  ben  .\nn.  Sang.  maj.  ©.  78,  nomentlid)  bie  Ann.  necrol.  Fuld. ,  SS. 
XIII,  6.  191,  angeben,  j^eint  mit  fefigebalten  toetbrn  ju  müfjen.  3)ie  öon 
bem  le^tetn  angetü^tte  Ut(.  bti  ^opfleS  ^otK^nn  X.,  bie  Salomo  lebenb 
nennt ,  gebort ,  rtcnn  fic  übetbaupt  ecftt  ift ,  nad)  Re{j.  pont.  ed.  2.  *>tr.  3.>i9 
ntcbt  iu  920,  Ionbern  jum  22.  gebr.  ;<19,  tto  mon  m  Wom  too^l  noc^  o^nc 
ifunbe  ton  bem  lob  bes  JBijc^ofd  iein  tonnte. 

♦)  3ulett  gSöartmonn,  UiB.  b.  «btei  6.  ©oHen  III,  ©.  1.  Datiert  die 
octara  Id.  Mart.  a.  i.  d.  920,  anno  I.  reps  Ileinrici.  9uf  biefelbe  bat 
aucb  Wiejebredjt  I,  3.  xh),  aufmerflam  gemocbt. 

'■)  SBei  Mabillon,  Analecti  ed.  2,  3.  14,  ftnbet  fic^  eine  ^J{acbrtd)t  über 
eine  Urfunbe  für  t^üffen,  angeblid)  botiett  a.  919.  sub  papa  Marino,  rege 
Henrico,  qui  tertiiis  post  I.udewicum  fait,  sub  duce  .Mamanniae  Hurchardo, 
8ub  antistite  Augustense  liiltino,  sub  abbate  (Üselone.  ioä)  (önnen  biefe 
Taten  fo  nic^t  ertjt  jetn.  —  SJenn  Neugart.  Cod.  dipl.  I.  6.  .'>7.S  "}{.  k  (mit 
ibm  Sdjloifer  ill^W.  II,  2,  S.  17.'>  "jl  h),  unb  IJleijet  D.  Änonou,  t^ffrbotb  6. 
1H9,  fügen  bafe  bie  ©angoHei  Irabitionen  etft  oon  '.»20  bie  'Hrgifrimg^jabTe 
^etntid)*  batieren,  io  jdjeint  mir  bai  fcine^weg«  .ganjfidjer  feft^iifteben" .  \?lu(Jj 
abgeieben  öon  ber  9t.  4  angetübtten  Ui(.,  batiett  aüartmonn  III,  ^ir.  Tsl  com 
20.  Cd.  920  r.  1,  Ts2  unb  7*!  oom  2'A.  Cd.  921  r.  2,  joonod)  .^einridj  olfo 
toenigfien*  im  CJ'tbft  919  onerfannt  fein  fönnte,  789  aber  uom  12.  J^ebr.  92'.»  bot 
a.r.  10,  rta*  bem  Sommer  9rj  cnt^pridjt:  anbere  h>ie7"sl  «inb  7s7  finb  fo  üethiirrt, 
bof}  aöartmann  ouf  jebe  fidjere  it^crecbnung  üetjidbtet.   Unb  cSbnlicbe  Ungenauig» 


46  919- 

ttjenn  ber  .^er^^og  bomalä  bcn  neuen  5?önig  überall  noc^  nicf)t  anet^ 
fannt  ^ötte ;  bcrfelbe  mürbe  aud)  laum  in  jolc^cr  2ßeifc  qI§  Stid^ter 
,^u  giinftcn  be§  i^m  fcinblic^en  Älofterö  aufc^etrctcn  fein.  2)ie  ?lu8= 
gleidiunfl  muf]  aljo  jrül^cr  unb,  ba  ber  3"9  jc^trerlic^  im  2öintcr 
unternommen  ift,  tro^t  norf)  in  ber  streiten  ^ifte  beö  Sal^reS  919 
ftottgefunben  l^abenM. 

3"  einer  Untetne'^mung  auä)  gegen  ben  .^meiten  ber  fübbeutjc^en 
•^cr^oge,  'ilrnulf  bon  SBaiern,  ift  e8  ober  in  biejcm  ^ai)x  unb,  foöict 
ergeht,  aud)  im  näd)ften,  nod^  nidjt  ge!ommen-). 

^Dagegen  ertjolten  fc^on  jc^t  bie  JBe^iel^ungen  ^um  SBeftfränfifdjen 
9leid)  SBebeutung. 

2)er  .^önig  Äarl,  ben  fein  SSeiname  ber  Sinfältige  fenn^eid^net, 
führte  f)ier  bie^^crrfc^aft:  in  i^m  lebte  boä  ßorolingifd^e  ^au^  fort; 
aber  meber  feine  5perjönlic^feit  noc^  feine  "^adjt  cntfprac^en  entfernt 
ben  (Srinnerungen  voeldje  fein  ^amt  unb  feine  ^erfunft  mac^riefen. 
Umgeben  Don  mäd^tigen  ©ro§en,  bie  überall  nur  ben  eigenen  Ü'ort^eil 
fud)ten,  fam  er  nie  ^u  red)ter  SBebeutung.  G3lcici^h)ot)l  trieb  e§  i^n, 
au^  über  bie  ©renken  ber  urfprünglic^en  ^errfd)aft  ^inauä  ?tnjprüd)c 
geltcnb  ,^u  mad)en,  mie  fie  eben  ber  5?aroiinger  fid)  beilegen  mod)te. 
^Iber  bie  Äraft  fie  burd^^ufü'^ren  ober  bog  ®eh)onnene  ju  bcf)aupten 
unb  ^u  nu^en  ging  i^m  ab. 

©0  ^atte  i?arl  Sot^ringen  unter  feine  ^o'^cit  gebrad^t,  cigentlid^ 
boc^  nur  um  alle  mat)re  ©ettialt  bem  mädjtigften  ber  ©rofen  ^u 
überlaffen.  9iagenarö  So^n  ®i|elbred)t,  eben  f)erangeh3ad)|en ,  trar 
im  35efi^  "^er.pglid^er  (Stellung,  ftrebte  aber  ftd)  aller  5lb^ängig!eit 
üon  bem  ^önig  ^u  ent^ie^en.  0lid§er  er^äj^lt^),  ber  junge  ^er^og 
^aU  bamad^  getrad^tet  ben  5lönig  gu  befeitigen  unb  fic^  bie  ^err= 
fd^aft  anzueignen:  gu  bem  ©nbe  ^ahe  n  bie  ©rofeen  beä  2anbed 
hüxd)  (Srtf)eilung  von  ©ütern  unb  ^Ibteien,  onbere  burc^  ®olb  unb 
(Silber  geluonnen,  f)abe  babei  aber  Perfäumt  biefelben  f\ä)  nblid)  ju 
öerpflid}ten ;  um  be§  triHen  feien  bie  meiften,  alä  Äarl  im  Sanbe  er= 
fc^ien  unb  i^nen  ben  SBefi^  ber  ertl^eilten  Seneficien  beftätigte,  ^um 
Äönig  ^urüdgefel^rt;  ©ifelbred^t  mit  menigen  ©enoffen  fei  in  feiner 
i^efte  |)arburc  nm  ©eulflufe  belagert,  ,]ule^t  aber,  öon  5?ar(  bebrängt, 
mit  nur  ^tuei  Begleitern  über  ben  9i!^ein  ju  ^einric^  geflo'^en,  bei 
bem  er  einige  B^it  tt)ic  in  ber  SSerbannung  lebte,  biä  biefer  eine 
^luöjö'^nung  mit  bem  Äönig  guftanbe  brad)te,  infolge  beren  ©ifelbred)t 

feiten  (omtnen  aud^  in  ^eintid^ä  eigenen  Uthtnben  bor,  toie  bieget  fd^on  S.  11 
bemerft  ^at.  ©ic^t  man,  toie  später  SangaHen  ben  St.  ^ctnrid^  mit  be= 
lonberen  @^ren  nennt  (t.  j.  3-  936)  unb  toie  @f!ef)atb  feiner  gcbcnft,  fo  ift  e^ 
bodf  nid^t  unlDol)t|c^einlid^,  bafe  ba»  fllofJer  öon  Slnfang  on  auf  be§  Äönig* 
Seite  flanb. 

^)  %k  früfjer  üerjud^te  ajeflimmung  jtoifd^en  Slpril  unb  5loüember  920 
muß  aufgegeben  toerbcn. 

-)  Cbjdjon  Widukind  ben  3u9  Qcgfn  9hnulf  unmittelbar  an  ben  gegen 
'-Burc^orb  anid^Iicfet;  f  nad^tjet.  —  Sijrebert  lä^t  beibe  ^erjoge  920,  Ann.  Säxo 
iBurt^arb  919,  ^Irnulf  920  unterloerfen.  2lber  i^re  dt)ronoIogi?d^cn  S8eftim= 
mungen  ftnb  ganj  o^ne  2öert(). 

3)  Richer  I,  36  ff. 


^(tsog  &\\tlbxtdit  bon  Sotfitingen.  47 

in  feine  frühere  Stellung  roiebcr  eingelegt  fei,  o^nc  freilid^  feine  ju 
2e^n  üergebenen  ©üter  fämmtlirf)  lieber  ju  erholten.  • —  9iic|er  fügt 
^inm,  wie  ber  |)er]og  bod)  in  feiner  früheren  .^oltung  öetl^otrte,  bie 
9lnt)Qngcr  .fforlS  üertrieb,  unb  berirfjtet  bann  rteitcr,  nod^  ber  2luf= 
faffung  bie  i^m  eigen  ift'),  wie  berfelbe  nun  ^einric^  ^u  bewegen  fuc^te^ 
fic^  ais  .(lönig  frönen  ^u  laffen;  ha  biefer  eä  abgelcfint,  fei  boS  3(n= 
finnen  mit  me^r  (Erfolg  an  ben  ^^er^og  t^btbert  geftellt. 

2)ie  ^r^Q^Iung  fü^rt  in  fpätere  ^ol^re  hinüber,  dagegen  mögen», 
wenn  ben  anbcren  ^iat^ric^ten  be§  ?Iutor§,  Wie  eS  möglid^  ift,  be= 
ftimmtc  Xl^atfac^en  ^u  grunbe  liegen,  biefc  in  bie  erftc  ^dt  |)ein= 
tid^ö  gehören-). 

am  Sa^r  019  flettt  Siaxl  ber  Trierer  5hrc^e  bie,  wie  eS  ^§t, 
burd}  bie  ©cwoltfamfeit  Ütogcnorö  unb  fciney  So^neS  ©ifelbret^t  i^r 
entzogene  3Ibtei  Don  8.  Seröotiuö  ,^u  ^Raaftric^t  jurücf^):  er  üer= 
weilte  bamolö  auf  2ot^ringifd)em  ^oben,  offenbar  in  feinblid^em 
©cgenfa^  ^um  öer^og.  ßben  bamalö  mag  ©ifclbrec^t  in  SSegie^ung 
,^u  bem  neuen  3^eutfc^en  Äönig  getreten  fein,  Don  bem  er  jc^t  DieU 
leidet  Sörbcrung  feiner  ^ntcreffen  unb  ipiäne  ^offtc*). 


')  S.  oben  S.  2"-. 

-I  iügl.  3Sttti(^,  gntftf^ung  beö  {letj.  2otl)rin9en  B.  24;  gorfd^ungcn 
fll.  ©.  112  ff.  2Bfnn  et  ober  bie  3lu3iöl)jiiing  (Jnbe  919  cbet  920  fr^it, 
£.  121 ,  fo  far.n  idj  bem  iitd)t  beiftimmeit.  Sirecrlid)  t)Qt  übetaü  etfl  ein 
fxeunblic^cS  5ßetf)dltni^  jiDÜc^en  Äorl  unb  ^leinrid)  als  Äönig  beflanben. 
Borgnet,  Charles  le  Simple  S.  32,  nimmt  be^ljolb  bie  3"'  tot  919  an, 
toai  abet  ebtnfo  bcbenflit^  erlf^cint. 

«)  Utf.  Dom  13.  3uni  unb  9.  3uli  919,  «Dlitteltb-  USP.  I,  ©.  223.  224. 

*i  Cb  abct  bie  5l"t^t  "nb  Sueföfjnung  oud)  bicfct  3^'*  angeboren,  übet: 
^aupt  b'ftoi:''t^  begrünbet  fi:ib,  muß  bal)ingeflellt  bleiben. 


920. 

9(nfang  3ipril  trat  .^einric^  in  fjulbo.  6r  bcjud^tc  ,3um  erfteit 
^D^qI  boä  Dtxü%mit  5?lofter  unb  beftätigte  bcmjelbcn  jcinc  ^rei^citcn 
unb  'Sied)it:  eg  ift  übcrl^aupt  bie  erftc  Urfunbe,  baä  crfte  ^cid^en 
föniglid)er  @unft  gegen  ein  geiftUc^eö  ©tift  baä  crf)altenV). 

^2lm  meiften  njitb  in  biefem  ^a^x  öon  Sot^ringifc^cn  ?Ingetegen= 
l^citen  berid^tet.  2)ie  '^SJltiix^dtji  ber  Sot^ringer,  jagt  ^loboarb-j, 
ber  genaue  unb  juöerlöfftge  S5erid)terftatter ,  ^atte  @ifclbrcct)t  ^um 
dürften  geroä^It:  unb  er  fd^eint  bamit  eine  unabhängige  Stellung 
bem  ßönig  gegenüber  an^ubeuten.  3lnbere  Ülarfirid^ten  beftätigen,  ba& 
©ifelbred^t  bamalö  eine  jelbftänbige  .^errjc^aft  in  '.)In|prudö  na^m'M. 
€r  fonnte  ba8  um  fo  leidster,  ha  ber  5?önig  5?arl  öon  ben  ©roßen 
be§  3teid^o  oerlafjen  fieben  3!)lonate  lang  wie  im  @d^u^  bes  Üteimfer 
ßrabifc^ofg  lebte. 

Um  bie  je  ;^eit  cntftanb  ein  Gonflict  über  hk  SSeje^ung  bes 
^ütti^er  »iöt^umä.  %i^  ber  Sijc^oj  ©tep^an  ftarb  (^J^ai  19)*), 
tüor  guerft  ^ilbuin  öon  .^arl  .^ur  ^ad^jotge  auSerje^en.  2(ud^  biejer 
aber  trat  ouj  bie  ©eite  beö  ^ergogö;  barum  Warb  jeine  Ernennung 
Wiberrujen  unb  bem  ?lbt  9tidt)ariuS  öon  ^prüm,  einem  33ruber  ber 
früher  in  Sotl^ringen  mäd^tigen  ©rajen  ©erl^arb  unb  ^Ratjrieb,  bie 
äBürbe  öcrlie^en.  2)a§  nic^t  ac^tenb,  bewirfte  ©ijelbred^t,  baft  ber 
Äölner  ©rgbijc^oj  ^ermann  ben  .^ilbuin  weihte  •^).   Unb  baran  warb 

1)  DI).  1,  ©.  B9. 

*)  Flodoard  920,  ©.  369:  Gisleberto,  quem  plurimi  Lotharienses  prin- 
cipem,  relicto  Karolo  rege,  delegerant.  Sgl.  übet  bie  SBebeutung  SCÖtttid^, 
(Sntfie^ung  ©.  47.  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  320,  benft  nur  an  ^eraoglidje 
©teHung.  —  %m  h)a!)r|(i^etnlidöften  ifi  bod^,  baß  Kid^er  eben  biefe  ©t^ebung 
meint. 

")  Ann.  Lobienses  920,  SS.  XIII,  ©.  233:  Gisleberti  ducis,  qui  a  fide- 
litate  domioi  sui  Caroli  refragaverat.  Folcuin,  Gesta  abb.  Lob.  c.  19,  SS. 
IV,  ©.  68:  Gisleberto  Lothariense  duce,  qui  floccipendens  regiam  maje- 
statem  regni  sibi  usurpaverat  summam.  23tief  ^apit  ^o'^annl  an  ^arl, 
Bouquet  IX,  <B.  216:  Gislebertus  vester  infidelis  .  .  .  Gislel)ertus  vestra  sceptra 
inutiliter  gessit. 

*)  SS.  VII,  ©.  201. 

■'')  ©0  Flodoard  a.  o.  C.  Folcuin,  Gesta  abb.  Lob.  a.  o.  C,  lafet  ba= 
^egen  ^atl  gletd^  ben  Stic^atius ,  eine  anbete  hattet,  ootjügltc^  ®tfelbred^t,  ben 


A.  Siaxl  Doit  SBeftfranfen  gegen  ^einttc^.  49 

TDcnigflenö  üon  ben  ©cflnem  ^inric^  ein  ?tnt^il  .^ugcfc^rieben :  ju 
i^m,  (lagt  ,<^arlM,  ^abe  ^übuin  [idj  begeben  unb  baö  Sigt^um  er= 
beten,  iijn  unb  feine  @rofeen  biirrf)  reiche  ©efc^enfc  gewonnen,  t)on 
it)m  unb  feinen  ©etreuen  fei  ber  ßr^bifc^of  ^ur  Söei^e  benjogen.  ^o 
griff  ber  j^eutfcfie  5lönig  fcf)on  beftimmter  in  bie  ^er^ältniffe  cineä 
l'anbeö  ein,  auf  toelrf)eS  er  nlä  Diac^folger  ^^Irnulfö  unb  Subttigä 
bie  auc^  öon  Äonrab  niemals  aufgegebenen  ?Infprü(^e  geltcnb  ^u 
machen  t)atte. 

3!)em  aber  trot  i^atl,  bomalö  tuicbet  im  S3efi^  ber  ^crrf^aft, 
entgegen.  (5r  erfc^ien  in  Sot^ringen,  njo  er  ^(nfangS  September 
öermeilte  - ).  SBa^rf^einlic^  mar  eö  bomalö,  baB  bie  Söt^ringer  i^rcn 
•C^rjog  öerlie^en;  ec^  ift  möglic^,  ba§  er  bonn,  mie  Oliver  er^o^lt, 
feine  ^ufluc^t  \u  ^einric^  na^m^). 

Äarl  begnügte  ]\ä)  aber  nict)t  mit  bem  moö  er  l^icr  erreicht. 
%ud)  ttn  6lfafe,  ber  früher  mit  bem  Üteic^  Sot^ard  öerbunben  ge= 
toefen,  uon  Äonrab  aber  fcf*tgc^alten  mar,  unb  bie  benachbarten  ©e= 
biete  am  linfen  9t^cinufcr  fu^te  er  in  feine  Öemalt  ]u  bringen. 
8elbft  bie  ©ren.^en  melcf)e  einft  ber  3?erbüner  3}ertrag  feftgeje^t 
^atte  mürben  ü berf (^ritten :  Äarl  erfc^ien  mit  einem  .^cer  in  ber 
(ikgenb  öon  SöormS*).     2Bie  ber  Surgunber  Äönig  im  6üben,   fo 

^ilbutn  tx)ät)len.  Ttod)  DCTbient  ber  S^end^t  beg  Flodoard  entfd^trben  ben 
»üonug.  3t)m  ft^ltefet  ftc^  Richer  I,  25  on.  Sgl.  bie  »tiefe  ^ap\t  ^otjannS 
an  bfn  ^jbifc^of  unb  an  ben  Äönig,  Houquet  IX,  ©.215  ff.:  tote  er  f^reibt, 
ba&  bie  2öeit)e  geidje^cn  fei  Gisloberti  metu,  fo  jagt  Folcuin  a.  a.  C:  Quo 
jubente,  immo  extorquente  potius  et  urgente  etc.;  »gl.  bie  fotgenbe  9iote. 

')  5)tief  UatU,  Bonquet  IX.  ©.  297:  Hilduinum  .  .  .  quique  ultra 
Khenum  ad  inimicos  nostros  proficiscens,  ...  ab  Henrico  inimico  nostro 
episcopium  Tungrensis  ecciesiae  expetiit  . . .,  datis  Henrico  suisque  proccribus 
complnrimis  auri  argentique  ponderibus,  non  solum  cum  eis  scienter 
participavit,  sed  etiam  ex  thesauris  ecciesiae  Tunjrrensis,  quos  instinctu 
diabolico  rapuerat  vel  furatus  fuerat.  quibusdam  minis  ac  terroribus  egit,  ut 
Horimanniis  Agrippinae  civitatis  archiepiscopus  per  violentiam  Henrici 
M'  tiJelinm  illum  in  pontificem  consecraret  Nam,  si  non  fecisset, 
venerabilis  archieniscopus  nobis  postea  in  praesentia  plarimorum 
retulit,  bibi  vitam  res(jue  ecclesiaticas  auferret  omnemque  familiam  trucidaret 
ac  illorum  bona  dinperet  (bod^  n)ot)l  .<petnti(^).  —  Öüelbtec^t  toitb  tjicr 
tD0{)l  ntd)t  genannt,  ba  tx  bamali  mit  Siaxl  au^gefö^nt  toax.  2)a|  er  aber 
felbft  gegen  ben  .^lilbuin  fid)  etflätt  unb  bielet  bann  erft  Hd)  an  ^leinric^  ge» 
njanb'    >""•  i  "ibniz.  Ann.  II,  S.  320,  fagt,  ift  nic^t  begtünbet. 

r,  Iteg.  Kar.  <Rt.  l'.tß?,  ju  ^enftaü  an  bet  ^aae.  iBö^nter 
-ilx.  1  ,  _  :;clr^.  U3<.  I,  3.  221,  unb  nac^  biefem  Slbbrucf  gegeben  in  villa 
Longcamp  in  paj;o  Arduenna,  ?tuguft  20,  8et)5it,  »ie  bie  loten  r.  27.  22. 
geigen,  entjt^ieben  ju  919.  Tamit  fallen  bie  ©(^loietigfeiten  »eg,  tocldje 
aöitttic^,  üot^tingen  S.  100  9J.  '.i,  t)en)0tl)ebt :  fc^toetltc^  fonnte  Staxl  ben 
'Kicijatiu«,  ben  et  eben  jum  iBüc^of  ett)oben,  auc^  toenn  betfelbe  fein  Ätoftct 
bft)QÜfn,  nut  ali  flbt  bejeic^nen.  ^ie  Utf.  obet,  teeldje  (Georgisch,  Reg.  I, 
S  l.<-,  ^um  22.  'JlDtil  fefet,  ifl  aai  bem  3.  921,  tt)ie  Bouquet  IX,  6.  .V)! 
iinb  :i<otiinft  '•Jir.  1Ü70  t)aben. 

•  iHoini  Iloiloard  920,  6.  369,    |oot:    Karolas  vero.    reversis  ad  se 

!  ■'         '       .      f    .   "  'tisleberto.  Richano  abbati,  non  Hilduino  episcopo, 

ntiebat,  fo  faftt  er,  rote  er  felbft  onbeutet,  bie  (heig» 

_   :   ...  ;-.,,..;ben  3ot)re*  jufammen  unb  giebt  l)iet  ba«  le^te  Äf» 

fultat  be»  »tteit«. 

*)  Cont.  Reg.  6.  615:  Carolus  Alsatiam  et  part««  illu  FrandM  juzu 
^ai|tb.  b.  Wit'  <M4.  —  SDoil,  (>rtnrt(b  I.    3.  «uft.  4 


50  920. 

t)erjucf)t  f)icr  ber  gran^ofe  bcn  2öccf)fel  bcr  §cnirf)ntt,  bcu  Ucbergang 
berjclben  aiif  ben  im  Dlorben  ^eimiid)cn,  noc^  nirf)t  ju  allgemeiner 
■Jtnerfennimg  gelongten  Äönig  ju  nu^en,  bic  eigene  ©cttjalt  auf 
•Soften  bcS  '2)cutid)cn  Ütcid^ä  ,^u  erweitern.  ?lber  bieämal  o^ne  allen 
erfolg.  '2118,  Reifet  eä,  bie  ©etreuen  §einrid)ä  ,^u  äÖormä  t3er= 
iammelt,  ^og  5^arl,  bcr  bid  ^feberä^eim  öorgegangcn,  fi^  in  eiliger 
giurfjl  ,^urüct. 

2)ic  6ad^e  tüav  entjd^iebcn,  o^ne  bafe  ber  5?önig  felber  ?lntl)eu 
genommen^).  Söibufinb  berid)tet  tüo^l,  ba§  biejer  gegen  .^arl  au§= 
gebogen  unb  i'^n  öfter  gefdjlagen-);  boc^  fc^eint  ber  'Eingabe  faum 
eine  genauere  ^unbc  beftimmter  (Sreigniffe  ju  grunbe  \ü  liegen. 

©egen  (Snbe  beS  äö^tcö,  am  30.  5loöember,  ^ielt  ^einric^  ,^u 
Scel^eim  in  Reffen  •'^)  eine  B"fanimenlunft  mit  einer  ?tn,^a^l  üon  ^of)en 
Sßeltlid^en.  5113  bcr  erftc  unter  i^ncn  ift  ein  Surd^orb  genannt: 
einem  2?affallen  beffelben  mxb  auf  feine  unb  anbercr  93ermenbung 

Tlbenum  usque  Magontiam  sil)i  usurpaturus,  usque  Paternisbeim  villam 
juxta  Wonnatiam  hostiliter  pervenit.  Unde  fidelibus  regis  Heinrici  Wor- 
matiae  coadunatis ,  aliter  quam  decuerat  regem  aufupiit.  @r  fe^t  bie?  tn# 
^ai}x  923;  nUein  bie  SSctfllei^ung  mit  Flodoard  920,  S.  360:  qui  (Karolus) 
tunc  morabatur  in  pafro  Warmacensi  sedens  contra  Heinricum  principem 
Transrbenensem,  unb  Ilerimannus  Aug.  920,  ©.  112:  Karolus  rex  (ialliarum 
in  Franciam  venit  (ogl.  aud^  Ann.  Ratisb.  920,  SS.  XVII,  ©,  583:  Interfectio 
Francorum)  jfigt,  bofe  e§  t)tei'^in  gehört;  unb  bcm  entjprec^enb  ifl  iroS  ber 
Cent.  Reg.  jum  3[at)t  924  erjäljU  \ni  ^ai)x  921  ju  fcfecn.  6in  6t(eba(b,  ber 
ju  Siaxl  jie^t,  toirb  t)iet  ab  hostibus  regis  sibi  sujjervenientibus  etfc^lagcn. 
Cb  baruntet  Stieget  ^einrid,?  ju  t)ctfte!)en,  toie  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  820, 
lüill,  etjdjeint  jh)ci"(cl()aft.    ?Iu2gefc^mücft  ^ot  e§  Richer  I,  20. 

>)  Richer  I,  20  i)ctflet)t  bie  9{Qd^rid^t  be#  Flodoard  oon  bcm  ^iic^t 
üaxU  nad)  2Borm3  ganj  faM^  unti  fnüpft  baran  eine  ber  ©efc^ic^ten,  bie  er 
liebt:  Rex  in  pagum  Warmacensem,  locuturus  Heinrico  Transrhenensi,  con- 
cesserat  . . .  Heinricus  apud  regem  de  rerum  dispositionibus  fidelissime 
satagebat.  ®a  etf)oben  Streit  Germanorum  Gallorumque  juvenes  linguarum 
idiomate  oflfensi  .  . .  Heinricus  vero  dolum  arbitrans,  classcm  repetit  atque 
a  regiis  stipatoribus  Rbenum  transire  cogitur.  Existimabant  enim  hi  qui 
regi  assistebant,  eum  in  dolo  venisse.  A  quo  etiam  tempore  Karolo  in- 
festus  ferebatur.  ÜUit  Unrecht  fc^t  bieS  ßorgnet,  Charles  le  Simple  ©.  38, 
inä  3f.  921.  3^a&  SRid^er  bieje  3^»*  meint,  jeigt  tooS  et  übet  ben  Job  beS 
(Stlebolb  etjätilt  (ogl.  öotige  9?.).  S^onn  etft  lä§t  et  c.  21  bie  6tt)ebung  bet 
Otogen  gegen  Siaxl  folgen,  bie  et  bejonbctS  bem  SRotbett  jujd^tcibt.  itejet 
Heinrico  Transrhenensi  per  legatos  de  regis  ejectione  suadet.  Compererat 
enim,  eum  a  regiis  stipatoribus  in  fugam  coactum;  unde  et  de  se  fidem 
continuo  fecit.  Cujus  consensu  tirannus  mox  laetus  etc.  ^ie§  atteS  Ijat 
feinetlei  ^iftotifd^e  Slutotitat.  Sgl.  äßitti*,  f?orjc^ungcn  III,  ©.  128.  - 
Hartmann,  Ann.  Heremi  ©.  34,  fe^t  bie  9?ad^tid^ten  übet  bie  SJetfammlung 
JU  aCßotms  926  in  biei  3a{)t. 

2)  Widukind  I,  30:  Heinricus  rex  movit  castra  contra  Karolum  ejus- 
que  saepius  fudit  exercitum,  juvitque  virum  fortem  fortuna. 

'')  DD.  2,  ©.  40:  Actum  ad  regale  placitum  in  loco  Seliheim  nominato. 
liebet  bie  Sage  beS  Ctte3  an  bet  C|tc  jinijc^en  SJiarbutg  unb  Jlmöncbutg  j. 
Lamey,  Acta  Pal.  VII,  ©.  112;  %ümai,  Reg.  Bad.  ©.6;  Sd^enf  ü.  «c^roeinä« 
bctg,  Sltc^iö  füt  ^efj.  ®e|d^.  XIII,  ©.  422  ff.  —  2lu§  ungenouet  Söenu^ung 
biejet  Utfunbe  ftammt  bie  Slngabe  bei  M.  Crusius,  Ann.  Suevici  (1.59.">)  II, 
©.  88,  .^cintid^  fei  in  feinem  jtoeiten  3al)r  'in  _pago  Hegoviae  Siginga'  ge» 
tocfen;  ti  I)anbelt  fic^  eben  um  eine  Sd^enfung  baielbft. 


^üeijammlung  ju  Seelt^eim.  51 

baä  23encndum  mldjc^  er  ^u  Singen  im  ^Itamannifc^en  ^gou  'i)atte 
iti  ^igent^um  öeriuanbclt.  GS  ift  faum  baron  ju  .^ttjeifeln ' ) ,  bafe 
bcr  ^T^og  öon  ^Üomannicn  gemeint  ift,  obgleich  et  nur  bie  SBc^cic^« 
nung  cincS  ©rafen  er^lt. 

2)ie  anberen  meiere  olä  anmefenb  genannt  toerben  finb  bie  ©rafen 
(^ber^arb,  5?onrQb,  ^einric^  unb  Uto-):  ber  erfte  o^ne  3^eifel  ber 
trüber  beö  Derftorbcncn  ^önigö,  ba8  ^aupt  bcä  5ränfi)d)en  Stommeö ; 
.^onrob  unb  Uto  na^c  i^erttjanbte  beffclben,  ©rofen  im  ^^iieberla^n^ 
gou  unb  in  ber  2Betterau^);  bie  ©rafjcfiQft  ipcinric^ä  ift  nit^t 
bcfannt  *). 

6*3  ift  nja^rfc^einlic^ ,  bofe  bie  2>erfQmmIung  mit  bem  Äriege 
liegen  Äorl  .^ammen^öngt"^):  ob  fie  ober  öor  ober  nad)  ben  @reig* 
niffcn  bei  SöormS  ,^u  fe^en,  ift  mit  ©ic^er^eit  nic^t  gu  ermitteln. . 

')  Neugart.  Cod.  dii>l.  I.  S.  -JTö  91.,  bcnft  an  einen  anbem,  ben  et  für 
einen  ©tofen  bc§  ^u^^'djQau  ^5lt.  Statin  I,  S.  429  9?.  äußert  toenigftenS 
noii  Sebcnfen.  ^a^  9?utc^atb  }u  Stnfang  fte^t  DOt  Gbett)arb,  bei  bem  boc^ 
nur  an  ben  SBruber  Äonrabs  gebat^t  »erben  fann,  teeift  entj(^ieben  auf  ben 
\>erjoa  ^in. 

*)  rogatu  et  consultu  fidelium  nostrorum,  Burchardi  videlicet,  Ebar- 
hardi,  Chounradi,  Heinrici  atque  Utonis  venerabilium  comitum. 

'i  2öencf,  .^.  m.  II,  S.  623.  624.  dagegen  fie^t  Neujiart  a.  a.  D. 
t)ier  nur  Stlamanif^«  ©tafen,  (*ber^arb  beS  3lors  Äonrab  be»  l<inj=,  Uto  bti 
i^r;t,',au,  unb  bem  folgen  Stalin  I,  S.  544  u.  lamberger  IV,  S.  43«,  toie  i(^ 
glaube  ot)ne  @runb. 

♦)  IBgl.  oben  S.  32. 

^)  So  Lamey.  Acta  Pal.  VII,  S.  112. 


4« 


921. 

6rft  in  biefcS  ^ai)x  fe^en  Sainfc^e  ^luf^cic^nmicjen  eine  S?cr= 
ftänbioung  äluifc^en  .(lönig  §einri(^  unb  §etjog  ^Jtmulf'):  unb  bei 
bem  Mangel  onberer  genauerer  ^ad)rid)ten  toirb  man  i^nen  folgen 
müjfen. 

©(^on  ^ieraue  ergiebt  ft(^,  bafe  Arnulf  an  ber  <&pit5e  bee 
aSairijd^en  ©tammeg  eine  Stellung  einnahm-),  meiere  aUerbingä  ber 
^in^eit  be§  Sleic^g  ©efal^r  Braci^te.  Seine  ^errfd)aft  erftredtc  fic^ 
au\  ber  einen  Seite  über  .Rärntfjen  ^ j ,  auf  ber  anbcrn  über  baä  fo= 
genannte  Cftfranfen,  Xüo  fc^on  fein  S5ater  Siutpolb  nad)  bem  Unter= 
gang  ber  Sabenberger  nocb  über  bcn  S3airif(^en  9lorbgau  tjinaug  f^ufj 
gefaxt  ju  ^aben  fdjeint^).  'an  5)hc^t  unb  ^nfe^n  modjte  er  fid^ 
unter  ben  ©rofeen  be§  9leic^§  am  erften  bem  Sad)fen  Dergleichen. 
Saiern,  ber  ^auptfi^  ber  legten  5?aroIingif(^en  i?önige,  fat)  in  feinem 
^er^og  ben  ber  mo^I  öor  anberen  jeljt  ^ur  !öniglid)en  |)errfc^aft  be= 
rec^tigt  gcmefen  h)äre :  er  unb  fein  S3oIf,  fagt  ßiubpranb '"),  münfd^ten 


*)  Auctarium  Garstense,  SS.  X,  ©.  56-5,  unb  Ann.  S.  Rudberti,  eb. 
©.  771 :  Heinricus  rex  et  Arnoldus  dux  pacificantur.  ^ie  ©laubtiiürbigfeit 
ber  ju  grunbe  liegenben  2luf jcid^nung ,  ber  ic^  jcbon  ftü!)et  folgen  ju  müf|cn 
glaubte,  ift  burd^  bie  neueren  Untcrjü^unqen  nur  beftätigt.  %it  au§  bcrjelben 
CueQe  abgeleiteten  Ann.  Ratisbonenses,  ÖS.  XVII,  l)aben  bte|e  ©teile  freilid^ 
nic^t.  —  ajübinger,  Defter.  ®e|d^.  1,  ©.  242,  nimmt,  iäf  toei^  nid)t  toeSljalb, 
920  an. 

2)  2Ba§  S)amberger  IV,  ©.  423  ff.  über  t)or^erget)cnbc  Jßeaie^ungen  ^etn« 
tid)3  unb  9lrnulf§  ouöfü'^rt,  ift  gon;»  oljne  aOßertt). 

*)  Liudi)rand  III,  49:  Arnaldus  Bagoariorum  et  Carantanorum  dux: 
bot.  5Bübinger  I,  ©.  252  ff.  —  3n  ber  Urf.  bei  Meichelbeck,  Hist.  Fris.  9ir. 
983,  ©.  429,  nennt  et  fic^  divina  ordinante  Providentia  dux  Bajoariorum  et 
etiam  adjacentium  reglonum. 

*)  Liudprand  II.  21 :  Hoc  eodem  tempore  Arnaldus  cum  uxore  et  filiis 
Hungaria  rediens.  honorifice  a.Bagoariis  atque  ab  orientalibus  suscipitur 
Francis.  2)aR  feitbem  Cftfronfen  unter  ben  Söairijc^cn  ^eraogen  ftanb,  ift 
nid^t  ju  be.^toeifeln ,  Incnn  oud^  baS  tva%  man  meift  Don  ber  llebertragung 
einer  anfleblic^en  aJlarfgrQffd)aft  ber  Sabenberger  auf  ßiutpolb  unb  feine  9Jad>= 
folger  annimmt  unbegrünbet  ift;  f.  bie  3luSfu^rung  in  gorfcbungen  III,  ©. 
154  ff. 

'>)  Liudprand  a.  a.  D.  fä^rt  fort:    Neque  enim  solum  suscipitur,   sed, 


UntetJijftfung  ^.  ÄrnulfS  toon  SBatern.  53 

boB  crÄönig  tucrbc;  fpätcre  ^^(utorcn  V)  l^oben  i^m  foQQt  bcn  Flamen 
eincd  folc^cn  bcic^clegt.  (^r  felbft  l^ot  ^d^  freiließ  nur  '^er,^og  gc= 
nannt:  er  na^m  tuof)!  V'"öd[)ft  eine  Stellung  in  -^Injpiuc!^ ,  tnie  fte 
früher  bic  '■}lgiloIfingiid)cn  .^^^cr^ogc  ben  5?QToltngifc^en  iQönigen  gegen^ 
über  längere  ^'^eit  behauptet  Ratten,  n)o  allcä  ftaatlicfie  9{ed)t  i^nen 
.^uftanb  imb  fic  jelbftänbig  unb  o^ne  9tücf|ld)t  auf  ben  Äönig  bie 
öffentlid^en  iHngelegen^eitcn  leiteten.  Qhen  hiergegen  ^atte  ilonrab 
angetämpft,  ober  er  xoax  nic^t  burd^gebningen.  3e^t  ye^t  ^inrid^ 
üü^,  um  eine  Untertüerfung  be§  ^er^ogö,  eine  nja'^re  S3ereinigung 
Jöaiemö  mit  bem  9{cid)  I}cr5ufteUen.  2)en  ^er^og  felbft  in  feiner 
Stellung  anzufechten,  fonnte  er  nac^  ben  S5orgängen  mit  (Fber^arb 
unb  Surdjarb  nid)t  benfen:  nur  über  boä  '^la^i  ber  Steckte  unb 
i^crpflic^tungen  fonnte  3^fiffl  fei"- 

lieber  ben  23erlauf  ber  S)ingc  liegen  öerfd^iebene  Serid^te  t)or-). 
^inc  ein^eimifdje ,  Iciber  nur  fragmentarifc^  erhaltene  unb  um  be§ 
n)iüen  ni(^t  gan^  beutlicf)e  ^^(uf^eic^nung  fagt'O:  „2)a  aber  betrat  ber 
eat^fe  -öcinrid^,  tüie  öiele  bezeugen,  auf  eintrieb  unb  Matt)  be^ 
^ifc^ofö,  feinblirf)  bad  IReic^  Soiem,  tüo  feiner  feiner  2>orfa]^ren  aud) 
nur  einen  Sd)ritt  Sanbcö  befe^en.  Unb  beS'^alb,  glauben  tt)ir,  ift  er 
nac^  bem  3Billen  öottcö  öon  ben  6inn)D()nern  einer  Stabt  gefd)lagen 
unb  mit  3?crluft  oieler  t)on  feiner  Seite  abgezogen".  2)afe  bie  @r= 
^Qtjlung  auf  biefcn  3ii9  ^einrici^ä  ^u  be^jie^en ,  fann  fd)tt)erlid^  einem 
ätoeifel  unterliegen*):  *  toer  ber  SBif(^of,    bleibt  unbeutlic^;    ooc^  ift 

ut  rex  fiat  ab  iis  vehementer  hortatur:  unb  nad^^et:  Cupierat  sane  et  ipse 
rex  tieri.  Soä  fjeifet  aber  nicl)t,  tote  manche  berfte^en,  Äönig  in  SBaiern,  Jon: 
betn  Äönig  im  ^eutfc^en  Sei^. 

')  Bonizo,  Über  ad  amicum,  Jaffö  Bibl.  II,  S.  619;  ^anbfd^tift 
be^  Cosmas  Frag.  937,  SS.  IX,  ©.  47  31.  -  Tafe  in  bet  Ikf.  bom  3f.  908, 
Meichelbeck  "Hx.  U82,  6.  429,  bie  iSBotte  'coram  rege'  unb  'praecei)to 
regis"  fit^  auf  Vltnuli  bejiet)en,  toie  SBübinger  I,  S.  232  toitt,  fc^eint  mit 
ni^t  möglich  aniunebmen. 

«)  SBa«  bei  bem  ipäteten  Chounradus  Schirensis,  SS.  XVII,  ©.  687,  ge» 
lefen  rottb:  Deinde  Uavariani,  expulso  Aroolto,  suae  subjecit  ditioni,  bejif^t 
fic^  Dieüeit^t  auf  Ctto  I.  unb  ben  gleichnamigen  ©obn  .'petiog  "atnulfÄ. 

^)  ;Sule^t  bon  3affe,  SS.  XVII,  @.  ."iTO,  auä  bem  3.  Ömmetammet,  ge- 
gcnftättig  in  3Jlönd)en  befinblidben  Pober  t)ftou«gegeben :  et  si  facultas  suppe- 
tisset.  super  t^>tum  regnum  et  super  solium  sioi  commissum.  Tunc  vero 
idem  Saxo  Heimrirus,  ut  multi  testantur.  ejusdem  episcopi  hortatu  et 
coDsilio,  hostiliter  regnum  Uajoarie  intravit,  ubi  nullus  parentum  suorum 
nee  tantum  gres!>um  nedis  habere  visus  est;  et  ideo  credimus,  quod  Dei 
nutu  primo  ingrcssu  ao  incolis  unius  civitatis  est  superatus  et  de  sua  parte 
multis  victus  abscessit.  lad  ??olgenbf  bt\itt)i  ficft  ouf  Äontabä  3'«t"'-  C'b 
bie  erfien  SÜotte,  toit  xd)  ftübet  annabm  unb  mit  immet  not^  am  näti^flen 
^u  liegen  fcbeint,  auf  ^"»enog  *ilrnulf  g»t)en,  ift  fteilid)  ni(ftt  gonj  beutlid).  €ie 
auf  ben  SöifdjoT  yi  belieben,  »nie  öte?ebrcc^t  I,  €.  809  toiU  unb  3aff^  füt 
möglid)  bölt,  fc^fint  mir  jebfnfallä  bebenflicb- 

*l  xln  einen  ,Siig  ■C>"ntid}«(  in  ber  3'«*  W-  Äonrab«  unb  in  iUerbinbung 
mit  bicfem  l)nt  gehiift"  gan^  betfebtt  l'öljet  3.  12.'.  ff.  gebadjt.  £ie  foloenben 
ilUutc  hjiberlegen  ti  binlnnglid):  Priori  namque  tempore,  diebus  videlicet 
Chonradi  regis,  criminantiir,  eundem  episcopuni  cum  eodem  rege  et  exer- 
citu  ejus  provinciam  illam  non  regaliter,  sed  hostililer  intraese.  t^inen 
boppelten  3ug  .ßeintid)«  nimmt  «iefebtedjt  on,  S.  2in.  siO,  too»  ob«t  nidjt 
in  ben  Sotten  liegt  unb  ^c^  mit  anbeten  iBrti(^tm  ni^t  Petttdgt. 


54  921. 

am  crflen  an  einen  Sairijd^en  gu  benlen'),  ber  auj  «Seiten  bee 
Äönicjö  gegen  ben  ^erpg  ftanb,  je^t  wie  ^u  ben  Reiten  .RonrobS, 
mit  bem  ei,  toic  weiter  tx^ä\)lt  roirb,  feinblic^  ins  ßonb  tarn 
unb  ftcf)  an  ber  S3ern)üftung  9tegenöburgö  bet^eiligte.  SBo'^rfd^einlic^ 
ift  e§  Quc^  bieje  ©tobt  bic  ben  '^^Ingriff  .^einvid)g  ^urücfc^efdjlagen 
l^oben  foll. 

^nbere  ^lad^rid^ten  beftätigen  bann,  bafe  fie  freilid^  nid)t  erobert 
njorben  ift,  aber  hjeil  eine  ^Vereinbarung  guftanbe  tarn,  ^laä:} 
Siubpranb-)  ^ätte  5lrnulf  gar  nid^t  ben  '^(ngriff  beS  Königs  im 
eigenen  ßanbe  ertt)artct,  f onoern  tt)äre  i^m  mit  feiner  ^eereSmad^t 
entgegenge^ogen.  S)agegen  n^atjH  Söibutinb '^ ) ,  bajj  |)einrid)  ben 
^evAog  in  S^egenöburg,  ber  alten  ^auptftabt  bcä  J2anbe8,  belagerte. 
Gr  fügt  ^in^u :  ^^Imulf,  n)eld)er  crlannte,  baft  er  bem  ^önig  nid)t  311 
miberfteben  öermöge,  fei  au§  ber  ©tabt  ^erauö  ^u  |)einric!)  gegangen 
unb  \)aDe  fic^  mit  feinem  ganzen  9leid^  i^m  übergeben:  e^renöoü 
empfangen,  niarb  er  ^^reunb  beä  ilönigö  genannt.  Siubpranb  njicber 
rteife  nä^ereg  öon  Ißerl^anblungcn  gu  er.^ä^ten,  meiere  juöor  .^mifc^en 
beiben  ftattgefunben  l^ätten.  2)a  fte  im  Segriff  ben  Äampf  ju  be= 
ginnen,  i^ait  ^einrid^  ben  ^er^og  otlein  ,^u  einer  ^"iömmenfunft 
entboten;  biefer  fei  gefolgt,  in  ber  5Jleinung,  bafe  eg  ftd^  um  einen 
3tDeifampf  ^anbele,  S)er  Äönig  aber  ftellte  bemfelben  öor''),  tt)ie  er 
ben  Sefe^len  ®otte8  miberftrebe:  i^n,  ^einrid^,  WoHe  ba§  SBol!  ,^um 
5!önig,  nad^  bem  äöiüen  ß^rifti,  bem  fid^  alleö  beugen  muffe; 
würbe  fid^  baffelbe  für  5lrnutf  erflären,  fo  würbe  er  i^m  fic^  unter= 
Werfen.  ?lrnulf  befprad^  fid^  bann  mit  ben  ©einen,  unb  bieje 
rietl^en,  ha^  er  fid^  füge,  ba  e§  ©otteg  äöille  unb  S5orbeftimmung 
fei:  er  möge  fid)  nid^t  öon  ben  anberen  trennen,  Wol^l  aber  ein 
liiorrei^t  fic^  auöbebingen.  Arnulf,  l^ei^t  e§,  folgte  bem  ^ati),  Warb 
iöaffaH  beg  .^önigä^),  empfing  aber  t)on  i^m  ba^  3"9eftänbnig,  bafe 

i 

*)  ©0  3offe  a.  a.  D.  ©.  568.  ©«den,  ber  ba§  gragment  juerfi  befannt 
maditt,  Steifen  II,  S.  10-5,  badete  an  ©atomo  üon  ßonftonj;  ebenso  8oti. 
6t)ron.  3lu§aug  ©.  244;  Sö^et  ©.  127  u.  a.;  ©iejcbrec^t  S.  809,  on  Jf)iobD 
bon  SBütjburg;  ober  bie  äöorte:  provinciam  illam  non  regaliter,  sed  hosti- 
liter  intrasse,"  bie  er  geltetib  mad^t,  ent{)nltcn  nad^  meiner  Slnfid^t  nic^tä  toal 
gegen  einen  SBairifc^en  Sijc^of  jpräc^e. 

2)  Liudprand  II,  21 :  Kex  lleinricus  cum  obtemperare  suis  omnes  jus- 
sionibus,  Arnaldum  solummodo  resistere  cerneret,  pervalido  collecto  exercitu, 
ßagoariam  tendit.  Quod  Arnaldus  ut  audivit,  ejus  non  passus  est  in 
Bagoaria  prestolari  adventum;  verum,  collectis  quibus  valuit  copiis,  huic 
obriam  properat. 

^)  Widukiud  I,  27:  transiit  inde  in  Boioariam,  cui  presidebat  Amulfus 
dux.  Quo  comperto  in  presidio  urbis  quae  dicitur  Raginesburg,  obsedit  eum. 
Videns  autem  Amulfus,  quia  resistere  regi  non  sufficeret,  apertis  portis, 
egressus  est  ad  regem,  tradito  semet  ipso  cum  omni  rcgno  suo.  Qui 
honorifice  ab  eo  susceptus,  amicus  regis  appellatus  est. 

*)  Liudprand  giebt  |)einrid^§  Ütebe,  toie  er  e§  Hebt,  in  Sßerfen,  bic  bann 
P>kkehard  in  ^.^roja  umfc^t,  3lüentin  unb  Srunner  toeiter  auifd^müdfcn.  Siener 
bat  bon  feiner  Äunft  j ebenfalls  bie  befte  ^Jieinung:  Hoc  igitur  quadrifario 
dicendi  genere,  copioso  scilicet,  brevi,  sicco  et  norido,  rex  Heinricus,  ut 
erat  animi  prudens,  Arnaldi  animum  mulcens  etc. 

^)  Heinrici  regis  miles  efficitur. 


3ugfftanbnine  an  ^.  aiiiulf  oon  SJoietn.  55 

bic  5öi|(^öfc  bei  ^anbeä  feiner  ©etüolt  untemjorfen  fein  unb  öon 
if|m  cingefe^t  Jrerben  foUtenM. 

9iur  baö  Se^tc  gehört  ber  fidleren  ©efc^ic^te  an.  S^l^ietmar  be» 
[tätigt-),  ha^  ein  fold^eö  9ted^t,  boS  in  biefer  3fit  entfd^ieben  de 
ein  lönigli(f)ed  betrodjtct  tDQtb^),  bem  ^r^og  eingeräumt  ift,  ber 
baburch  eine  Stellung  geiüonn,  toeld^e  i^m  bie  bebeutenbfte  6intt)irfung 
auf  bie  ©eiftlicöfeit  bcö  SonbeS  miiglid)  machte"'). 

£ie  2?iic^öfe  fd^eincn  fic^  bann  tüenigftenö  auf  einen  leiblici^ 
guten  ?}u§  mit  i^m  gefegt  ^u  tjoben.  Qx  ert^eilt  eine  Sefiätigung 
an  fjreiftng^);  ein  IBefiljtaufcf),  toeldjen  ber  ßr^bifcfiof  öon  ©al3burg 
üornimmt,  mirb  ]u  Dtcgeneburg  üor  bem  ^er^og  unb  mit  feiner  ©e« 
nefjmigung  üofl.^ogen");  bei  einem  anbern  teiftet  biefer  ben  Söünfc^en 
unb  Söefeqlen  be^  öcrAogS  f^olge').  3n  ben  fpäteren  3a^ren  beö« 
felben  treten  bie  Sifcgöfe  bes  Sonbeö  gu  befonberen  35erQt^unaen 
3ufammen  ober  bet^ciligen  fic^  an  3}cr|anblungcn  ber  SBairifqen 
©rofeen  überhaupt,  bie  ^ier  in  alter  2Beife  abgegolten  merben**). 
SlMe  cö   f(^eint  mit  beS  ^rgogd  3uftintmung  fugten  fie  einzelne 

')  quaÜDUs  totius  Bagoariae  pontifices  taae  subjaceant  ditioni  tueque 
sit  pot«statJ.  UDO  defiincto  alterum  ordinäre. 

-)  Thietmar  I,  15,  S.  742:  qui  omnes  episcopatus  in  hiis  partibus 
constitutos  sua  distribuere  manu  singularem  nabuit  potestatem  . .  .  noa 
successoribus  suis  tantum  reliquit  honorem. 

^)  Cum  prisca  consuetudo  vigeat,  qualiter  nullus  alicui  clerico  epi- 
scopatum  conferre  debeat,  nisi  rex,  cui  dirinitus  sceptra  collata  sunt. 
3?rief  bti  5|oPfte3  3o!)ann  an  örjbijc^of  ;&etimann  öon  iföln,  Bouquet  IX, 
€.  21-5:  prisca  consuetudo  et  regni  nobilitas  censuit,  ut  nullus  episcopum 
ordinäre  aebuisset  absque  regis  jussione;  betlelbe  an  fl.  ÄatI,  ebenb.  S.  216. 
£affelbe  btmetft  Thietmar  a.  0.  0.  mit  Siücfficftt  gerabe  auf  Ätnulf:  Quin 
potius  reges  nostri  et  imperatores,  summi  Kectoris  vice  in  hac  peregri- 
nacione  prepositi,  hoc  soll  ordinant. 

*)  aüfnn  Tambetget  IV,  ©.  431,  einh)?nbet,  ^eintid^  ^abe  nid^t  me'^r 
flebcn  fönnen,  aU  et  jelbfl  ^atte,  nic^t  ba3  JRec^t  bet  freien  SBotjl  aufgeben,  fo  ^at 
ta'i  bot  ben  facttfd)cn  iJiett)ältniffen  luenig  iöebeutung.  ^aß  baS  tStjftift  Salj« 
bürg  anbetS  bel)anbelt  loorben  als  bie  jyiittjümer,  ift  öoQenbS  eine  SSetmut^un 
otjne  ollen  ötunb.  1a%  aber  92G  SDolfrom  öon  gfreifing,  ba  er  getoäljlt,  fid 
an  ^einric^  aetoanbt,  tuie  er  @.  522  erj&t)lt,  ftü^t  fici^  nur  auf  baS  aanj  un 
fidjete  'ex  aula,  ut  quidam  conjiciunt,  regia  avitum  (accitum)*  bti  Meichcl- 
beck,  Hist.  Fris.  I,  g.  162. 

'1  Meicbelbeck  *Rr.  983,  ©.  429.  Dh  biefc  in  bo3  3aljt  be3  bcflätigten 
JaujcfteS  (".»08)  ober  fpfiter  gehört,  ifl  jtoeifel^aft.  3ene*  ^oben  Äletnmaprn 
unb  l'ori  a.  a.  C.  6.  246  angenommen,  Wogegen  fic^  ^uc^ner,  Xocumente  II, 
<s.  33,  erflätt.  Urbei^aupt  an  ber  Q(i)li)t\i  jmeifelt,  abet  tDol)l  o^ne  @tunb, 
(iatterer,  De  Ludw.  inf.  6.  24.  Uebei  eine  iReftitution  an  baffelbe  Stift,  bie 
Ä.  .^einrit^  angeotbnet,  |.  bie  Urfunbe  iöerc^lolb*  6.  6^  51.,  unb  unten  931. 

*)  Cod.  Odalberti  5h.  >^2,  ^"öaoia  ®.  168:  in  presontia  atque  licentia 
Arnulfi  ducis.  Cbalbert  if)  im  3-  9^^^  ^^m  ^ilarim  nadbgefolgt,  ber  am 
8.  Cct.  florb;  Kecrol.  Salzb.,  Boehmer  Fontes  IV,  ©.  .'>82.  SÖal.  Auct.  Garst, 
SS.  IX,  6.  5»i.".;  .Vnn.  Admunt ,  cb.  S.  ".73;  Ann.  Salib.,  öS.  I,  S.  f<9  (Ne 
Ann.  S.  Rudberti.  IX.  6.  771,  iritt)üm(td)  ju  913). 

')  Ihr.  ?t  .'(uDabia  a.  a.  C.  44,  6.  145:    nottris  rogationibus 

ac   mandatis  nac^ljer:    per   rogationem   et  jussionem  nostnun, 

unb  nod)maU  c    ..'    ,ar  nostram  mssionem. 

")  Svnod.  Hatisttoiionsis  unb  lUngolßogensis  932,  LL.  HI,  6.  482. 
9iä!)fT  unten  nun  ^.  9:32. 


56  921. 

5l(öfter  i^rer  2)iöcc|c  Don  ftc^  abhängig  ^u  madjen  unb  ]\ä)  bie  3?er= 
fügimg  über  ©üter  berjclbcn  ^u  öcrfdjaffen  V).  ©nnj  bejonberä  aber 
hat  '^Irnulf  fclbft  jeinc  ©elDolt  gegen  biejc  gebrau(i)t.  2Die  fie  in 
Sot^ringen  toieber^olt  in  bie  |)äiibe  beS  .^er^ogS  ober  anbcrer  ©rofeeu 
übergegangen  maren,  ettraö  ä|nlid)cä  eine  Qdt  lang  bei  ^eröfelb  t)or= 
oefommen  ift,  iric  bann  in  ^üamannien  S3urd)arb  über  bie  Stifter 
felbft  ober  i^re  ©üter  ^u  gunften  jeiner  iBaffallen  unb  ?lnt)änger 
Derfügte,  ]o  ift  baffelbe  jetjt  in  auägebel^nteftem  5)kjje  mit  ben  reid)en 
^airifc^en  .^Höf^ern  gefd)e'^en-).  3lltaic^,  2egernfcc'^)  unb  anbere  öer= 
lorcn  faft  alle  i^re  "Sefijjungen ,  ttaren  ^um  Z^til  längere  3eit  ^in= 
burd)  gan^  o^ne  Höfterlic^e  Crbnuug  unb  Seitung-*). 

2)ie  ^citgen  offen  ^aben  in  allebem  faum  einen  33ortt)urf  für 
ben  ^er^og  gefunben'^).  ©c^on  bie  näc^ften  Generationen  aber  ergeben 
klagen  gegen  9lrnulf*'),  bie  bei  ben  fpäteren  gdjriftfteUern  ber 
Jllöfter  m  ben  ^eftigften  *?(nfd)ulbigungen  tuerben  unb  ben  ^^(ntafe 
geben,  igm  ä^nlid^  tüie  bem  fjfranfenfürften  5?arl  ''JRaxttU.  ein  f(^rerf= 
lic^eä  6nbe  unb  ^öUifc^e  ©trafen  beizulegen'). 

Sm  übrigen  erfd)eint  ^^(rnulf  alg  ein  f^ürft  t)on  j?raft  unb  %^&= 
tigteit,  ber  Orbnung  unb  8id)eri)eit  im  Sanbe  ^anbl)abt,  eä  gegen 
Qufeere  ^einbe  fd)ü^t :  bie  Einfälle  ber  Ungarn  l^aben  in  ber  nöc^ften 
3eit  SBaiern  weniger  aU  anbere  Steile  be§  Udd}^  betroffen ,  fei  e§ 
baB  ber  ^erjog,  ber  früher  i^re  |)ülfe  gefud^t  f)atte,  burd)  23ertrag 
ober  burc|  bie  Söaffen  fein  Sanb  ju  fd)ü^en  tou^te^).    5)iit  Äönig 


»)  Conradus  G.  epp.  Frising.,  SS.  XXIV,  ©.  320:  Dracolfus,^  qui  .  .  .  de 
sede  episcopali  et  de  crenobiis  tribus,  videlicet  Moseburch,  Isine,  Scheftelaren 
abstulit,  exceptis  purpuris  et  aliis  ecclesiarum  ornamentis,  in  auro  et  argento 
ad  400  talenta,  sicut  in  scriptis  habentur.  Sögt,  ^itfc^,  ^eintid^  II.  SJb.  I, 
©.  97 ;  mtiUx,  ®eic^.  «atetnä  I,  ©.  330  ff. 

-')  O^ne  53e^iet)unfl  auf  3lrnutf  etjät)lt  eä  Wohher,  Vita  Godehardi 
post.  c.  8,  SS.  XI,  <B.  198. 

»)  ©.  bie  aüetbinfl?  tncift  jpätetcn  (ärjälilungen  in  ©reut«  12  unb  bol. 
£d)onincr,  9lbt).  bct  »air.  ^Icob.  (1767)  ©.  210  ff.;  5öud)ner,  ©ocumcnte  III, 
S.  IS  ff.:  ȟbinger  I,  S.  240;  ^irfc^  S.  94  ff.;  Oitejler  a.  a.  O. 

*)  lai  leugnen  aud^  nid^t  bie  Sert^cibiger  ?[tnulf«,  unter  benen^^etöor» 
uif)cfaen  Candler,  Arnolphus  male  malus  cognominatus  etc.  Monachii  173ö. 
(Jin  ^toaramm  öon  Wetten,  «nuttermüller,  ^.  3lrnulf  öon  SBajuijatien,  8anb§= 
{)ut  1x63,  I)abe  id^  nid^t  gejetien. 

'•)  3;ie  «ufjeic^nunfl  ju  ©t.  emmetam  lobt  ben  ^erjog,  SS.  XVII, 
©.  570:  Post  hec  et  alia  gloriosus  dux  noster  Arnulfus,  virtute  ex  alto 
indutus,  fortitudine  clarus  et  victoria  enituit  eximius ,  quia  de  pro^'enie  im- 
peratorum  et  regum  est  ortus,  et  per  ipsura  populus  christianus  de  sevienti 
gladio  pa^'anorum  est  redemptus  et  in  libertatem  vite  translatus.  5)er  Slutor 
ber  Vita  Godehardi,  tüie  bcmerft,  nennt  if)n  nod^  nid)t,  aud^,  toie  ^itjc^ 
S.  96,  ^l  2  tjertiot^ebt,  nic^t  eine  Utfunbe  Otto  II.  für  legetnfee. 

«)  Gerhard,  Vita  S.  Oudalrici,  SS.  IV,  <B.  389:  Arnolfumque  ducem 
Bawariorum  «dhuc  viventem  de  destructione  multorum  monasteriorum,  quae 
in  beneficia  laicorum  divisit,  de  multis  sanctis  accusatum  etc.  Sgl.  Otto 
Frising.  Chron.  VI,  18:  Hie  est  Arnolfus,  qui  ecclesias  et  monasteria  Ba- 
joariae  crudeliter  destnixit  ac  possessiones  earum  militibus  distribuit. 

^)  ©.  (5rcut§  12. 

«)  Sgl.  »übinget  S.  24">  unb  f.  unten  au  926. 


{).  fltnulfd  SteOung  in  Saieni.  57 

^cinric^  bleibt  er  in  i^erbinbimg  unb  leiftct  traä  ibm  obliegt  0. 
^Jlber  bie  tric^tigftcn  <g)o^itärcct)te  übt  er  felbftänbig  in  feinem  fianbe, 
bad  er  al8  9ici^  (rofnmni)  be,^eid^net  - ) :  er  lüfet  noc^  ben  ^o^ren 
feiner  Otegicrung  .^ä^len^i,  njä^renb  bie  beg.Uönigg  in  ben  23Qirifrf)en 
llrfunbcn  fofl  nie  erttjä^nt  merben*);  er  prägt  ^JJün^en  ^u  9tegenä= 
bürg  unb  Salzburg'),  ocrfammelt  um  fic^  bie  ©rofjen  beö  Sanbeö, 
bie  er  ale  feine  Untergebenen '" )  beI)Qnbelt,  aber  aud)  mit  ©d^enfungcn 
bcbenh ' ). 

Sieben  9(rnulf  erf(!^eint  auä)  fein  33ruber  S^crd^tolb  unter  bcm 
9iamen  eineö  ^erjogS:  in  ^ärnt^cn  unb  im  i^intf^gau  na[)m  er 
eine  fold^e  Stellung  ein,  ftjenn  auö)  in  einer  gcwiffen  Unterorbnung 
unter  bem  trüber  ^);  er  gemann  .^uglcirf)  bie  ^i^ogtei  für  einen  J^eil 

M  S.  nad^^cr.  —  3Ja§  gleich  bei  bem  grieben  eine  loppeltjeiratt)  unter 
ben  Äinbttn  betabtebet,  toie  ?lt»entin  erjätjlt,  Ann.  IV,  22,  ed.  Riezler  I, 
2.  667,  ober  aud)  nur  |?einTi(^S  gleidjnamiget  ©o^n  fid)  mit  ber  lobtet 
Slinulf^  betmätjlt,  toie  nod^  93u(^net  fagt,  III,  ®.  30,  ifl  ent^c^ieben  untid^tig; 
»gl.  ©rcutä  7. 

*)  Utf.  bei  Meichelbeck  9it.  983,  ©.  429:  omnibus  episcopis,  comi- 
tibus  et  regni  hujus  principibus  .  .  .  praesentis  regni  adminiculum  etc.  9Jgl. 
über  bie  ii^e)ctcl)nung  ^aiernl  all  regnum  6rolItul,  ^b^.  bei  isBait.  ^fab. 
IV,  e.  KH,  unb  aQgemein  £.  50®.  V,  S.  132. 

')  ®aft  et  bieje  feit  bem  gtieben  mit  ^einric^  geted^net,  toie  Mansi,  jum 
Baronius  XII,  S.  641  m.  1,  bcl)auptet  unb  Söübmget  S.  243  tolebcrljolt, 
grünbet  ficft  auf  bie  Slcten  beS  Kegenäbutget  (SonciU  Don  932,  wo  fein  10.  3ot)r 
ge^Q^lt  toitb. 

*)  2üebet  in  ben  fjfrfifinget  no4  in  ben  ©aljbutget  Urfunben  finbe  id) 
üe,  bott  aber  auc^  nic^t  bie  "Arnulfe,  ^ier  nur  aÖgemein  bie  Eingabe,  Cbalbert* 
Sammlung  fei  gemacht :  tempore  igitur  Amulfi  ducis  H^owariorum,  ^utaDia 
S.  122.  3n  ben  Sitten  ber  ©^noben  öon  9teqen?burg  unb  £ingeifing  toitb 
nur  feine  tHegierung  (regnante  A.  venerabili  duce,  regnante  in  bawaria  A. 
duce)  ettoö^nt.  3n  ben  jtoei  Utfunbcn  Slrnulfl,  bie  i(§  fenne  (auc^  SBuc^ner, 
£oc.  III,  ©.  9  31.  1,  {)at  nur  biefe),  fommen  feine  9{egietung9ia^Te  bor.  £a« 
gegen  toeift  9iiejlet  eine  louft^urf.  be«  SJifd^of«  SEBolfram  Don  gfi^eifing  au* 
bem  3.  931  nod),  .Mon.  K  VIII,  ©.  .379,  bie  bad  14.  3a^r  ^einri(%ä  jä^lt. 

'•)  ©c^otliner  S.  223.  SPud)ner  III,  ©.  29.  ßappe,  3^ie  ajtünaen  ber 
■perjöge  Don  5i<üiern  ©.  13  ff.  2:annenberg,  £ie  leutfc^en  37iünjen  ber  3ö(^» 
nfdjen  unb  f^ränfifc^en  Äoiferjeit  ©.  4a3.  437. 

")  Odalb.  44,  3.  14'>:  missonim  nostrorum  R.  comitis  et  D.  ipsias 
archiepiscopi  vjissi;  ätjnlid}  73,  ©.  162:  77,  ©.  164.  —  ^afe  ber  ^jbtft^of 
t^cn  Salzburg  «rnulf«  6tifan,iler  getoefen,  ifl  eine  unbegrünbete  Süetmulbung 
*ucl)ncr4  III,  3.  29.  Änbere  übertriebene  *)iad)rid)ten  Don  Sorrec^ten.  bie 
'Jlrnulf  eini^rräumt  feien,  ^at  SlDentin,  unb  3d)olliner  malt  alled  in  einer 
eigenen  «bbonbliing,  Süortet^te  ^.  «rnulf«,    ^bt).   ber  «air.  Slfob.  SBb.  IV, 

2.  I-Vj  r  ft  au«. 

'I  ben  ertoä^nt  in  ben  ©aljburger  Xrabitionen  bti  Cbalbert 

c.  7.  -.7.  -.-    , ,.  ■■^2,  3uDaDia  ©.  12*)  ff.    Unbeutlitft  ifl,  toa«  Sii^idd  t.  ©.  I, 

3.  :i"4,  Don  freier  Süerfügung  über  bie  Söoitifc^en  fisci  fogt.  Jöon  ben  ttnig» 
liefen  C^ütern  lä^t  ti  fid)  nic^t  behaupten. 

"1  (&x  toirb  rrto&l)nt,  immer  mit  bem  litel  dux,  in  brn  Urfunben  Cbo(« 
berta  Don  Soljburg  c.  2.  23.  57.  >'0,  3uDoDia  ©.  126.  13»5.  162.  16Ö. 
'Sufterbem  fommt  namentlid)  in  iUetrac^t  bie  Urtunbe  Meichelbeck  I,  1.  6. 164, 
ohne  Inten.  Xer  .tieroulgebet  unb  onberc,  f.  JPudjner,  loc.  III,  6.  lO;  S«^» 
>?lrd)tf  für  Cef^err  (*^C.  XXVIl,  ©.  317,  fmb  ber  ^Jteinnng,  bo§  Re  naif 
.Uritult»  lobe,  ba  ^(rd)tolb  it)m  im  ^er)ogtt)um  gefolgt,  gegeben  fei;  bo<^  natb 
ben  äi^orten  lebte  Arnulf  noi),    unb   wenn  fie  rd)t  tfl  (ifabn  a.  a.  C.  totift 


58  i      921.« 

bcr  SBcfi^ungen  bee  ©al^bur^cr  Gr^biöt^umä^).  S3on  unmittelborcn 
33c3ic^ungen  3U  5löniQ  ^cinric^  ift  nic^tä  befonnt. 

©tarte  einl^eimifte  ©eWaltcn  l^ot  bie  ^errfd^oft  6cinrid)S  ben 
cin.^elnen  ©tämmen  gclafjen.  5Iber  fic  fieberte  jugleic^  ben  Sufammenl^alt 
bti  3lcid)g,  unb  fic  gab  nic^t  auf  h)Qg  bem  5lömg  eine  gcmeinforne 
ßeitung  möglirf)  marf)te-).  2)ie  Övunblagcn  einer  neuen  Crbnung 
unb  S^erfoffung  finb  gelegt,  bie  nur  einer  hjciteren  Sefeftigung  unb 
3(u8bi(bung  bebui-ften.  Unb  njenigftenö  ,^um  Sl^eil  ^ot  .^einri^  aucf) 
bieg  nod^  ourc^füf)ren  fönnen. 

3unäcf|ft  nol^men  i^n  bie  ßot^ringif^en  öänbel,  bie  Segiei^ungen 
,^um  ^eftfränüfd^en  5l5nig  in  ^Infpru^,  mit  bem  bie  ^^einbfeligfeiten 
fortbouerten. 

^n  bem  Xungernfc^en  SBifc^oföftreit  ^ot  ber  Spapft  ^o^ann  firf) 
bcr  ©QC^e  be§  Königs-  ,^axl  unb  beä  Don  i^m  eingefe^ten  33ifc^ofö 
angenommen.  2)urd^  einen  Srief  beö  9iic^ariu§,  ber  burd^  33ermitte- 
lung  beä  Äaiferä  Serengor  i'^m  jugegangcn,  unterrichtet,  fd^rcibt  er 
an  ben  5?ölner  6r,^bifc^of  unb  an  ben  ^lönig'^):  jener  empfängt  ^ef= 
tige  33ortt)ürfe,  ba^  er  bag  9lec^t  S^aiU  miöad^tet  unb  ben  ^ilbuin 
gemeint;  gugleicf)  mcrben  er  unb  bie  beiben  5prätenbenten  auf  ben 
1.  Dctober,  ober,  menn  bieg  n)egen  ber  feinblic^en  ßinfäüe  ber  Reiben 
nid^t  möglici^  fei,  ouf  ben  1.  ?ipril  be§  folgenben  ^a^rcs  nad)  9tom 
geloben.  S)em  5?önig  öerfprid^t  ber  5)3apft,  fein  9tecf)t  in  febcr  äöeife 
gegen  bie  ^Inmafsung  beä  ^er^og§  ©ifelbred^t  ju  fd^ü^en,  fo  ba^ 
tueber  biefer  nod^  ein  anberer  t)infort  etma§  ä^nlirf)eä  mage^).  äbn 
bem  2)eutfd^en  5?önig  ift  l^ier  feine  Diebe,  h)ät)renb  5larl  in  einem 
Ütunbfd^reiben  an  bie  Stfc^öfe  feine§  9leic^§  gegen  biefen  Älage  er= 
f)tU^)  unb  feinerfeitS  bon  bem  ^er^^og  gänjlid^  fd^meigt.    S^ielleic^t 


fte  QuS  btet  ßftattulaten  nod^j,  mufe  S3erc^tolb  neben  biedern  ^ctjoqlid^e  2Bütbc 
unb  9te*te  gehabt  tjabtn  (fo  au^  iBübin^er  @.  253;  SRiealet  <^.  332).  61 
^ei§t:  Pertboldus  divina  favente  dementia  dux  K.  et  M.  nostris  fidelibus. 
tognoscere  vos  volumus,  quod  dilectissimus  frater  noster  Arnolphus 
una  nobiscum  .  .  .  cum  nosti-is  fidelibus  convenimus,  ibique  invictissimus 
frater  noster  .  .  .  quasdam  res  ejusdem  ecclesiae  quondam  injuste  abstractas 
cum  consilio  suorum  fidelium  relaxaverit.  Nos  vero  .  .  .  consultu  jam 
dicti  fratris  nostri  caeterorumque  fidelium  noströrum  precibus  .  .  .  proprie- 
tatem  . .  .  remisimus.  Quapropter  praecipiendo  vobis  jubemus  (bie«  bejieljt 
fic^  nit^t,  toie  ^Jleid^elberf  meint,  auf  eine  fpätere  3«it)-  "*>  sicut  gratiam 
nostram  habere  velitiSj  praedictas  proprietates  .  .  .  restituere  non  tardetis 
etc.  3)afe  fein  ©runb  ift,  Setc^tolb  atS  ^pialjgtaf  ju  betrachten,  njtrb  unten 
noc^  bemerlt. 

>)  Odalb.  c.  2,  3uöat)ia  <B.  126. 

")  2)0?  toitb  auc^  baburd^  nid^t  »ibetlegt,  bafe  bie  C">"J09t  "it^t  924  in 
Sad^fen  .^ülfe  gegen  bie  Ungarn  Icifleten,  toie  iflx^iä)  <B.  30-5  geltenb  mac^t. 

3)  Bouquet  IX,  ©.  21:).  216. 

*)  ut  postmodum  nee  ipse,  qui  auctor  iniquitatis  contra  vestra  seeptra 
gessit,  nee  alius  aliquis  audeat  aliquam  laesionem  vestro  in  regno  inferre. 

^)  ©.  öor^er  <B.  49  9i.  1.  Söann  ei  gefc^rieben,  ift  nic^t  red^t  beutlid); 
ÄatI  melbet  bie  Ernennung  bes  5Ric^ariu§,  berid^tet  über  eine  perfönlid^e 
Söcfpred^ung  mit  ^erimann  üon  Äöln,  in  njeld^er  biejer  fid^  über  bie  SBei^e 
Öilbuin^  red&tfetttgte,  aud^  bofe  ^ttbuin  üon  biefem  tertio  vocatus  ad  syno- 
dum  nid^t  gefommen. 


Serttog  ju  Sonn  jtcifc^en  Ä.  ^ctntid^  «nb  Si.  Äotl.  59 

bofe  bicjcr  bomolS  unter  jcine  ^o^cit  jurücfgcfe^rt  loor  *).  3fl  aber 
bic  'Jtuätö^nung ,  toie  Stierer  er^ätjlt,  burc^  23crmittclunfl  ^inric^ö 
erfolgt,  fo  muß  fic  fpoter  eingetreten  fein-). 

3m  Sauf  bc3  6ommerä  fonb  ,iuerft  eine  'Jlnnäl^crunq  ,5n)ifci^en 
bcn  beiben  5^önigen  ftatt.  i?arl,  ber  nod^  Sot^ringen  getommen^), 
ttjo  er  einige  Soften  bed  i^m  feinblic^en  9iid)njin^)  einnahm,  fc^toß 
l^ier  einen  Stillftanb  biö  Martini  mit  ^einrid) '' ),  ber  bamolö  pcr= 
fönlic^  an  ben  roeftlici^en  ©renken  beä  9teirf)ö  öcrtücilt  ju  l^aben 
fc^cint.  ^od)  tjor  bem  'Jlblauf  beä  ©ertragt  lamen  bie  Äönige  aufö 
neue  ^ufammen ,  am  9t^ein  m  33onn ,  unb  tjereinigten  ftc^  ^icr  gu 
einem  förmlichen  unb  öoUftänbigen  f^rifi^^"**)- 

(line  Urfunbe  über  ben  93ertrag  ift  erl^alten '),  in  ber  ^anbfc^rtfl 
mit  einer  anbren  falfc^en  3Q^reöbe^eic()nung^);  aber  alte  übrigen 
2)atcn  führen  mit  öoücr  8ic^erf)eit  auf  biefc  S^it.  ^ier  mirb  nä^eree 
über  bic  'Jlrt  ber  3ufömmenhmft  unb  ber  Vereinbarung  berichtet: 
tüie,  l^eißt  eg,  ber  Vertrag  ber  ßinmüt^ig!eit  unb  bie  i^i^eunbfd^aft 
ber  Ginigung  bcn  gcfuci^tcn  unb  gefunbenen  Einfang  nafimcn'). 
5lm  4.  Sloöcmbcr  fanben  yiä)  bie  beiben  Äönige,  tuie  fie  burc^  @e= 

')  Flodoard  920,  S.  309,  aber  nic^t  gerobe  oon  biefem  ^a^fx:  reversis 
ad  se  Lotbariensibus  et  ipso  Giselberto. 

»)  «cgen  bie  «nftc^t  SQ3itti(^«,  bet  fie  ftüt)et  jefet,  2otf)nnQen  ®.  101 
5i.  1,  tjabe  ic^  mic^  fc^on  oben  S.  49  31.  2  ctflärt.  —  6«  ift  o^ne  3toetfel 
biefflbe  Sadje,  toeld^e  Richcr  borget  fti^on  I,  22  —  24  etjä^lt  unb  bann  auf 
^eintic^  übertrogen  Ijat. 

^J  Äart  rtar  im  3anuar  ju  8aon  (fo  toitb  Bouquet  IX,  ©.  550  91. 
Lugdunum  erflärt),  im  3lprit  ju  Gompiegne,  am  11.  3uni  ju  ?lttignt|  an  ber 
3li3ne,  33öt)mer  9ir.  1968 — 71.  Später  aii  3uni  fann  ber  Vertrag  mit  ©ein« 
ric^  nic^t  motjl  fallen,  ba  ^toboarb  nad^  bemfelben  bie  groge  $i^e  im  3uli, 
Slugufl  unb  September  ermägnt. 

*)  lomberger  IV,  g.  4.38  benft  ganj  berfe^rt  an  ben  6tra§burger 
aife^of. 

')  Flodoard  921,  S.  369:  Karolus  rex  in  regnum  Lotbarii  abiit; 
receptisque  per  vim  ({uibusdam  Hicuini  infidelis  sui  praesidiis  ...  et  facta 
[lactione  usque  ad  tnissam  s.  Martini  cum  Hcinrico  principe  Transrhenensi, 
reversus  est  in  montem  l.auduni.  —  Leibniz,  Ann.  II,  S.  323,  Id§t  .£)einrid^ 
bem  Slic&tbin  ju  -Oütfe  jiel)en. 

^)  Flodoard  a.  a.  C.  am  ^nbe  bed3(^t)reä:  Karolus  iteruin  pacem  cum 
Heinrico  firmat.  —  SQÖoä  Damberger  IV,  S.  439  bon  einer  Itjeilna^me  bei 
Zapfte«  3o^onn  unb  bed  Waiferä  ^erengar  unb  eifriger  I^dtigfeit  bei  fttj^ 
bifdjofd  bon  Siöln  bermutt)et,  ifi  ganj  otjne  (V^runb. 

")  LL.  I,  £.  '>&1,  nocft  Sirmonb«  ^u^gabe. 

'')  lie  Urfunbe  ifi  botiert:  Anno  d.  i.  §2t'>.,  anno  vero  regni  domni  et 
gloriosissimi  regia  F>ancorum  occidcntalium  Karoli  29.,  redintegrante  24., 
largiore  vero  hereditate  indepta  10.,  indictione  9.,  anno  quoque  regpi 
domni  et  magniticcntiasimi  regis  I-'rancorum  orientalium  Heinrici  3.  Vi 
entjpric^t  tjier  bai  ^a\)x  1»2G  ben  übrigen  c^ronoloc^tit^en  SDaten  burdjauÄ  ntd^t, 
unb  ti  fann  bot)er  ni(ftt  ümeifelljaft  fein,  bafj  .sirmonb  (f.  beffen  'Jtote  bei 
Bouquet  a.  a.  C.)  mit  Äed)t  ba«  ti^itx  921  angenommen  ^at.  iperh  liefl  botjer 
gerabfju  921.  3n  biefem  3of)r  nur  entlpred^en  ber  4.  u.  7.  9iob.  bet  ferU  1. 
u.  4,  mie  ti  in  ber  Urfunbe  ^eiftt,  im  3ol)r  920  mürbe  ber  4.  9lob.  ferU  7, 
ber  7.  9lob.  feria  3.  fein. 

^)  inter  ipsos  pracfatos  principes  unanimitatis  pactum  ac  societetis 
amicicia  quaesita  rei>ertaque  exordia  sumpitt 


60  921. 

fonbte  übeieingefommen  toaren,  an  bcu  Ufern  beä  9{^einö  ein,  Siaxl 
3U  SBonn,  ^einricf)  (gegenüber  auf  ber  rechten  <5eite.  lieber  blieb  an 
oicfcm  Soge  im  C^efiät  beä  anbern  auf  bem  Ufer  tt)o  er  tt)ar'). 
3)on  ben  näd)ftcn  Xagen  ift  nirfjt  bie  iHebe.  2lm  7.  aber,  Reifet  e& 
weiter,  famcn  beibe  ^u  ©d)iff  in  bie  5Jtittc  beö  t^Iuffeä  unb  beftiegen 
^ier  ein  anbcreä  '^n^r^eug,  baä  ,^um  Se^uf  biefer  3u)ani^^fn^""ft  ^^ 
feft  geonfert  log.  3n  eiblid)er  SJerfic^erung  gelobten  fie  fid)  ^rieben, 
^ucrft  .Rarl-):  „^dj  Staxl,  bnxd)  ©otteö  @nabe  5lönig  bcr  äöeftfronfen, 
werbe  ^infort  biefcm  meinem  Steunbe  bem  öftlic^en  Äönig  ^einrid) 
preunb  fein,  h)ie  c8  ein  ^^rcunb  üon  9led)tö  Wegen  bem  ^reunb  fein 
foll,  nnc^  meinem  Ül^iffen  unb  S5ermögcn ,  bod)  unter  ber  SSebingung, 
bnfe  Qud)  er  mir  biefen  fclbcn  Gib  fdjWöre  unb  ^alte  maä  er  tier= 
f Proteen,  ©o  mo^r  mir  ©ott  ^elfe  unb  biefe  f)eiligcn  3ieliquien". 
jiaffelbe  33erfpred)en  gab  ^einri^  eiblid)  mit  benfclben  äöorten,  auf 
bafe  baS  fefte  Sanb  biefer  f^reunbfd)aft  unöevleijlid)  gef)altcn  werbe. 

9llö  anWcfenb  unb  fo  ben  ä^crtrag  beltöftigenb  Werben  genannt 
auf  Seiten  Äarl§  bie  SBifd)öfe  §erimann  öon  .^öln,  9totger  öon 
Syrier,  Stephen  öon  Gambrai,  SBobo  öon  6§atonä,  Salbric^  öon 
Utred)t,  bie  ©rafen  ^atfreb,  6rfenger,  .^agano,  Sofo,  2GBalt!er,  ^]aac, 
9ta_genber,  Z^eohxid}'^),  "^Ibalarb,  ?lbetelm;  auf  Seiten  ^einrid)§  bie 
^ifc^öfe  §eriger  öon  ^JJiain,^,  ^itl^arb  öon  2Rimogerneforb  5Jiünfter), 
2)obo  öon  £)8nabrürf,  SticaWbo  öon  Söorm^,  .^unwarb  öon  5|3aber= 
born,  9ioting  öon  ßonftan^,  bie  ©rafen  @örarb,  ß^onrab,  ^crimann, 
^oto,  ©obefreb,  Otto,  ^erimann,  ßobbo,  2Jlagenf)arb,  gi^iberid^,  ^oU 
bac.  —  Ob  unter  bem  ©rafen  (Sörarb  ber  gi^onf^n^ßi^^og  Gber'^arb 
,^u  öerfte^en*),  mufj  bal^ingefteüt  bleiben:  bie  anberen  SBeltiid^en  laffen 
fid)  überf)aupt  nid)t  ober  nic^t  mit  Sic^erl^eit  nac^weifen. 

2)ie  Flamen  ber  33ifd)öfe  aber  jeigen,  baß  bamalS  Sotl^ringen 
unter  ber  ^errfdjaft  bc§  SBeftfranfen  ftonb.    Selbft  Salberid^   öon 


^  *)  Et  ea  tantum  die  mutuis  se  visibus  intuentes,  super  ripas  ejusdem 
fluminis  huc  et  ultra,  ut  6ui  fierent  fideles  innoxii  sacramento,  quo  hanc 
eorum  conventionem  fuerant  poUiciti.  ler  eigentliche  Sinn  be§  legten 
gat?e?  ift  nic^t  ganj  flar.  ^itbct  gonj  unticf)tig  jagt  2;amberger  IV,  (5.  442, 
iTc  Ratten  fic^  an  bem  Jage,  etwa  ju  JBonn  bem  ©otteäbienft  beiioo^nenb,  ge» 
jproc^en. 

'^j  iltique  in   primo  hanc  sibi  vicissim   convenientiam  ob  statum  pacis 

t"uramento  sanxerunt  ita:  'Ego  Karolus  divina  propitiante  dementia  rex 
''rancorum  occidentalium  amodo  ero  huic  araico  meo  regi  orientali  Heinrico 
amicus,  sicut  amicus  per  rectum  debet  esse  suo  amico,  secundum  meum 
scire  ac  posse,  ea  vero  ratione,  si  ipse  mihi  juraverit  ipsum  eundemque 
sacramentum  et  attenderit  quae  promiserit.  Si  me  Deus  adjuvet  et  istae 
sanctae  reliquiae'.  Econtra  rex  Heinricus  eandera  promissionem  sacramento 
eisdem  prosecutus  est  verbis  subsequenter,  ut  hujus  amicitiae  firmitas  in- 
violabiliter  observaretur. 

^)  a[ßaf)rfc!^einlid)  bet  31{)n^etr  ber  ©rofen  öon  ^oQonb,  SBattfer  tjtelleidit 
fein  SBrubet;  ^trj(^,  ^einrid)  II.  m.  I,  S.  342. 

*)  So  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  S2ö.  6r  ^ud)t  aiid^  einige  anbete  ju  be» 
ftirnnten,  Jlonrab  (?.  oben  ©.  .51)  unb  .f)ermann  bie  UJettetn  Gbet^arbs;  gobbo 
aU  So^n  be8  ^90  in  einer  Urfunbe  genannten  (ßrcutl  1),  Jßatet  beg  S^'^iat; 
bolb  (Widukind  II,  11);  QJotftieb  unb  Ctto  nac^'  ben  Ann.  necrol.  Fuld, 
SS.  XIII,  3.  19.5,  im  at-  938  geftorben. 


eottjringen  unter  fl.  ßarl.  61 

UtTCd^t,  bellen  3?pt9än9cr  5lonrab  als  ßönig  oner!nnnt  ^ottcM,  ift 
jc^t  auf  Seiten  .Rarls.  3^er  S3i|rf)of  oon  StraBburg  lüirb  nit^t 
genannt. 

3n  ber  Urfunbe  |elbft  i|l  oon  tociteren  Vereinbarungen  nic^t  bie 
9tcbc.  Die  iiönige  |d)Iießen  ?}rieben  unb  |5reunb|cf)a|t :  inbem  fte  olä 
ßerrjc^fr  ber  Cft=  unb  2öe|lfranfen  be^eid^net  roerben-),  erfennen  fie 
^(^  in  ber  Stellung  an  bie  fie  einnehmen  ^).  Se|onbcre  Sebingungen 
jc^einen  nic^t  feftgefe^t,  nähere  ©ren,^be|iimmungen  nic^t  öorgenommen 
^u  lein*). 

2)agegen  berid)ten  annali|^i|cf)e  ^luf^eic^nungen,  bie  ben  3.^ertrag 
in  ein  Ipätered  ^al)x  |e^en,  bie  eine-^),  .Rarl  ^abe  üerfproc^en  nidjt 
njeiter  au|  2ott)ringen  ?tn|prüc^e  gu  machen,  bie  onberc*').  er  ^dbi 
auS  IHebe  ,^u  .^einrirf)  au|  ba§  ^ot^ari|d)e  Üteic^  üer^id)tet.  S)ie'3  aber 
ent|prid^t  in  feiner  2Bci|e  ber  tüirftid^en  Soge  ber  2)inge:  roeberganj') 

')  DD.  I,  K.  1,  Boehmer.  Acta  ^h.  24,  g.  27.    ©egen  bie  3to"ffl,  l>ie 
<rf)oben,  etflärt  fid^  je^t  aud)  Sicfel. 
2)  e.  t)Otl)et  ®.  60  m.  2. 

')  ©iefebtec^t  I,  S.  213  legt  batauf  für  |)cinti(^  ju  »icl  ©etoid^t,  bon 
bcm  gtanbpunlt  qu^,  ali  toenn  florl  rtitfUd)  ^einrid^  Dörfer  gar  nic^t  oU 
Äönig  cnertannt,  ieinetjett*  bie  ^erric^oft  in  bem  Cftfranfifdicn  3ieid)  beon« 
iprucbt  ^Qtte,  Was  boc^  nur  auf  bie  tJinbilbuugcn  be*  »tiefer  ,viriicfget)t.  Stm 
wenioften  fonn  man  lagen,  baß  etft  bictburc^  tcc^tlid)  bie  Sclbftänbigfeit  be* 
Seutic^en  JReicf)^  begriinbet  fei.  ßin  Stecht  auf  baffetbe  t)aben  bod)  bie  ©eft- 
fränftfc^en  florolinger  feit  «rnulf  nic^t  gebebt.  —  SJon  J&einrid&l  Seite  ift  el 
ober  eine  geioiffe  Vlnerfennung  be«  Söeft^eS  Sot^ringens  burc^  Äarl,  too? 
Söittid^,  l'ottjtingen  6.  108,  ju  toenig  gelten  laffen  mü. 

*)  3n  ben  iö3ortrn  ber  Urf.  ^einric^«:  et  attenderit  quae  promiserit, 
liegt  nidjt,  wie  Horgnet  meint,  ©.  38,  boft  .g>einridb  befonbcrc  UJerfprcc^ungen 
gemacht;  fie  bejiet)en  fic^  nur  auf  fein  5öerfprec^en  ber  ^reunbfdjaft;  f.  Süogel, 
5Hatt)eriu5  I,  6.  10  9i.  —  (5ine  3Jleinung,  njeld^c  früber  -^aljn  geäußert, 
Heinricus  auc.  ©.  12  9i.  a,  ber  Süertrag  fei  nur  Ibeilroeife  crljalten,  tft  getoifj 
qan^  ot)ne  ©runb;  benn  bo3  'in  primö'  f)ei§t  bod^  föo^l  in  primis  (i)anpU 
iäd)lid)),  nid)t  primo;  f.  Leibniz,  Ann.  II,  ®.  363. 

'•)  Cont.  l(eg.  924,  ©.  61<>:  Carolus  et  Heinricus  reges  apud  Bonnam 
castellum  couveniunt,  et  pacem  inter  se  faiientes,  loedus  ineunt,  et  Carolus 
nunquam  sibi  amplius  Lothariense  regniim  usurpaturus  regreditur. 

«)  Ann.  Lohienses  923.  SS.  XIIl,  S.  23.3:  Eodem  anno  Karolus  cuna 
Heinrico  rege  (iermanorum  ioedus  iniit  et  ob  ainorem  Heinrici  Lotbariensi 
regno  cessit.  .luratum  est  utrimque  ab  episcopis  et  comitibus  in  medio 
Rheni  tluminis  apud  Bonnam.  Auf  fie  gebt,  burtb  SJermittelung  be«  Sigebert, 
ber  Ann.  I'alid.  unb  ber  eäcbfifc^en  aBeltd)Tonif  c.  149,  S.  159.  oudj  bie  ^ad)rid)t 
be«  Vobengrin  aurüd  (ed.  öörre«  B.  >'^;  SHütfcrt  3.  93);  bin^ugefügt  »irb. 
bafj  ber  ü'ot^ringer  .^er^og  Äart  bradjte  unb  bafj  ber  junge  Äömg  üon  9ltl" 
anttjefenb  war.  —  (^inen  gonj  PerWirrten  ^.i3cricbt  geben  bie  Ann.  Norm.,  SS. 
XXVI,  S.  496.  Sie  nennen  ben  .Qoiiig  Üubwig,  alä  onwejenb  lücardus  dux 
Hurcundionum,  bodj  tt)oi)l  ben,  Wcldjer  nod)  Klodoard,  ber  ifjn  marchio  de  Bur- 
gundia  nennt,  921  ftarb,  unb  2lMlhelm  Pon  ber  ^Jonnnnbie,  bet  auf  ber  Mürf« 
febr  l'ubwigA  gobn  l'otbar  auS  ber  laufe  geboben  baben  foll ,  brr  erft  941 
geboren  Warb.  Süieüeicb»  banbelf  ti  [\d)  um  l'ubtoig«  3ufanmenfunft  mit  Cito 
;»t2,  Flodoard  Ann.  6.  :{>^9.  . 

')  ^ie«  ^aben  angenommen  .fiobn  a.  a.  C;  Struve.  Corp.  hi$t.  I,  €. 
261  9i.  4."»;  Jfpegewifd)  S.  3r,;  oud»  (ahnet,  Ilist.  de  Lorraine  6.  840,  ob» 
Idjon  er  e?  no^   S.  8:}7  v     ■    "    "    ■  "       '■     '  '•  ■    ■■  -.^  croycnt  quo 

la  I.orraine  demeure  ii  11'  ■■    vx  .yumetft 

Wäre  JU  genouer  Crörterun«  m  u  i,wi.vi,m  .,..w.  ...      -  vi  «ft  ober 


62  921. 

Ttorf)  t^eilttjcifc')  ift  Sot^rinocn  jeijt  an  |)cinrid)  ge!ommen.  2ßie  bie 
^iamen  bcx  Sifc^öfc  bic  auf  ßarlä  Seite  ftonben,  fo  ^ei^en  aud) 
onbeie  Umftänbe,  bafe  bcr  2BefttrQnfi)d)e  5?önig  im  S5efi^  be§2anbeö 
Itjat  unb  blieb.  3"  einem  ßoncil  in  ßoblen^,  baä  fid^  im  folQenben 
^Q^r  öerjammclt,  ^ot  aud)  er  feine  3"ftin^n^""9  gegeben-).  2)cr 
Trierer  6r,^bifd)of  bleibt  fein  ßr^fanjler.  Gr  fteÖt  fotthJQ^rcnb  in 
Sot^ringifd)en  U?erf)ältniffen  Urhinben  ani  unb  ^Qf)lt  bie  Sn^te  oon 
öilangung  ber  oollcren  @Tbfd)Qft,  toit  er  bie  .^errfdjQft  in  Sot^ringen 
bc^eid)nete^);  aud)  üon  anbcren  rtirb  nad)  feinen  ^al^ren  gered^net*  . 
2öenn  bagegen  in  einer  mer!n)iirbigen  Urfunbe  beö  folgenben  äal^teö 
ber  .Kölner  Grgbifd^of  bie  3legierung  beiber  .^?önige  nennt"),  fo  liegt 
ber  ©runb  h)o^l  mel)r  in  bcr  Sefc^affen^eit  feineg  ©tiftä,  baS  ftd) 
auf  beiben  «Seiten  bed  9fi^ein8  erftredte,  als  in  einer  Unfid^er^eit  ber 
Sjier^ältniffe  ober  einem  Sc^rtanfen  über  bie  Haltung  Xoc\ä)e  er  felber 
ein^^une^mcn  l^atte.  ?luc^  bic  ^lac^ric^tcn  beS  globoarb  geigen ,  bafe 
bie  Sot^ringer  in  ben  nä(i^ften  Sauren  no(^  unter  ber  Sßotmä^igfeit 
^arlä  ftanben,  ober  biefer  njenigftenS  fie  feft^u!^alten  fud^tc;  berfelbe 
giebt  auc^  an,  hjann  bic  ^errfdjaft  an  .^einrid^  !am. 

2)a^  bieg  burd)  einen  jttjciten,  um  einige  Sa^re  fpäteren,  eben» 
fallö  gu  S3onn  ab^cfdjloffenen  SSertrag  gefd)e^cn ''),  ift  ebenfortenig 
auö  ben  eingaben  jener  ^^Innaliften  ^u  entnehmen.  Sie  finb  über= 
l^oupt  in  ben  ßeit^eftimmungen  unjutierläffig ")   unb  !^aben,  xok  e& 

anäi  fri^on  ftü^  unb  oft  ttiberlegt  toorben ;  ].  Blondell,  Gen.  Francicae  plenior 
assertio  ©.  208  u.  263;  Conring,  De  finibus  imperii,  Opera  ed.  Goebel  I, 
<B.  150;  Gundling,  H.  A.  ©.  105  u.  Gundlingiana  XIX,  S.  377;  Leibniz, 
Ann.  II,  ©.  325.  363.  3"«"  ©cgenftanb  einer  befonbcren  2lbt)onblung  mochte  ti 
Lorenz,  Diss.  de  antiquo  coronae  Gall.  in  regnum  Lotharing.  jure.  Argent. 
1748,  bie  i^  nur  au§  ber  ^tnfü^rung  ÜJame^S,   Acta  Pal.  VII,  ©.  114,  fenne. 

')  ©0  meint  fJundling,  H.  A.  ©.  10-5,  Äarl  ^abe  nur  Cberlot^ringcn 
fiier  an  ßeinrid^  abgetreten. 

2)  ©.  nac^I)er  "©.  64  m.  4. 

^)  ©.  bie  ®i<)Iome  bei  liouquet  IX,  ©.  554 — 557.  —  2öenn  Struve 
a.  a.  C.  bageoen  bemerft,  ^einrid^  nenne  feit  bem  3at)re  921  fid^  Äönig  öon 
Sotf)ringen,  fo  ift  ba§  ganj  o!)ne  ®runb:  er  Ijeifet  fo  nie  roeber  in  ben  Ur= 
funben  nod^  bei  ben  ©d^riftftellern,  unb  aud)  Schalen  irrt,  Ann.  Paderb.  I, 
©.  286,  rcenn  er  tt)n  feit  923  biefen  2:itel  fü{)ren  läfet.  2)erfelbe  rechnet  ©. 
262  ^einrid^S  5Regierung§ia^rc  in  ?Dtt)ringen  üom  3.  921  an,  inbem  er 
bie  falfd^e  Slngabe  bcrfelben  (a.  7)  in  bem  öon  it)m  ebierten  3)ipIom  13,  ©.  49, 
fo  erhört,  Womit  ouc^  Eckbart,  Orr.  Guelf.  IV,  ©.  2s3,  übereinftimmt.  — 
Tie  Sotf)ringer  felbft  jaulten  bie  3a^re  §einri(^§  bon  anberen  (Spoc^en  an; 
f.  unten. 

*)  6.  j.  58.  anittelrt).  US».  I,  9?r.  163,  ©.  227,  Dom  3.  923. 

^')  Ennen,  Cod.  dipl.  Colon.  I,  ©.  460:  rcgnantibas  cbristianissimi» 
regibus  Carolo  et  Henrico  ind.  10.,  3.  Idus  Augusti  (11.  5tuguft  922).  Sgl. 
aäftttit^,  Sottiringeu  ©.  107  9t. 

«)  So  namentlid)  Hontheim,  Hist.  dipl.  Trev.  I,  ©.  240;  ^atin,  eint. 
II,  ©.  24  91.  b,  ber  fo  feine  frühere  «ntic^t  (f.  ©.  61  m.  4)  mobificierte; 
Mascov,  Comm.  ©.  13  u.  17;  unter  ben  steueren  ^^fifler,  S).  ®.  II,  3.  19; 
Burckhardt,  De  Ileinrico  I.  ©.  17.  —  Ilontheim  fe^t  eS  924.  .^aljn  ba: 
gegen  meint  926  ober  927,  tva%  mit  ben  S^ufiniffen  gar  nic^t  flimmt. 

')  ^a§  berfetbc  53ertrag  gemeint  ift,  jcigt  namentlid^  in  ben  Ann.  Lo- 
bienses  bie  Uebereinftimmung  aut^  im  einjelnen,  namentlid^  baS  'Juratum 
utrimqae  est'  ete. 


Sott)iin3tn  untet  ü.  Siaxl.  Q3 

fcfteint,  nur  bcn  fpötcrcn  Uebergang  i^Ptfiringcnä  ouä  bcr  ^crrfd^oft 
•Qarlö  in  bie  bei  'Xcutfd)cn  Äönigö  unrid)tig  mit  bcm  i^nen  befonnt 
geworbenen,  jelbft  üieUeidU  fc^on  falfc^  batierten  ^nci^cnäöcrtrog  in 
^crbinbung  gebracfjt. 

5ür  jc^t  blieb  bic  ©enjolt  öeinric^S  auf  bie  Seutfc^en  ßonbc  om 
regten  Ufer  bes  9t^cinö  unb  bcn  (SlfaB  befcf)ränft ' ). 

Ciifelbrecf)t  tt)irb  in  bem  23ertrage  nic^t  erroö^nt  unb  ttjor  bei 
bemfelben  fcfiroerlic^  onracfenb.  ^at  ^einricf)  üielleicf)!  im  Sommer, 
bei  bem  erften  \l(bfommen  mit  Äarl,  eine  ^erfö^nung  beä  ^erjogg 
mit  bem  5?önig  ^uftonbc  gebradjt,  fo  ifl  fte  iebenfoKä  ni^t  üon 
langet  2)auer  genjefen. 

M  3lD«iffl^flft  eric^eint,  ob  oiic^  bet  ©ttid^  Otipuarienl  am  tfdjten  9lf)ctn= 
ufet  bamaU  ju  ?Dtt)tingen  unb  je^t  3um  2öei1fränfiic^cn  Dieic^  getjötte.  3^ 
bejlDfifle  e^  ober,  eben  »eil  iöonn  bct  Crt  ber  3"ii'"n'fnfunft  tvor.  (*in 
Iilbotcf),  oon  bem  Staxl  iagt,  Bouquet  IX,  S.  öbS:  cum  pro  diversis  regni 
nostri  negotiis  ad  locum  qui  vocatur  Disborch  derenissemus ,  braucht  man 
nidit  mit  iEBittid),  got^djungen  III,  S.  140,  auf  luiSbutg  ju  b^jie^en;  bie 
Utfunbe  ift  gegeben  in  villa  Embreche  super  Rheni  fluenta,  beten  2age  un« 
befannt. 


922. 

5otttt)Qf)renb  toax  Sotl^ringen  bcr  Sc^aupla^  tt)ed)|clnbcr  Grcig= 
ntffe.  2)en  gongen  2öinter  imb  bie  ^aften^eit  über  erfüllte  Äönig 
i?arl,  in  ber  SSefämpfung  ©ijelbrec^tS  unb  eineö  Ctto,  ira^rirfjeinUd) 
©D^neS  beg  9iid)tt)inM,  begriffen,  hac^  2anb  mit  93vanb  unb  23er= 
trüftung-).  2)er  ^er^og,  öon  bem  2)eutid)en  5?önig  öcrloffen,  raar 
jeljt  ben  fjeinbfetigfeiten  be§  Söeftfronfen  auSgefe^t,  fei  e§  bafj  er 
buxd)  neue  Umtriebe  ba^u  ^^(nlofi  gegeben,  fei  e§  bafe  jener  roegen 
früt)erer  2)inge  9tQ(^c  ju  nel^men  gebad)te. 

Um  biefe  S^it  tarn  9iic^ariuö  au§  9tom  ^urücf,  üom  ^apft  nlö 
SBifd^of  ]u  jtungern  onerJannt  unb  geft)ei()t;  er  gab  ber  6acf)c  bcö 
Sßeftfränüfd^en  .Rönigö  im  Sanbe  eine  neue  Stü^e^). 

^uc^  bauerte  bie  frieblid^e  SSerbinbung  mit  ^einrirf)  fort.  @in 
3ctd)en  baüon  ift  e§,  bnf3  auf  ®e^ei§  beiber  .Könige  eine  ?ln,^a§I 
^ifcf)öfe  ^_u  einer  6^nobe  ^^ufammcntraten  ^ ) ,  bie  ^u  6oblen^  auf 
Sot^ringifd)em  Soben  abgehalten  hjarb.  ^Jlnrtefenb  lüaren  bie  ßrj« 
bifd^öfe  ^erimann  üon  5?öln,  ^eriger  öon  ^ain,v  bie  Sifd^öfe  J^iabo 
Don  Söür^burg,  Siutl^ar  öon  ^inben,  2)obo  üon  Dönabrücf,  9tid^= 
gaunjo  öon  2Bormä,  ülic^tuin  öon  6tra|burg,  Unttjan  öon  5|}aber= 
born;  j|u  benen  Siebte  unb  anbere  ja'^Ireid^e  ©eiftlic^e  !amen.  9Hc^t 
blofe  hit  Sairifc^en  Sifc^öfe  alle,  auc|  bie  SUamannifdjen  fehlen  bi§ 

')  Widukind  II,  26.  SBo'bl  nid&t,  ioie  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  327,  meint, 
bct  h)eld&et  xu  33onn  auf  ^einrid^S  Seite  ftonb. 

2)  Flodoard  922,  ©.  370:  Karolus  regnum  Lothariense  ob  perse- 
cutionem  üisleberti  et  Ottonis  rapinis.  sacrilegiis  atque  incendiis  etiam  in 
tempore  quadragesimae ,  sicut  et  tota  hieme,  vastat.  —  S5et  Sonntag  qua- 
dragesimae  tt)at  am  10.  SJlärj;  am  4.  ÜJlätj  toax  Siaxl  in  villa  Emiireche 
super  I{heni  fluenta;  f.  ©.  G3  91.  1.  2)a8  'tota  hieme'  fann  nur  auf  ben 
t)Otl)ergeflangenen  Söinter  fi(%  bejietjcn. 

")  Flodoard  a.  a.  O.  Uebet  .£)ilbuin,  bet  firi^  nod^  bem  Älofter  l^obbc? 
^utflcfgcjogcn  ^u  i)aben  fd^cint,  f.  So^el,  9tot!)etiu§  I,  ©.  12. 

*}  LL.  II,  ©.  16:  Anno  d.  i.  922.  apud  Confluentiam  jussu  venera- 
bilium  principum,  Karoli  videlieet  et  Henrici  regum  reverentissimorum. 
congregati  sunt  episcopi  numero  octo  .  .  .  cum  abbatibus  aliisque  sacri 
ordinis  viris  quam  plurimis.  Sie  3^1*  ift  nicf)t  näl)er  angegeben.  S3gl. 
SSaifctfdjleben,  Söeiträqc  S.  ISO  ff.,  bet  einen  ettt)a§  tioüftänbigeren  %fit  giebt, 
unb  "i>t)illip«3,  Sie  große  Sijnobe  üon  Iribut  (au?  ben  ©S.  ber  SCßiene'r  3lfab. 
XT.IX)   <2.  .")1  ff.,  bie  nod^  einige  3lrtifc[  nad)tragen. 


©t)nobe  ju  Goblenj.  65 

auf  einen.  %bei  aud)  bie  ^ot^ringilcfien  Sufftagonc  .RöInS  ^on)ic  bcr 
Trierer  öqbifc^of  mit  feinen  Untergebenen  Waren  nirfjt  erjcf)ienen. 
So  fmb  c3  nnr  bie  'Jlnge^örigen  ber  (Sr,^biöt^ümer  .Qöln  unb 
"J^lnin^,  njclc^e  ^um  ^^cutjrfien  ''Meid)  gehören,  au§cr  Strafeburg  nur 
^tränfijcfjc  unb  5äc^riirf)c  Stifter,  rt)eld)e  ^ier  oertretcn  fmb.  il)iert= 
roürbig,  baß  bicfe  auf  bem  33oben  2ot^ringenö,  innerhalb  ber  ©renken 
ber  Xrierer  2;iöcefe,  fid)  ,^ufammenfanben  ^an  mag  üermutt)en,  bafe 
auf  anbere   gered)net   ift,   bie  ftd)  aber  nid)t  eingefteüt  t)aben. 

'Xafe  bie  beibcn  Könige  perfönlid)  anioefcnb  tt)aren,  roie  eine 
'Roti]  fagtM,  fdieint  auf  ^rrtfjum  ju  berufen. 

2)ic  iPefd)Iüffe  tragen  einen  rein  fird)Iid)en  G^^araftcr  an  [id), 
n)iebet^oIen  jum  Xf)eil  ^"^eftjc^ungen  beö  (Joncilä  öon  Jribur  auö  bcr 
3cit  9lmulf3-).  ^ur  bie  SBcftätigung  ber  auäfc^licölid)en  @cric^t§= 
barfeit  ber  Sifd^öfc  in  Äird)enfad)cn ,  bie  ftrenge  Unterorbnung  ber 
^öndje  unb  i^rer  .Qird)en  unter  bie  93ifd)öfe,  baö  erneuerte  Sterbet 
eineä  3?erfaufö  üon  G^riften  unter  '.Jlnbrolung  ber  Strafe  für  2obt= 
fd^Iag  unb  eine  Seftimmung  über  baä  Siedet  bcr  3f^nten^),  in= 
fonber^cit  aud)  über  ^f^'den  oon  bem  6rbgut  beö  alten  ©rafen  ober 
^cr^og?,  mie  eö  t)eif5t,  ilHbuünb^),  greifen  toenigftenä  aud)  in  anbere 
2?er^ältniffe  ein.  S5on  einet  Sßcr^anblung  politifd)er  'iJIngelegen^eiten 
ifl  feine  9tcbe, 

Ucbcr  |)einric^ä  Unternef)mungen  in  biefem  ^a^x  tt)irb  öon  beii 
©(^riftftcnern  nidjtö  berid)tel.  Urfunbcn  be,^cugen  feinen  3tufcnt^alt 
am  22.  gebruar  ^u  Cueblinburg"),  om  20.  ''Hläx]  ^u  5|.^ö^Ibe " ) ,  am 
22.  3uni  ^u  2l^alf)aufen  an  ber  Unftrut').  S^icHci^t  ^at  bcr  Äönig 
Sac^fen  unb  5:^üringen  gar  nid)t  üerlaffen'*). 

58urd)arb  Don  Sd)n)a6en  oermä^lte  um  biefe  3cit  feine  loc^ter 
95ert^a  mit  bem  .Rönig  9tubolf  oon  .f)od)burgunb " '.   3!)ie  2>crbinbung 

')  2.  bie  *Jlote  a.  a.  C.  S.  17:  Ex  concilio  apud  Confluentiam,  cui 
interfuere  Heiuricus  et  Karolus.  —  lombctgtr,  Ätitit^eft  IV,  6.  167,  »oittt 
btffe  unb  bie  tonnet  ^^ctiammlung  butt^  einanber. 

•'}  5pi)iaip^  S.  52  ff. 

=»l  c.  5.  6.  7.  8. 

*l  3!ßafftifd)lrbrn  a.  a.  C:  Ex  concilio  apud  Confluentiam  c.  11:   Item 
^^„,.1 ...  .:,  „r.,ir,  i.i  ..iiif     quift  justum  ac  reitum  est  juxta  canonum  decreta, 
Widukindi   decimationem  suae  hereditatis  ejusque 
...-  ,        ,  is  exquiri. 

1  DD.  6,  «.  41,  ujo  10.  Kai.  Mai  griffen  »itb.  9Jad)  bem  Sacftmilf, 
bei  'jJbiliPPi,  ÄU.  Süeftfalens  II,  glaube  ic^  mit  biefem  S.  42  (ogl.  6.  402) 
e^et  Marci  lefen  ju  füBen. 

")  DI).  ©.  42  9t.  »gl.  ^^ilippi  o.  o.  0.  6.  402.  (Si  l)QnbeIt  fit^  um 
eine  anbete  Ausfertigung  (obet  Goncept)  Don  3,  in  neueiet  Slbfc^iift,  too 
Salithi  obne  ,S'Dfitfl  t"  Palithi  ^ü  Detbeffetn  ift. 

")  DI).  4.  S.  42,  tri)  bet  id)led)te  ^Ibbtucf  Schöttgen  et  Kreyssig  SS. 
I,  B.  16,  mit  Aii?flillung-?ott  Alsario  nidjt  etn)ot)nt  toirb. 

-1  v  '«iilct  00»  >jt-'  .rf,.  i;:,..ri:,  iK;!*;.  fol.i  S.  104b  »oirb  einet  Ilf 
iüni  aui  Süi  ^aiix   gebadjt,  bie  Kirhliorn,  Kpisc. 

Curi'  -'t,  butc^   I'  md  3a^t  iMU  fe^t.    3ic  grljoit  aber 

o^ne  «iWfifel  ju  !<2«.    S.  unten  bei  btejem  3o^i. 

*)  Ann.   maj.    Sangall.   922,  g.  7s :    lUiodolfus  lez   filiam    I'urcbirdi 
ducis  accepit.  %l.  Liudprand  II,  60:    Cui  (Slubolf)  in  augmentnm  potentiae 
3ot)tb.  b.  «fldj.  -  'Jl»ai«,  ^einrlct)  I     :i.  «ufl.  f, 


66  922. 

begrünbete  ober  befeftigte  ben  ^i^if^^"  .^tnifc^en  ben  beiben  ^^ürften, 
bic  [idi  i)or{)er  feinblidj  gegenübergeftanben  I)Qttcn.  Unb  n)Qt)rjc^ein' 
lid^  l^ängt  eä  j^iermit  Aujammen  boB  ein  X^eil  bcä  Sanbeg  biö  na^c 
an  bie  Üteufj  nun  hod}  an  23urgunb  überlaffen  njarbM.  Siubpronb, 
ber  eö  errtä^nt,  bringt  eö  in  il^erbinbimg  mit  ber  ?Ibtretung  ber 
t)ciligcn  San.^e,  b.  ^.  ber  oon  n)eld)cr  man  anna'^m,  bafe  [ie  im 
SBefii}  beg  Gonftantin  gettjefen  unb  mit  Dlägeln  üon  bem  .Rreu,^ 
G^rifti  öerfe^en  fei,  burd)  ben  33urgunbifrf)en  .^önig  an  .f)einrid^: 
mit  ©efc^enfen  unb  3)ro^ungen  I)abe  biejer  il^ren  Sefi^  ^u  erlongen 
gejuckt  unb,  alö  er  fie  erf)alten,  bem  9iuboIf  auBer  reid)en  ©c^ö^en 
on  ©olb  unb  ©über  einen  nid^t  fleinen  J^eil  SiJhjabcnS  gegeben  - ). 
6ä  ift  fdinjer  ,^u  glauben,  ba§,  aud)  in  biejer  ^eit,  ein  Ji^eil  beS 
9Jeid)ögebietö  für  einen  jold^en,  menn  aud)  foflboren  unb  ^p(^» 
gehaltenen  SBcft^  ^at  Eingegeben  luerben  fönnen'^j.  Unb  Siubpranb 
ift  am  h)enigften  ber  3lutor,  beffen  Gr.^ä^lungen  alä  im  ein,^e(nen 
guöerläffig  angenommen  merben  bürfen:  nur  eine  me^r  allgemeine 
.Runbe  ber  2)ingc  mofjnte  i^m  hei,  bie  er  bann  in  feiner  2Dcife  ^u 
ergän.^en  liebte'*).  @tne  Ueberlieferung  5öairifd)er  9lnnalen  fe^t  aber 
bie  ßrnjerbung  in  biefeö^fal^r").    Unb  ba  liegt  cä  nal^e  an^une^men, 

hoc  accessit,  ut  potentissimi  Suevorum  ducis  Bruchardi  filiam  nomine 
Bertam  sibi  conjujrio  coimlaret.  —  Hartmann,  Ann.  Heremi  2.  34,  läfjt 
ßeintid^  biejc  Serbinbung  juftonbe  bringen  unb  bie  ^od)jcit  auf  einer  großen 
gürftenöerJQinmlung  ju  ilöorms  feiern.  jDa§  tuürbe  fid)  mit  ber  in  ber  Tiote 
öor^er  angeführten  Urfunbe  toerbinben  laffen;  boc^  tnagc  id^  eine  foldje  Sßer» 
fommlung  in  biefem  3tfl'')i:  (.^artmaun  't)at  eigentlid^  920,  f.  oben  6.  5ii  ^JZ.  1, 
unb  bem  folgt  jEamberger  ä.  43«5)  nic^t  onpnet)men  unb  '^olte  e>3  für  eine 
SBertoet^elung  mit  ber  S3crfammlung  be§  3al)rei  926.  —  2Ba8  Gundling,  H.  A. 
©.  87,  über  eine  anbere  S^it  ber  Serbinbung  unb  ein  früheres  SBerlbbniä 
mut^mafet,  ift  o'^ne  ^Belang. 

')  Sgl.  ©tälin  I,  ©.  430.  Ueber  bie  ©renje  ineftUc^  Don  ber  9teu§,  loo 
iefet  Sern  unb  SoIott)urn  fit^  öon  öujcrn  unb  ?lrgau  fc^ciben,  f.  2öpfe,  0cfd^. 
ber  3lbtci  3üri(^  S.  29  ^2lnm.  72. 

-)  Liudprand  IV,  25:  Quanto  autem  amore  rex  Heinricus  prefatum 
inestimabile  donum  acceperit,  cum  in  nonnullis  rebus,  tum  in  hoc  pre- 
sertim  claruit.  quod  non  solum  eo  dantem  se  auri  argentique  muneribus, 
verum  etiam  Suevorum  provincie  parte  non  minima  honoravit. 

')  Sgl.  de  Bocliat,  Memoires  critiques  pour  servir  d'eclaircissements 
sur  divers  points  de  l'histoire  ancienne  de  la  Suisse  H,  <B.  234.  577;  Mas- 
cov,  Comm.  ©.  2^.  Adn.  ©.  13  u.  14.  aSnä  *Dtartini,  2;enffd^riftcn  ber 
3Jlünd^ener  mcabemie  1809  u.  10,  ©.  65  9t.  133,  jur  Sertt)eibigung  ber  Qi-- 
jä^lung  ßiubpranbS  anführt,  rei^t  nid^t  aus. 

*)  äu§  Liudprand  finb  bie  anberen  Söcrid^te  bie  boS  @leic^e  erjöljlen 
birect  ober  bur^  Sermittclung,  namentlid^  beä  Ekkehard,  abgeleitet,  auc^  Vita 
Gerardi  Bron.,  Mabülon  Acta  V,  6.  264.  Serluirrt  ift  bie  Grjötjlung  bei 
Bonizo,  Liber  ad  amicum  I,  Jatfe  Bibl.  II,  ©.  620:  Hinc  Maguntiam 
veniens  (Otto),    Ruodolfum  Burgundionum  regem   bella  sibi  inferentem  vita 

Erivavit  et  regno;  cujus  lancea,  insigne  scilicet  imperii,  ante  nostras  usque 
odie  portatur  imperiales  potestites.    Sgl.  ©tenjel,  (Sefd).  ber  fjfränf.  Äaifer 
II,  ©.  71. 

'')  Ann.  S.  Rudberti  Salisb.,  SS.  IX ,  S.  7  <  1 :  Heinricus  rex  lanceam 
sacram  a  rege  Kudolfo  Burgundiae  minis  extorsit.  gaft  biefelben  2Borte 
Auctar.  Garst.,  eb.  S.  565;  Annal.  Admunt.,  eb.  (£.  571.  ^ie  yiac^rid)t 
flammt,  toie  2Battenbad^  <B.  565  51.  bemerft,  aui  Otto  Frising.;  boc^  f^eint 
ber  Angabe  be3  3a^re§  eine  felbftänbige  9ioti3  3u  grunbe  3u  liegen.  —  Saß 


^tttcrbung  bet  !).  Sanje.  67 

boB  eben  bie  3Jcr6inbung  Olubolfi  mit  23urc^arbÄ  lochtet  ,}u  einem 
i^crttage  'Jlnlafj  a^ab .  hex  jenem  bie  angeftrebte  SScrgröfeetung  feiner 
|)ertjd)Qit  gemährte,  ber  Aiönig  ober  bei  eben  biejer  ©elegent)eit, 
meUeidjt  bod;  alä  'iJi>xc\^j  jcincr  3uf^i"it^un9*^ '  ^i^  foflbare  Sfieliquic 
empfing.  Sie  cit)iclt  einen  -^la^  unter  ben  ^nfignien  beö  9{eid)ö-) 
unb  ift  fo  ben  jpätcren  Reiten  überliefert  njorben. 

'^Irnulf  non  2^aicrn  fäinnfte  in  biiMem  ^saijX  mit  ben  Sö^men^l. 

Liudpraml  jagt:  Üurgundionum  rex  liodultus,  qui  nonuUis  annis  Italicis 
imperavit,  lanceam  illani  a  Saaison  comite  dono  accepit,  fann  ber  ^2tnnai)me 
faum  cntgegengefteUt  tuctbeu,  toenn  iHubolf  auc^  ftft  in  biefem  ^otjt  nac^  ^ta: 
lien  ging.  \*rft  Ekkehard .  SS.  VI,  S.  182,  fc^icbt  ein  -ibi'  ein.  JRubolf, 
öon  ben  ^^'^^tic^f"  ©roßen  l)etbeigetufen ,  tonnte  ein  foldje^  r^eic^enf  leitet 
öotbet  ett)altcn  Ijaben.  Unb  andf  barauf  toitb  faum  @ett)id)t  gelegt  »erben 
biirfen,  boß  Liudprand  fagt:  justoque  regi  justa  juste  petenti  cominus  tra- 
didit,  toai  auf  eine  3^'^  führen  ttjurbe  Joo  bie  Äönige  juiammcnfamen:  unb 
ba«  in  bieiein  ^aifx  anjunet)men,  finb  toir  nid)t  bered^tigt  (Dgt.  S.  6-5  9i.  9).  — 
Spätere  Gtjronograp^en  tjaben  rtillfürlidö  anbere  3at)re  getoätjlt,  Ann.  saxo 
unb  Ann.  .Magdeburg.  92-5,  Sigebert  92'.«,  unb  \o  Leibniz,  Ann.  II,  S.  394.  — 

ven  (j.  de  Bochat  II,  S.  öS4:    Neugart.    Episc.   Constant.    <B.  208; 

Beiträge  S.  110)  bejie^en  ti  meift  auf  bie  im  3at)r  926  ju  SOBorm* 
ii.TiiätTunbcne  3"'ommenfunft  4?finrid)»  mit  bem  ßönig  5Hubolf  öon  SBurgunb. 
Um  bie  ITjQdjt  ba  bamaU  neuernaunlen  •'Tier^ogs  öon  Sdjraabcn  ,^u  tt)cilen, 
meint  de  bochat.  fei  ein  l^eil  feiner  ^.IJröüinj  bem  üerbünbeten  i?önig  über» 
geben.  Neugart  bogegen  glaubt,  üiubolf  t)nbe  tyex  bie  öanjc  aU  3«iti)fn  ^^^ 
anerfonnten  tcl)ne^o^eit  für  einen  fc^on  'JI2  eroberten  J^eil  (S(l)n)abenj  (Den 
3unbgaui  batgeboten,  um  im  iöefife  beffelben  uon  ^einridö  anerfannt  ;}u  toerben. 
^letjiilid)  ift  bie  Slnno^me  Orr.  Guelf.  II,  5.  41,  bie  gleit^faüä  in  ber  Sar» 
bringung  ber  l'anje  eine  ?lnerfennung  ber  ^oi)eit  ^einrid^ä  für  einen  2f)eil 
•Jllamannienl  finbet,  ba^  föan^e  aber  \ni  3abr  929  ober  935  öafe^t  (boS  le^te 
3at)r  finbet  firf)  auc^  bei  Giiefeler,  öel)rbuc^  ber  .ttirdjengefc^.  II,  J?  33  9t.  5).  — 
C^ine  gon,^  anbete  Wcfdjic^te  tjon  ber  (frrtetbung  ber  t)eil.  ßanje  giebt  Gotifred. 
Viterb.,  Pantheon  Pars  XXVI,  3,  SS.  XXII,"  e.  274:  in  ber  Öcfc^id^te  ^ein« 
rid)Ä,  3.  233,  (teilt  er  beibe  angaben  neben  einanber.  3ln  ber  erften  eteQe 
(,..,o,^,„M  er  fie  aber  aU    lancea  s.  Mauricii,    unb  fo  nennt  ber  än^f^polator 

:ar  \u  III,  32  bie  Pon  biefem  angefüf)rte  laucea  sacra:  ba»  Auctar. 
.-  -e.    SS.  IX,  S.  536,  Sifridus  de    Balenhusen,    Pistorius  ed.  Struve 

I,  5.  6p«,  laffen  biefe  »on  .^einricft  errterben.  2;iefclbe  War  ober  länger  im 
itfefih  bet  sBurgunbifd)en  ilontge  unb  ba^  ^nfifl"'  i^^^f*  'Heic^l ;   f.  Hugo  Flavin. 

II,  TJ,  SS.  VlII,  S.  401:  Rodulfus  vero  re.x  absque  liberis  existeus, 
( 'oorado  imperatori  Hurgundiae  regnum  dereliquit.  dans  ei  lanceam  s.  Mau- 
ricii. quod  erat  insigne  rcgni  Burgundiae.  Uigl.  Spies  (praes.  Koeler),  I>e 
imperiali  Bacra  lancea  (.Mtortii  1731.  4.)  3.  9  ^. 

')  ?lnbere  meinen  aU  ?lnerfennung  ber  Cber!)o'^eit;  f.  bie  9lote  Porter. 

')  Quam  filio  suo  .  .  .  decedens  cum  regno  simul  hereditario  dereliquit, 
faat  Liudprand  a.  a.  C ;  et  banc  ad  insigoe  et  tutamen  imperii  posteris 
reliquit,  Siirebert  929,  SS,  VI,  6.  347 ;  eamque  credimua  esse ,  quae  extunc 
liodioqiie  in  iniptratorum  tutela  solet  manere,  Ekkehard,  SS.  Vi.  ®.  1S2; 
ijuam  rojre.s  iio.tri  actenus  habcnt,  Otto  Kris.  VI,  18,  unb  bai  Auctar. 
Garst.,  bie  .\nii.  .\dmunt.  o.  0.  C.  —  3*i'eifel  äuftert  ©tälin  I,  S.  4-31  91., 
nomentlid)  lueil  bie  ^efdjteibun^  Liudurands  auf  bie  fpätere  üainc  nic^t  paffe, 
lafi  Wi(l'ii.i.,,i  I  '-.  i  pbtn  «.  ;»;  vi  r,\  jdjon  unter  Äonrob  bie  l'anje  all 
3nfigne   .  ■   nennt,  fteljt  faum  entgegen,  bo   fie  ba*  fein  fonnte, 

ti)t  bie'e  i  ■  lenommen  njatb;  sacra  ift  bann  freiließ  ein  ungenauer 

»eifotj.    iüfli.  a.  iüW.  VI,  ®.  2:{3. 

")  Ann.  Hatisb.,  SS.  XVII,  6.  583:  922.  Amolfus  in  Boeuumiam;  S. 
Rudberti  Salisb.,    XI.    3.   771:    Arnoldus  dux   in  Boemum  com  exercitu 


68  922. 

Qlö^ereö  über  bcn  XHnlofe  irirb  nid)t  berid)tet.  2)a6  ^einric^  an  bcm 
3u9c  t^cilgenommen ,  ift  crft  ber  Qü]a^  eineä  jpäten  ^2Iiitorg,  ber 
auf  ii^crlDirrung  beruht  M ;  ob  bie  Unternehmung  Don  bem  5?önig  au^= 
gegangen,  mufj  baf)ingefteüt  bleiben.  SBö^men  unb  SBaiern  Ratten  feit 
langem  feinblid)e  iBerüijrungen  ^u  einanber,  unb  je^t,  ba  jeneö  ^u  bem 
neuen  .ftönig  offenbar  noc^  ni^t  in  bie  frühere  "'Jlb^ängigfeit  getreten 
iDor,  mod)te  eö  leicht  ^u  einem  ^wjanimenftofe  tommcn.  %i[e^  ttjeitere 
ent^ieijt  \\d)  unferer  5?unbe. 

Üiur  bie  £ot^ringifrf)cn  SScxl^öItniffe  Hegen  etiraä  beutlid^er 
ju  toge. 

2)a8  ^di}i  führte  im  Söeftfränfifd^en  dieidf  ju  ßreigniffcn  bie 
bebeutenbe  «folgen  t)aben  follten. 

2)ie  Unjufrieben^eit ,  ber  SDiberftanb  ber  @ro&en  gegen  ben 
Äönig  toaxen  in  ftetem  2Barf)fen  begriffen.  2)er  mäd)tigfte  unter 
if)nen  9totbert  trat  in  S3erbinbung  mit  bem  .^er^^og  föifelbrec^t.  3n 
offenem  ©egenfa^  gegen  ßarl,  toie  man  tüar,  fd)ritt  man  ba^u,  ben 
9totbert  felbft,  beffen  SBruber  Cbo  bereite  bie  ^rone  getragen  i^atte, 
alö  Äönig  auf,^ufteüen  (3uni  29)-). 

Slaxi,  ber  ,^ule^t  gerabe  in  Cot^ringen,  bem  ©tammlanbe  feineg 
.^oufeä,  '.Jtn^ang  gcfunben^),  fuc^te  aud)  je^t  fit^  !^ier  ^u  behaupten: 
er  belagerte  ©ifelbredjt  in  feiner  %e^te  G^ieöremont,  bi§  ^iotbertä 
©o^n  ^ugo  erfc^ien  unb  ben  ßönig  gum  ''itb^ug  nött)igte:  ein  jt^eil 
ber  Sot^ringer  fteüte  je^t  biefem  ©eifel'*). 

So  enbete  bag  ^atji  ()ier  in  tDad)fenber  Stuflöfung  ber  35er= 
^ältniffe:  jjtuei  5?önige  unb  ber  ^er^og  nehmen  bie  .^enfc^aft  in  ?ln= 
fpruc^:  feiner  tuar  ftar!  genug,  um  allgemeine  2lner!ennung  ^u  ge= 
toinncn  unb  bem  Sanbe  3^u^e  ju  geben. 


vadit;  Auct.  Garst.,  eb.  S.  565:  Arnoldus  dux  Bawarie  in  Boemiam  cum 
exercitu  proficibcitur. 

J)  Bernardi  Hist.  Cremif.,  SS.  XXV,  S.  661,  H)o  auf  921  übertragen 
ift  toag  3u  927  9et)ört  (f.  ebenb.  ©.  626).  Sjgl.  Dobner  ad  Hagecium  I,  <B. 
474  ff.,  ber  mit  9^ed)t  iDtberlegt,  toaS  ©olbaft  uon  einer  Uebergabe  Söötjmenö 
an  JQ.  Slrnulf  erjä^lt,  aber  ju  weit  ge^t,  toenn  er  fogt,  <B.  483,  toeber  921 
noc^  in  ben  folgenbeu  3ot)ten  fei  etina^  gfQfn  S3öt)men  unternommen;  Dgl. 
©.  512.  -  *4Jalocfi),  @efc^.  uon  Söötimen  I,  @.  199  31.  3,  betrachtet  e§  aU 
einen  unbebcutenbcn  3ufin'ntenftofe  a^Mc^en  Soietn  unb  SJöljmen. 

2)  Fiodoard  922,  B.  371.  Ten  lag,  3.  Kai.  Jul.,  Ijat  bie  Hist.  Franc. 
Senon.,  SS.  IX,  ®.  866  (unb  jo  ift  obne  3toeifel  aucft  in  ben  Ann.  S.  Colnmb. 
Sen.,  SS.  I,  ©.  104,  3U  lefcn).  ^lad)  Fiodoard  ftarb  ber  ör^bifd)of  ^eriueug  am 
2.  3fuli  tertia  die  post  consecrationem  Rotberti  (bie  er  übrigen»  nid^t  felbft 
Dorno^m;  f.  Borgnet  ©.  40,  bem  Tamberger  IV,  6.  468  folgt).  Ta^er  ^at 
toot)l  «eutfc^,  Öero  ©.  3,  ben  30.  3uni.  —  Jügl.  Richer  I,  40.  41. 

")  cum  nonnullis  qui  ad  se  venerant  Lotbariensibus;  .  .  .  Lotbarienses 
quidam  regrediuntur  ad  sua,  quidam  cum  Karolo  pergunt. 

*)  Fiodoard  a.  a.  C. 


»2;i 

Siö  ba^in  i)at  ^cinrirf)  faum  cttoaS  get^an,  um  Sot^ringcn  in 
bcn  23erbanb  bcä  ^eutjrfjen  ::)ici^d,  betn  c§  ircnigftend  eine  ^eit  lang 
Qngcf)ört  Jatte,  j^urücf.^ufü^rcn.  58ei  bem  '^(ufh*cten  gegen  .^orl  galt 
eä  ^unäd)ft  nur  bie  Sid)crung  befjen  njaä  am  Iin!cn  ^^einufer  aud^ 
unter  ßonrab  ffftge^altcn  mar.  ©ernährte  bcr  5fönig  bem  ^er^og 
OJifcIbrcc^t  ^ülfe  ober  S5ermenbung,  fo  nol^m  er  bafür  feine  Cber= 
i)oijtit  in  ^Infprud).  ^Jlijc^te  er  fid^  in  ben  Xungemer  SBijc^ofdftreit, 
fo  ift  (\ud)  baä  nur  in  ber  B^it  geirfje^n,  ba  ^arl  i^n  befeinbcte 
unb  er  fein  Scbenfen  tragen  fonnte  einem  ©egner  beffelbcn  bie  ^anb 
,)u  bieten. 

?lbct  ftd^cr  ^at  ber  Äönig  Sotf)ringen  boc^  nic^t  au8  bem  '^lugc 
Derloren,  ^at  e8  ald  feine  Slufgobe  angejel^en,  aud)  ^ier  feine  ^crr» 
fc^aft  ^ur  ^Incrfennung  ,^u  bringen,  unb  nur  ber  ©elegen'^eit  gemartet, 
um  baä  S^d  ^u  erreidjen.  ^einrid^,  fagt  SöibufinbM,  befcfitoft  fu^ 
ber  Söaffen  ^u  enthalten;  bur^  ®efcf)icf  ^offtc  er  bie  Sot^ringer  ,^u 
unterroerfen. 

2!ie  Umftänbe  mürben  bafür  immer  günftiger.  2)ie  5?önige,  bie 
fid)  im  meftlidjen  9leid)  gegenübcvftanben ,  muf5ten  beibc  auf  eine 
i^crbinbung  mit  i^m  Wemidjt  legen. 

"^Im  ''ilnfang  beä  3at)rcd  famcn  ^einricf)  unb  Slotbert  .^ufammen,* 
im  ^iipuarifc^en  ®au  an  bcr  9toer:  [xt  frf)loffen  f^reunbfc^aft  unb 
gaben  fid^  gegenfeitig  ©efd^cnfc  - ).  lieber  l'ot^ringen  fc^eint  aber 
ni^tä  abgemac()t  ,^u  fein^j. 


M  Widnkind  I,  30,  bon  einet  fxeilic^  ttnai  fpciteren  Sf\^'  Judicavitque 
abstinere  quidein  ab  armis,  verum  potius  arte  supcraturoj  sper»Tit  Lotha- 
rios,  quia  gcns  varia  erat  et  artibus  assueta,  bellis  prompta. 

*)  Klotloard  923.  S.  371:  Hotbertus  in  regnum  Lotbariense  profici- 
scitur,  locuturus  cum  Ileinrico,  qui  ei  obviam  venit  in  |)agum  Hibnarium 
super  fluvium  Kuram;  ubi  sc  invicem  paverunt.  et  pacta  amicitia  datisque 
ab  alterutro  muneribus,  discesscrunt.  Xtx  ?lutot  feftt  ti  aann  an  ben  'An« 
fanf\  beS  3at)tes.  Unter  Kura  ifl  »Dot)t  bie  iHoer  unb  nic^t  bie  9tu^r  |u  tet» 
ftet)en,  ba  e«  t)eifit,  boü  .^eintirf)  bem  JRolbett  entgeflenfam.  iatouf  fltünbet 
yeutld),  S.  .'{,  bie  93etmutbiinq,  bo  im  Canbe  ber  iHipnarier  nur  ber  pasus 
Julincensis  bie  iRoet  berübxe,  ^iilidj  ki  ber  Crt   ber  ,iiifammenfunft   gehjefen. 

^)  Ä^enn  l'uben,  VI,  S.  3"»7,  unb  Hornberger,  IV,   S.  472,  meinen,  .£>ein 


70  923. 

9lptbcrt  ließ  firf)  niä^rcnb  feinet  'Jlufent^altä  im  Sanbc  aufä 
neue  ®cijel  [teilen  uiib  beiüillifitc  bofür  einen  Stidflnnb  biö  ^um 
l.CctobcrM.  ^Iber  Äarlfammeite  eben  '^ier  ein  .s>eer'-),  mit  melc^cm 
er  bcn  ©egner  ju  befompjen  backte;  unb  o()ne  jener  Seftimmung  ju 
netten,  30g  er  tüiber  bcnjelben  quo.  58ei  SoiffonS  !am  cS  jut 
%d)iad)i  —  am  15.  Suni  — ,  in  hjclc^cr  9lotbevt  ben  2ob  fanb, 
5Tnrl  aber  gejdjlagen  njorb.  Unb  in  ?^otge  baüon  üerliefjen  i^n  bie 
Sot^ringer  unb  fet)rten  in  bie  ^eimnt  jurücf''). 

Spätere  S3erid^te  geben  an,  bafe  Siaxl  quo  2)cutfd^Ianb  |)ülfd= 
truppen  erl^alten-*)  unb  bicfe,  \a  und)  anbcren  9lad)ric^ten  bcr  Äönig 
|)einri^  jelbft,  an  bcr  Sd)lQd)t  tf)eiIgenommen"').  2)oc^  ift  baS  ent* 
id)ieben  unbegrünbet.  ^einrid)  ftanb  jc^t  auf  ©eiten  ^lotbertS. 
S)ie  £)eutjd^en   fönncn   nur  foId)e  jein    bie  gum  Sot^arifd^en  ^eid) 


xiäi  i)abi  fd^on  t)iet  einen  2^eil  SottjtingenS  ett)Qlten,  fo  iptid^t  bafüt  ntcl)t§. 
@anj  totöfütlid^  finb  bie  eingaben  Soqcli,  JRQttjcrius  I,  <£.  13,  Siotbcrt  Ijabe 
-fjeinti^  öcrlprod^cn,  er  benbfiäiticje  nid)t  bie  C^^roberung  Cot^ringen?,  ionbetn 
nur  bie  5üetftopfung  bct  l'oti)ringiid)en  ^ülfSquellen  SiaxU;  ^einrid^  ^abe  bie 
yott)ringer  genötl)igt  bem  SRotbett  ©eijel  ju  fteQen. 

^)  Flodoard  q.  a.  C:  L'bi  etiam  quidam  Lotharienses  dederunt  obsides 
et  inducias  a  Rotberto  acceperunt  usque  in  Kalendas  Octobris. 

2)  Karolus  cum  suis  Lothariensibus  inducias  quas  nuper  a  Rotberto 
acceperant  infringentibus  .  .  .  super  Rotbertum  cum  armatis  Lothariensibus 
venit . .  .  Karolum  cum  Lothariensibus  in  fugam  verterunt.  SBgl.  Richer  I, 
44 :  Mox  quoque  et  regio  jussu  accersiuntur  ex  Belgica  quicumque  ab  rege 
non  defecisse  videbantur.  Quorum  collectorum  numerus,  ut  fertur,  vix  in 
decem  milibus  putabatur;  Ann.  Lobienses,  SS.  XIII,  S.  233:  Karolus  adiu- 
torio  Lothariensium  etc.  9lu?  Flodoard  tiieUeiti^t  Guido  bei  Albricus,  SS. 
XXIII,  ©.  157:  Auxilio  Lothariensium  recuperante  regnum  et  irruente  Ka- 
rolo  super  Robertum  etc. 

3)  Lotharienses  denique,  perditis  multis  angariis  .  .  .  relictoque  infra 
regnum  Franciae  Karolo,  revertuntur  ad  sua. 

*)  Ademar,  SS.  IV,  ©.  125:  Carolus  denique,  accito  ab  Hotone  im- 
peratore  auxilio,  cum  multo  exercitu  partim  de  Bajoaria,  partim  de  Frantia, 
regressus  est  Frantiam,  conserto  praelio  Rotbertum  interfecit.  Statt  beffen 
bie  jpätere  Ueberatbcitung:  partim  de  Teodisca  gente,  partim  de  Aquitania 
et  P>ancia,  r.  e  Fr.  etc.  (^uS  Ademar  abgeleitet  Chron.  Malleac,  Labbe 
■Bibl.  II,  ®.  301;  Transl.  S.  Genulfi.  Mabillon  Acta  IV.  2,  ©.230;  auc^  eine 
Hist.  Francorum  in  Cod.  Vat.  reg.  Christ.  9ir.  692).  Sgl.  Dudo,  SS.  IV,  6.  99, 
tt)o  ?trnulf  ton  gianbctn  ium  König  «ubhiig  jagt:  Karolus  pater  tuus  Fran- 
cisci  solacii  spe  omnino  privatus  ojtisque  auxiliatricis  sui  per  omnia  indigus, 
Heinricum  transrenanum  regem  expetiit  velocius,  et  ut  contra  Rotbertum 
regem  super  se  exsecrabili  Francorum  temeritate  constitutum  feritaret  exer- 
cituque  conglobato  secum  Franciam  veniens  contra  eum  audacter  debellaret, 
Lothariense  regnum  se  illi  daturum  spopondit  ultroneus;  G.  abb.  S.  Tru- 
donis  I,  III,  c.  -5,  SS.  X,  S.  377:  regnum  Lotharingie,  quod  Karolus  pater 
suus  nuper  Henrico  regi  Alamannie  dederat,  .  . .  invasit .  .  .  Cui  (Otto)  post 

Raucos  dies  partem  Lotharingie,  prout  obtinuit.  contulit.  .6ietl)er  get)ört  oud) 
[ugo  Flor.,  SS.  IX,  <B.  382,  bet  bie  gac^e  nod^  mft)t  Dettotttt:  Dedit  (ÄatlS 
(Eot)n  Subtoig)  etiam  partem  regni  Lothariensis  (»tthoni  imperatori;  Ottho 
vero  dedit  illam  Hennco  fratri  suo.  Ctto  tnitb  öfter  mit  .^cintid^  üertoec^felt. 
2;a6  aber  aud^  \o  bie  Sadöe  feinen  @lauben  üerbient,  bemetft  jd^on  Leibniz, 
Ann.  II.  ®.  336. 

^1  Hist.  regum  Franc,  SS.  XIII,  ©.  251:  Karolus  rex  cum  Hainrico 
Saxonum  rege  et  Rotbertus  cum  filio  suo  Hugone  .  .  . ;  Jocundus,  Transl. 
S.  Servatii  c.  24,  in  Sicuri  13. 


UntetJoetfung  t'xnci  Ztftiii  öon  Cot^tingen.  71 

9cf)öri9  für  bcn  ?(6f5mmling  bcä  .Qüiolingifdicn  ^au[c3  bie  SPoffen 
ergriffen  galten ' ).  5Iber  bic  ^ier  erlittene  "Jiiebcrlage  unb  bie  folgen» 
ben  C^reigniffe  entfd)ieben  nun  über  it)re  .^altung. 

'Jln  ^Hotbertä  3teÜe  ift  ber  ^cr^pg  Olubolf  üon  S9urgunb  alä 
Äönig  —  3uli  13  —  aufgefiellt-),  .Rarl  balb  borauf  in  bic  Qk= 
fangen)d)Qft  eincö  feiner  ©egner,  be3  ©rofen  .Heribert  gefallen.  35q 
fcf)irft  an  9{ubolf  ein  2;^eil  ber  Sot^ringcr  ©efanbtc,  erbietet  fic^  ^ut 
Unternierfung  unb  leiftct  fie,  alö  er  an  i^ren  (^ren^en  erfc^cint^). 
3lbcr  ber  -^er^og  ÖJifeIbrerf)t^)  unb  ber  6r^bifcf)of  ^Kotger  Don  irict 
nehmen  baran  feinen  X^eil:  fie  roenben  fi4  an  ben  3^eutfc^en 
J^bnig. 

3e^t  njar  ber  ^^(ugenblicf  gefommen,  no  ^einricf)  mit  ©runb 
unb  mit  Grfolg  in  biefe  33er^ältniffc  eingreifen  fonnte.  9luboIf  f)Qttc 
an  bem  i^onbe  offenbar  fein  folcf)ey  ^edjt,  tüie  cg  bie  Karolinger  an= 
fprerf)en  mochten,  mie  eö  Karl  aufä  neue  burd^  bie  freimillige  Untcr= 
njerfung  beä  3>olfä  unter  feine  |)errf(^aft  empfangen  ^atte.  Staxi 
tvax  in  ©efangenfc^aft,  ber  ©eroolt  beraubt,  öon  feinen  legten  ?ln= 
f)Qngem,  eben  ben  Lothringern,  üerlaffen.  6in  2^^eil  berfeibcn  rief 
bcn  3!)cutfc^en  König  ^erbci,  unb  ^tvar  bie  mel^e  bie  erftc  ©teile 
im  Sanbe  einnahmen,  ber  ^erjog  unb  ber  Xricrer  CH^bifrf)üf,  biä^cr 
(Jriifan^lcr  bcö  gefangenen  Karl.  *?l6er  auc^  nnbere  l)offten  auf  feine 
.'T'iülfc').  3Q^ci^n  iin  ^lfa&  ttJorb  öon  bem  5Jiet?er  SBifc^of,  ber  cd 
für  feine  Kircf)e  in  9lnfpruc^  nal^m,  belagert:  berfclbc  fuc^tc  unb  et» 
^ielt  bie  ^ülfe  'Jiubolfö,  ber  eine  ^e'it  lang  öor  ber  i^e^e  lag,  bamit 
aber  baö  ©ebiet  beä  2)eutfd)en  König3  öerle^te'').     'Jluf  ber  anbcm 

■')  ?U*  ''Hntjängft  Slaxli  etid)eint  ein  itjcoberic^.  bem  et  bai  Äloftet  6g- 
monb  ic^enft,  öorfol)!  ber  .poQanbifdjeu  ©tofen  (oben  B.  60  ^t.  3).  2)ie  Urfunbe, 
njetdje  Bouquet  IX,  £.  .>">x,  unb  Ü<öt)met  S.  ISO  ^m  15.  3uni  (58ö{)iner  un- 
richtig 3ul'>  922  ie^en,  br^ietjt  Leibniz,  Ann.  II.  e.  342,  auf  bie^  3a^t  unb 
meint,  fie  jei  an  bem  Sdjlod^ttag  felbft  aU  SPelotjnung  gegeben,  bet  unbefannte 
«uäftettungSott  I'ladella  bei  Soiffond  ^u  !ud)en.    Süg'l.  JE>iif*  I»  ©•  341. 

-')  Ann.  S.  (  olumbae  Senon.,  SS.  I,  S.  105. 

^)  Flodoard  92:i,  B.  372:  cum  (Rotbertum)  legati  adeunt  Lotbariensium, 
86  Buaque  ipsi  subdere  spondentiiun.  Quorum  legutione  revocatus .  .  .  com 
primatum  qiii  serum  aderaot  consilio  Lothariensibus  obviam  pergit  .  .  .  Lo- 
tharienses  illi  obviam  juxta  Mosomum  veniunt .  .  .  Rodulfus  a  plurimis  Lo- 
tbaneosium  susceptus  in  regno  etc. 

*)  GundlinK,  H.  A.  S.  109,  meint,  biefet  Wifelbted^t  fei  nidjt  bet  ^etaog. 
lonbetn  ein  anbetet  Ötaf  beä  ^iamen^  gett)e|en,  ba  jenet  notft  y2'>  mit  ßetntid) 
im  Ätiegc  mat.    l»t  hianbte  fic^  abct,  mic  ^lol'ontb  etjät)It,  !»24  öon  peintid) 

fu  Siuboif  jutücf  unb  toatb  92'i  t)on  biefem  aufgenommen,  fo  bag  fein  9Dibet< 
prud)  baiin  liegt. 

' )  53gl.  Chron.  Turonense,  Bouquet  IX,  6.  51 :  Lotbaringi,  audita  in- 
carcerationc  Karuli,  volel>ant  Ileinrico  imperatori  suhesse;  eine  Stelle,  bie 
SS.  XXVI  übetgangen  ift,  abet  alletbing*  aud)  faum  itgenb  jelbftänbigen 
äOrttt)  t)at. 

«l  Flodoard  923,  E.  872:   Rodulfus  .  .  .  peütur  a  ^Vigerico  Metensium 

episcopo.  receptum  Ire  ouoddam  caftni—    •"    *  ' '•''•     •• <"niine  Za- 

brenam.     Ibi  toto  pene  dcmoratus  aut'  onauM 

crant.  auxilium  ab  Ileinrico  frustra  ex-:    _ .  i^  ab  eit 

at'ceptis.  Laudunum  .  .  .  revertitur.  (  almet  unb  (  ral>ouiiiot)  Hiiit.  de  Meli 
wiffen  nid^t*  nn^ete«  übet  bie  «nlptüc^e  üon  WeJ  auf  ^^ol'ftn  anzugeben. 


72  923. 

©citc,  bcrid^tcn  bie  Säcfjfijc^en  03efd)id)tjc^rei6ct,  fliehte  Xtaxi  bic  ^ülfc 
beä  2)eutjc^en  .Rönigd.  Söibufinb  er,^Q^ItM:  bo  bcr  ^önig  bcn 
9t^cin  übcrjrfjritten ,  um  jcine  .£)enfd)Qtt  über  bic  Sotfjnngcr  ^u  er» 
ftrecfen,  jei  i()m  ein  ©cjanbtcr  .^arlö  begegnet,  ber  it)n  bemüt^ig  hf 
grüßte  unb  im  ^amen  feines  .^errn  melbetc:  nid^tä  |ei  biejem  an» 
genet)mcr  old  bon  bem  ^Ru^m  feiner  Grfolge  ^u  l^ören;  olä  3eic^n 
bcr  ?(ufrid)tigfcit  unb  SKo^r^eit  feiner  S3erfid)erungen  überfcnbe  er 
bic  .^anb  bei  ^eiligen  5JiQrtl)rerä  3)iont)fiuä.  X^ietmar  öerfidjcrt-), 
Äorl  ^aht  gelobt,  an  |)einrid),  wenn  er  burd^  il^n  bie  grei^^it  erhalte, 
ba§  Sotl^arifc^e  3leic^  ob.^utreten.  Unb  Q]^nlid)eä  berid)ten,  wenn  audj 
in  anberem  3wfantmcnt)ang  •"' )  ober  in  fogen'^Qfter  ?luöfü^rungM, 
anbere  '^(utoren.  Äorl,  in  äufecrftcr  Sebrängniö,  öfter  ^laä)t  unb 
jetjt  felbft  ber  ^rei^eit  beraubt,  tonnte  roo^  bo.^u  gelangen,  auf  bie 
^errfc^aft  in  bem  unrul^igen  unb  burc^  cntgegengefetjte  äntercffen  be= 
hjcgtcn  Sanbe  ^u  ber,^id)ten,  rtenn  i^m  bafür  eine  '^{ugftdjt  auf  ^ülfe 
njorb  •"•).  —  Sreilid^  gemährt  tjat  i!^m  folc^e  bann  bcr  2)cutfd)c  .^önig 
nic^t").  ^cinrid^,  fagt  2Bibu!inb'  ,  bebauerte  i^n  unb  bewunbertc 
ba§  allgemeine  ©d^irffal  menfd)Iid^cr  Söanbelbarfcit.  25on  njirffamer 
Unterftü^ung  ift  l^ier  unb  fonft  feine  9lebe.  "Jlber  nad^  Sot^ringen 
ift  ber  ßönig  je^t  gebogen. 

3m  ^rü^ling  toax  ^einrid)  in  ©ad^fen.  ?(m  7.  unb  8.  2(pril  ^at 
er  gu  Cueblinburg  bem  33ifd)of  X^iobo  bon  2öür;|burg,  bcr  i^n  l^ier 
bcfudt)te,  bic  ^ribilegicn  feinem  gtiftä  beftötigt**  .  2öaä  ben  Äönig  nad^= 


M  Widukind  I,  33 :  Quando  vero  rex  Renum  transierat  ad  dilatandum 
super  Lotharios  imperium  suum,  occurrit  ei  legatus  Karoli  etc.  Sigebert  922, 
ber  bem  SBibufinb  folgt,  fe^t  I)inju:  et  se  et  Franciam  Ilenrico  regi  sub- 
mittit. 

^)  Thietmar  I,  13,  ©.  741 :  Hie  (Karolus)  Heinrici  rej^is  nostri,  nepotis 
autem  sui,  implorans  auxilium,  dexteram  Christi  martiris  Dionisii  et  cum 
ea  omne  regnum  Lothariorum,  si  ab  eo  liberaretur,  sibi  traditurutn  sacra- 
mentis  promisit. 

^)  ©.  bie  ©tette  beg  2)ubo  bot'^er  ©.  70  9i.  4. 

*)  ©.  bie  I^atfleHung  be§  Jocundus  in  ßrcutd  13. 

**)  ©anj  bettootfcn  loitb  boS  3fU9"i^  be§  Thietmar  bon  ben  iJortfe^etn  be* 
Bouquet  X,  Praef.  S.  XXII;  Rössler,  Chron.  medii  aevi  ©.  71;  Borgnet 
©.  47;  «pi)iai|)3,  SSeittäge  ©.  108;  bert^ctbtgt  Bon  Blondell,  Gen.  Franc, 
plenior  assertio  II.  S.  208.  264.  —  Calmet  ®.  84i)  bejtet)t  e3  ouf  bic  3fit 
ber  SBabt  9lotberte;  Leibniz,  Ann.  II.  ©.  302,  unb  2eiü\(b,  ®eto  ©.  4,  net)mcn 
mit  bem  Ann.  Saxo  925  an;  für  bai  (Stfte  fptid^t  nic^t§;  bieä  bagegen  lä^t 
fit^  aüerbing^  aud^  aU  möglich  benfen. 

*^)  Thietmar  fät)tt  fort :  Nee  mora,  inclitus  miles  invictricibus  se  armis 
circumcingens,  proximum  laborantem  visitat,  et  in  erepcione  ejus  ac  resti- 
tucione  dignus  Operator  niercedem  suam  promernit  et  honorem  pristinum 
sibi  suisque  successoribus  in  tantum  adauxit. 

")  Widukind  I.  30:  Heinricus  autem  rex  audiens  casum  Karoli.  do- 
lebat  humanaeque  mutabilitatis  communem  admiratus  est  fortunam  .  .  .  Judi- 
cavitque  etc.,  toie  öot'^et  ©.  69  *R.  1. 

8)  DI).  5.  6.  7.  —  «Rr.  7  toitb  Mon.  B.  XXVIII.  1,  ©.  163  itrtt)iim= 
Itc^  auf  ben  8.  3uti  gefegt.  —  9lur  bie|e  Utfunben  ftü^en  fid)  oud^  Wo^I  Hof- 
mann, Ann.  Bambergenses ,  Ludewig  SS.  R.  Bamb.  I,  ©.  22;  j^rie§, 
|)iftottc  ber  SJtft^offen  ju  2Birbburg,  Subemiq  ®efd)id)t|d^tcibct  bon  SBirh« 
bürg  ©.  433. 


Untrttueifung  eine^  2^eiU  bon  l'ottjringrn.  73 

iftx  bcfrf)Qftigtc,  ift  nic^t  befannt.  3n  3a'&^i^n  crtoartete  man  tjcrgcbenä 
feine  ^ülfe. 

örft  gegen  &nbe  beö  ^al^red  übcrfrf)ritt  ^einri^  ben  Si^inM: 
er  oertüüflcte.  fagt  ber  Sleimfer  3Innalift,  baö  l'nnb  ^tt)ijd)cn  St^cin 
unb  'tükaä,  raubte  ^cfrben,  führte  anbete  Sctäije  unb  einen  I^eil 
ber  3ugfnb  ald  ©efangene  fort.  6ine  anbcre  ^JZad)rirf)t  mclbet-),  baß 
er  mit  ©ifelbredjt  unb  Slotger  Don  Jrict  öerbunben  5)tetj  belagerte 
unb  ben  Sifc^of  ber  Stobt,  eben  ben  meld^er  ^u  bem  Eingriff  auf 
^^abcrn  ^Inlafe  gegeben^),  ,^ur  Unternjerfung  ^mang.  (Sin  ®raf  Ctto, 
mo^l  bed  9iid)n)in  So^n.  ber  üorl^cr  bem  Stotbert  ge^ulbigt,  trat  auf 
bie  Seite  beö  jreutfd)en  5?önigö*).  '^llö  9iubotf  bann  ein  ^ecr  au8 
f^rancien  unb  Surgunb  oerfammelte,  ging  ^einrid)  ,^urürf  unb  ge= 
mährte  ben  i^m  nod^  feinbli^en  Lothringern  Stitlflanb  biä  jum 
Cctober  beö  folgenben  3a^re§"M. 

6in  2t)eit  beä  Sanbec'  ^at  aber  ßeinri^  fc^on  je^t  al«3  Äönig 
ancrfannt.  Kölner  unb  5(arf)ener  ?lnnalen  •' )  fe^cn  ben  Anfang  feiner 
.vöerrfc^aft  in  biefed  3a^r.  3n  2rier  redende  man  üon  l^ier  an  bie 
^it  feinet  9legicrung  ^).     2Re^  mar  mit  ©emalt  untettootfen,  ifl 


')  Diti  trgiebt  nc^  au§  ber  JReitienfolge  ber  ^Begebenheiten  bei  Flodoard. 
6t  \aqi  ©.  ."{72:  Dum  haec  ireruntur,  Heinricus,  invitantibus  sc  (üsleberto 
comite  et  Rotgario  Trevirorum  praesule,  qui  necilum  se  Rodulfo  subdiderant, 
Rhenum  transmisisse  regnumque  Lotharii  depraeJari  niintiatur.  Depopu- 
latus  est  autem  quod  inter  Khenuin  et  Mosellam  interjacet  gregum  armeu- 
torumque  abductione  ac  ceterarum  oputn  exbaustu  cum  plurimoram  quoque 
juventutis  captivitate. 

*)  Cont.  Heg.  923.  ®.  t)16:  HeiDricus  rex,  adjunctis  sibi  Ruotgero 
archiepiscopo.  Gisalberto  duce,  Mettensem  urbem  obsedit  et  Witgerum  licet 
diu  reiuctantem  sibi  obedire  coegit.  2;a6  bai  3at)t  tjiet  ri(!btig  ifl,  jeigt  bie 
Setgleic^ung  mit  I-lodoard.  —  Brower,  Ann.  Trev.  I,  S.  449,  fefet  ti  924, 
au3  ibm  Leibniz.  Ann.  II,  3.  363,  925,  unb  ebenso  Calraet  ®.  841.  ?lbet 
bamaU  toaten  bie  9}ei^ältniffe  niefentlic^  anbeii. 

')  Flodoard  lagt  noc^bet:  Wigericus  episcopus  Zabrenam,  ut  recepit, 
evertit 

*)  Sbenb.:  Otto  tantum  ex  bis  qui  se  Rodulto  commiserant  ad  Hein- 
ricnm  defecit.  Tomberget  IV,  ©.  442.  öl.")  mac^t  ibn  ju  einem  SJtubet 
öifelbtedjt*  unb  «rafm  tJon  93etbün. 

"^1  t^benb.:  Quiqiie  i Heinricus),  audito  quod  Rodulfus  exercitum  non 
modo  e  Francia.  quin  ex  omni  coniierat  Burgundia,  in  suo  se  regno  re- 
cepit. datis  induciis  Lotbariensibus  usoue  Kalendas  Octobris  anni  sequentis. 

•)  Ann.  <  olon.  breves,  SS.  XVI,  £.  730:  928.  Heinricus  rex  constitui- 
tur.  -Vnn.  Aquenses.  SS.  XXIV,  3.  30:  923.  Heinricus  primus  regnare  cepit. 
3n  ben  Äölnet  Utfunben  Rnb  ober  .^eintid).*  IHfgietungäjaljre  ton  919  ge^itjlt; 
\.  ifocomblet  ^it.  ^.  88.  91.  laffelbe  nimmt  tKi$,  Urfunben  bei  ^iiebertl).  I,  1, 
S.  21ff.,  für  «taöelot  on;  bodj  njitb  92'J  noct)  nacft  l?Qtl  batiett,  6.  17,  unb 
ti  ift  (ein  «tunb  a.  4.  Heinrici  ouf  bieiei  Jabt  \ü  be^ietjcn,  ebenfoftenig  ober 
mit  Wauters,  Table  I,  S. -•^.  LH,  ba«  ^otjt  921  aU 'Anfang  leiner  iKecjtetung 
^u  bftta^ten;  bie  meiflen  Uttunben  nennen  fein  3abt  Don  tt^t.  &.,  in  einet 
abet  Don  932  h)itb  t)«er  fogar  erfl  a.  sextu»  ge^äblt,  S.  2x. 

')  iJlitteltt).  II«.  I,  l'>4,  S.  22x,  t).  3.  924  mit  a.  2,  unb  anbete  9lt.  169. 
171.  JBgl.  Gundling,  H.  A.  S.  113;  Bessel,  Chron.  Gotwic.  6.  l^Ö. 
Leibni35,  Ann.  II,  £.  :r^M,  feht  nadj  ben  Utfunben  ben  ?lnfana  t)on  ßeintidjl 
Äeujdjaft  in  Möln  «nfong  '.►24,  in  Iriet  unb  bem  gtöftetn  Ihtil  l'otbtingen« 
wnbe  bei  3abte«.  lie«  »irb  füt  Itiet  butd)  bie  anoefübtte  Utfunbe  »ibetlegt; 
füt  bad  iDeftlid)e  Sot^tingen  abet  fdjeint  oielmetjt  92.'>  anjunebmen:  f.  noctjljet. 


74  923. 

aber  nid^t  glcic^  feftgc'^alten  tüorben.  2)ie  lueftUd^en  93i§t^ümcr 
blieben  nod)  in  i'crbinbung  mit  ^^onfreid^:  in  S3crbün  ftorb  ber 
S3ijd^of  2)abo,  unb  3iuboIf  i^ah  bic  SBürbc  an  einen  .puflo,  bcr  je^t 
crft  bic  priefterlic^c  2Bcit)e,  unb  ^njor  in  9lcimö,  empfing*),  njöl^renb 
bog  Stift  unter  Jrier  (iet)örte. 

iPerfd}iebene  Umftänbc,  fd^eint  eö,  ^inberten  .^einric^  für  je^t 
bic  Untcrlücrfung  ßott)ringenö  ]u  (fnbc  ^u  fül^rcn. 

—  S)te  jtoette  SRfcenfion  ber  Gesta  Trever.,  SS.  VIII.  <B.  168,  legt  beut  Stot« 
bett,  bem  ^lac^folgct  beS  JRotger,  otjne  SlJ'f'Ü'l  buxd)  Serloed^ölung,  bic  ^tx-- 
einigunfl  %xiexi  unb  Sott)titigeii8  mit  bem  2;eutfcf)cn  JHeic^e  bei:  Iste  primus, 
ut  ferunt,  Treberensem  ecclesiam  regno  quod  Lotharingium  vocatur  adjecit, 
pro  eo  quod  soror  ejus  imperatori  in  matrimonio  juncta  fuit;  cum  usque 
ad  ejus  tempora  Francorum  regno  quod  a  Karolo  nomen  habet  subjecta 
multis  fuisset  honoribus  illustrata.  ^leö  giebt  Albricus,  SS.  XXIII,  ®.  7ö7, 
\o  tüiebet:  923.  Cum  Treverensis  ecclesia  cum  suffraganeis  suis  fuisset  huc- 
usque  sub  regibus  Francie,  mediante  archiepiscopo  Kuperto  pertractata  pace 
reddita  est  regibus  Alemannie.    Ueber  üiotbctt  j.  unten. 

')  Flodoard  923,  gonj  ju  ©nbe  be§  3fat)re§,  <B.  273.  S:cr  5öi|d^of*tocit)e 
tt)irb  nid^t  gebadet-  —  3m  3tQt)te  t)ott)cr  ift  in  Joul  ©nujün  bem  S^togo  nacb= 
gefolgt,  ber  am  2s.  3an.  ftarb  (G.  epp.  TuU.  c.  30,  SS.  VIII,  ©.  639; 
5<ecrol.  Romar.,  ßoehmer  Fontes  IV,  ©.  462). 


924. 

3Im  9(nfang  bc§  ^a^rcd  öertreilte  ^einric^  in  6acl)ien.  5ln 
feinem  .N>oflager  erfcl)icn  '^ern^orb  6anonicu-5  öon  ^alberftabt,  um 
bie  ^ioc^folqe  in  biejem  Sirt^um  nadj  bem  Abgang  beö  tranfen  Sigiö= 
niunb  ,^u  ermirfen:  auf  bem  IRücfiüeg  jc^on  erfuhr  er  ben  Xoh  beä 
Sifc^ofö,  ging  noc^  einmal  gum  .^önig  unb  empfing  bie  2öürbc,  5U 
bcr  itin  ber  SPorgänger  felbft  empfohlen  V).  —  ©c^on  im  ^ai}X  öot= 
^et  f)ai  in  ö^nlic^er  2öci)e  bad  Siöt^ura  3(ug8burg,  nacf)  |)iltineg 
lob,  Ubalrid),  au^  einet  vornehmen  "JKamannifdien  j^aniihe,  auf 
C^mpfe^lung  bc^  ^^oc^^  S3urd)arb,  aiiä  ben  ^änben  .^einric^ö  er» 
galten-).  —  3e^f  ftarb  im  'Jlpril  auä)  ber  Kölner  Gr^^bilc^oj  ^er» 
mann^),  ber  jc^on  früher  mit  ^einric^  in  33crbinbung  geftanben,  i^n 
aule^t  olä  Jiönig  anerfnnnt  ^ottc.  Sjh  ber  5?önig  bann  an  bcr  SBe= 
fteüung  beö  ^la^foIgerS,  be3  Söigfrieb,  t^eilge^obt,  ift  nid)t  über» 
liefert*). 


')  Thietmar  I.  12,  S.  741.  gt  fe^t  ben  lob  a.  d.  i.  923.,  ind.  11.,  a. 
rejnii  Heinrici  5.,  unb  i^m  folgt  bet  nad)  ^albetftabt  gctjöttge  .\nn.  Saxo. 
6t  jc^fint  bai  ^ai^r  aber  ben  Ann.  Quedl.  6.  52  \ü  üetbanfen  unb  ifat  öifl« 
leidjt  bie  anbeten  Taten  nut  au3  iöeiec^nung  hinzugefügt;  bo*  ').  JHegietung*- 
iat)t  ^eintid)*  ttjeift  übtigend  auf  924.  Unb  bie«  3a^t  tjabtn  bie  Ann.  necrol. 
Fuld..  SS.  XIII,  ©.  192,  bie  »otjugSrtJeife  genau  finb,  unb  bie  .^anbjc^tift  bet 
(,.  epp-  Halb.,  SS.  XXIII,  ©.  h2  Üi.,  im  lejt  mit  Untet^t  «änbett.  OJgl. 
Lcuckteldt,  Antiq.  Halb.  6.  152;  Leibniz,  Ann.  II,  6.  367.  6(^a^  in  feinet 
«ulg.  ©.  10  9t.  etflätt  pd)  füt  92:},  bem  fWoDijet,  Onomast.  ©.  4."i,  unb 
iWeiianb  folgen.  —  Süenn  Thietmar  II,  12  il)n  '4^.  anno  ordinatiouis  suae' 
ftetben  Idfjt,  fo  pofet  boä  ju  feinem  bet  beibeu  3o^te,  ba  fein  lob  in« 
3.  96H  föOt. 

-•)  (Jerhard,  Vita  Oudalrici  c.  1,  S8.  IV,  6.  887.  6tott  be«  f)iet  an» 
gelegten  ^atjte«  924  mitb  mit  *|>agt  unb  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  348,  !>23  onju- 
ne^men  fein,  ba  in  biefem  '^altx  bet  aU  lag  bet  SEBeifje  genannte  dies  inno- 
centum  {t(c.  2>*)  ein  £onntog  »at.  5öei  Herimannus  Aug.,  bet  SS.  V, 
6.  li:{,  ti  924  fe^t,  ift  bad  3at)t  oon  iEDei^nadjtrn  on  a>t  rechnen.  —  ^ilttne 
flatb  ö.  ^Jiooembet;  f.  Necrol.  Mersel».  6.  244. 

•)  3.  Id.  April.,  Ann.  necrol.  Kuld.  0.  a.  0. 

*)  1\t  Äotologe  bet  ötibifd)öfe  üon  Adln,  SS.  XIII,  €5.  2H4ff.,  toiffen 
Don  aHigftieb  nid)t«  oU  bie  ^alfi  feinet  3o^te  unb  baft  et  gefeffen  sub  Heln- 
rico  primo.  Leibni/,  Ann.  II,  6.  '.i-'>x,  »etmutljet,  er  fei  'llenrici  lactione' 
ettoaijlt.    1a^  (*nnen  in  bet  ®ef4)tc^te  bet  «tobt  Äbln  nit^t  blofe  i^n,  fonbetn 


76  924. 

3!)cn  ©ommer  über,  fagt  globoarbM,  tüavb  ^einrid^  burd) 
.ffranff)cit  an  ben  ©renken  ber  ©nrmatcn,  b.  ^.  ber  Slnücn,  fcft= 
QclfaUtn. 

S)amal8  ober  famcn,  foöicl  fic^  ermitteln  läfU,  bie  Ungarn  nuf^ 
neue  nod)  Sacl)fen.  2)er  ^o^'^ff^fi^  bcö  9iegino  berichtet-),  boji  ftc 
in  biefem  ^al^r  boö  öftlidjc  f^ranfen  mit  23ertt3Üftung  t)eimjucl)ten, 
unb  trenn  aud)  feine  6t)ronoIogie  in  biefcr  ^fit  mannigfad)  üernjirvt 
ift,  fo  läfet  fid^  boc^  bieje  Eingabe  faum  auf  ein  anbereö  3a()r  be= 
aiel^cn.  i^üngerc  Gorüeier  ?Iuf'^eid)nungen'^)  njifjcn  tjon  einem  (5in= 
jall  in  ©ati^jen.  globoarb  ober  berid)tet,  ha^  fie  auö  Italien  nad) 
©aüien  famen'*).  S^ieUeid^t  biefelben  ©il)aren  t}aben  fid)  über  3)euttc^= 
lonb  ergofjen.  l'iubpranb,  ber  über'^oupt  nur  Ginen  .ßornpf  ^cin= 
rid)g  mit  ben  Ungarn  fennt,  ben  er  gleid^  in  bie  erfte  3eit  ^einrid^S 
feljt,  bann  aber  mit  einem  großen  ©ieg  enben  lä^t,  ber  offenbar  Diel 
fpäter  gehört,  er^äl^It  öon  einer  .ßranft)eit  bie  eben  bamal§  ^einricf) 
befoüen "') :  üieüeic^t  eine  (Erinnerung  baran,  bafe  ber  Äönig  banieber= 
lag,  als  bie  gefä^rlid^en  ^einbe  in  biefem  :^ai)x  fein  SJcid^  ^eim= 
fud)ten. 

Söol^I  nid^t  fo  '^äufig  tt)ie  in  ber  ^f^t  Äonrabö  ftnb  je^t  bie 
Ungarn  in  2)eiitfd^(anb  er)d)ienen:  feit  bem  erften  ^ja^r  -öeinvic^g 
tt)irb  fein  ©infaK  berid^tet.  'S)oä}  Ijat  bie  Sage  ber  2)inge  fid^  taum 
öerbeffert.  ^floc^  immer  öermod^te  man  i^inen  im  offenen  ^elbe  feinen 
äöiberftanb  ^u  leiften.  9{ur  befeftigte  -^Mje  getpö^rten  einen  8d)u^. 
2ßo  bicfe  fel^Iten,  mar  bie  5^ud)t  auf  Serge  ober  in  berftedte  2'^äler 
unb  ;öö^len  bie  einzige  9tettiing  ber  Sanbbauer").  3n  fleinc  Raufen 
gefreut  burd^flreiften  bie  Ungarn  tag  2anb:  plö^Iidf)  brad^en  fie  au§ 
ben  2BäIbern  l^crüor  nnb  überfielen  bie  ircl^rlofen  Drtfc^aften:  auf= 
fteigenber  ütaud)  unb   ein  gerotteter  ^")immel  be,^ei(^neten  ben  2öeg 


andi  bie  5Rücffe^t  Stbln^  unter  2!eutfd^e  .^crrfd^oft  ganj  übergctjt,  ift  lücnigfteno 
fet)t  auffoüenb;  ben  .^etmonn  lä§t  et  S.  221  biS  925  leben. 

')  Flodoard  !»24,  S.  374:  Heinricus  aegre  in  ipsis  Sarmatarum  finibus 
valitudine  corporis  tota  detinetur  aestate. 

2)  Cont.  Reg.  924,  ©.  61 G:    Ungarii  orientalem  Franciam  vastaverunt. 

^j  Ann.  Corbej.,  Leibniz  SS.  II,  ©.  300:  Hunni  ruraus  irniptionem 
faciunt,  vastantes  omnem  Saxoniam. 

*)  Flodoard  924,  <B.  373. 

^)  Liudprand  II,  2-5:  Rex  Heinricus  gravissima  valetudine  detinetur, 
et  Hungariorum  ei  adventus  proxime  nuntiatur.  ^ef)nli(4  !^cutfd^,  @eto  @.  ö 
m.  4;  unb  fc^on  Ekkehard,  SS.  VI,  ©.  ls2,  t)at  fo  combiniert. 

ö)  Mir.  S.  Wigbcrti  c.  16,  SS.  IV,  S.  22fi:  Cum  multis  nationibus, 
et  maxime  Saxonicis  Thuringicisque,  ab  üngariis  peisima  et  gravis  malorum 
incursio  incubuit,  fierentque  neces  juvenum  ac  seniorum,  exterminia  niulierum 
natorumque,  nostros  quoque  calamitas  coramixtae  miseriae  involvit.  Nec- 
dumque  cinctione  alicujus  presidii  loco  isti  vallato,  silvarum,  rupium  horren- 
tiumque  tuta  latibula  querebantur,  atque  illuc  privatae  res  aecclesiasticac 
vehicnlis,  quibus  facultas  erat,  in  posterum  servandae  sunt  deportatae.  3" 
toetgleid^en  ift  eine  ©teile  qu§  ben  Mir.  S.  Deicoli  abbatis  Lutrensis,  öon 
einem  Uietfaffer  be8  10.  3a'^tt)unbert§,  bei  Bouquet  IX,  S.  121:  Cumque  Hur- 
gundionum  regnum  exercitus  invaderet  copiosus ,  omnesque  indigenae  a  mi- 
nimo  usque  ad  maximum  per  juga  niontium,  per  anfractus  vallium,  per  prae- 
rupta  scopulorum  vivendi  cupidine  l-Mitassent  etc. 


Tie  Ungarn  in  Sad^fen.  77 

ben  fie  gogcn  M.  „SDcIc^e  il'erl^ccrung",  fogt  2Dibuftnb^),  „jte  in  jenen 
^^agen  öerübten,  wie  ölelc  .Rlöfter  fie  öcrbronnten ,  baö  crnd)ten  tt)ir 
beijer  ,^ii  üfrjdjioeigcn  ali  unjere  Seiben  biirc^  ÜDorle  ^u  erneuern". 
5Jiit  leb()nftcn  "Jliiöbrürfen  fcf)ilbert  ein  .f)eröfelber  'lü^önc^  bie  ©röuel 
tt)elcf)e  über 'iüt  unb  ^^jung,  3öeiber  iinb  .Rinber  öer^öngt  ttjurben^). 
?tud)  größere  Crle  entgingen  ber  3fiftörung  nic^t:  Sat^jen  warb  mit 
Qufeerfter  i'ernjüftung  bebrof)t. 

i5iel(eid)t  au\  biefe  3eit  be,^ie^t  ft^  eine  (Sr^äfilung  tt)e(dbe  XtjieU 
mar  gicbt*).  3)er  .RiJnig,  ba  er  eineö  JagS  mit  ungleirfjer  '•JJiac^t 
bie  5finbc  ^^u  bctämpfen  iud)te,  naf)m  befiegt  feine  vSuffuc^t  in  bcr 
Stobt  ißic^ni,  unb  ba  er  ^ier  ber  ©efa^r  beä  Jobeä  entging,  e^rtc 
er  bie  93ett)oi)ner  burc^  befonbere  3^orrerf)te  unb  @e)d)enfe.  2l^a^r= 
fdjeinlid)  ift  iUid)cn  an  ber  DJIulbe  gemeint.  3!)ic  ;^eit  ift  nic^t  be= 
lannt").  ^od}  uereinigt  e^  [idj  rvoiji  mit  ben  ßrcignifjen  biejeä 
3ot)reä*^). 

2öibufinb  ücrmcilt  bei  einer  anbern  Gegebenheit,  n)elc§e  ^ier'^ex 
gefegt  tncrben  mufe'i,  unb  bie  für  je^t  eine  genjiffe  @ntfd)eibung 
braute.  2;cr  Äönig,  fagt  er,  oertraute  nict)t  bem  für  fold^eu  5?rieg 
ungeübten  ^eer:  er  ^ielt  ficf)  in  bem  Sd)u^  beö  befcftigten  2öerIaon**). 

*)  €.  EkKehard  San^.  Casus  c.  52  (<B.  105):  Hostes  non  simul  ibant, 
sed  turmatim,  quia  nemo  restiterat ,  urbes  villasque  invascrant  et  spoliatas 
cremaverant,  iueoque  iniprovise  qua  vellent  iin))aratos  insiliebant.  Silvis 
quoque  centeni  vel  minus  interdura  latentes  eruperant;  fumus  tarnen  et 
caelum  i<rnil)U8  rubens  ubi  essent  turmae  quaeque  innotuit. 

^)  Widuliind  I,  32:  (juantam  autem  stra^em  t'ecerint  illis  diebus  aut 
quanta  monasteria  succenderint ,  melius  judicamus  silere  quam  calamitates 
nostras  verbis  quoque  iterare.  Unb  borget :  iterum  üngarii  totam  Saxoniam 
percurrentes,  urbes  et  oppida  incendio  tradiderunt  et  tantam  caedem  ubicjue 
ejierunt,  ut  ultimam  deiiopulationem  comminarent.  Stuf  bieS  ^al^x  bcjicf)t 
fid)  root)l  bie  "Jiadjtic^t  in  einet  ^etfotbet  Utfunbe  öon  927,  DI).  13,  6.  50: 
Itraecepta  regia  quae  ab  etbnicorum  infestatione  exusta  sunt. 

■*)  ©.  7t;  "il.  •>.  (fin  Cbocat,  eervus  cujusdam  nobilis  hominis  Thio- 
doni»,  Deträtt)  ben  ^^einben  bie  tetbotgenen  Sdjäfee. 

*)  Thietmar  I,  8,  S.  739:  Kex  autem  Avares  sepenumero  insurftentes 
expulit.  Et  cum  in  uno  dierum  hos  inpari  congressu  ledere  temjttaret,  vic- 
tus  in  urbem  quae  Bichni  vocatur  liigit;  ibique  mortis  periculum  evaders, 
urbanos  majori  gloria,  quam  hactenus  habere  nt  vel  comproviuciales  hodie 
teneaut,  et  ad  haec  muneribus  diirnis  honorat.  Ter  Ann.  Saxo  jc^teibt  Bicni. 
{^i  hjitb  wiebetl)olt  bei  i'hietmar  genannt  unb  oudj  uon  iJappenberg  ali  l>üd)en 
ober  *|«id)en  jteijc^en  Öilenbutg  unb  SÜJutien  etflätt.  "ilnbere  ^aben  on 
'{^Uf^au  gebac^t. 

")  laß  ber  Ann.  Saxo  ti  unter  9ö2  tinreitjt,  ^ot  tuenig  JBebeutung. 
3f)m  folgt  ^'»ben  VI,  6.  3»6.  «nbete,  »oie  ii^öttiget,  Öe|d).  Don  Sadjjen  I, 
S.  35,  fehen  ti  90x.    «ber  Itjictmat  iptidjt  entldjieben  öon  C>nntid)  ali  Wönig. 

*)  'iülau  fönnte  fogar  ba4  C^tnidjliefjm  .Oeinrid)*  in  U^etlaon  unb  bo« 
©ic^be^c^tänfen  auf  bie  icttf)eibigunq  aU  eine  j^olge  biejer  ^tiebetlage  anfel)en. 

')  Sdjon  ber  tlringong  bei*  NVidukind  I.  32  ttjeift  auf  biefe  Sfü  l)'"'- 
Cumaue  jam  civilia  bella  cessarent,  iterum  Ungarii  etc.  C^benfo  ber  Kjäbrige 
Stiflltanb,  bcr  9:{2  ,^u  t5nbe  tvax.  latiim  Ijat  ber  Ann.  Saxo  d  oud)  fdjon 
aan\  trcffeub  in  bie«  3af)r  gefegt.  "Uüt  P'alkc,  Cod.  frudd.  S.  fiic>,  bo« 
ä-  919  an,u«nel)ineu,  ift  ganj  unmögli(^.  Jür  924  entfdjeibet  fid)  oud)  Leib- 
nit,  Ann.  IF,  3.  344. 

*>)  Widukind  a.  a.  C:  Hex  autem  erat  in  praesidio  urbis  quae  dicitur 
Werlaon. 


78  924. 

2BQ^iid)einlic{)  ift  2BerIa  gemeint,  lüelc^eö  fpäter  als  föniqlicfje  5)3fal,)  ge= 
nonnt  luivb  unb  in  ber  yjäfje  oon  Srfjlaben  on  bcr  Ccfer  log ' ).  2)q  ge= 
fdial)  es,  bafe  einer  Don  ben  dürften-)  ber  Ungarn  gefangen  njarb  unb 
gcbunbcn  ^nm  ^önig  gefüi)rt:  2)ie  Ungarn  boten  für  feine  2üfung 
grofje  ©ununen  ©olbeö  unb  ©ilberö.  .peinrid)  aber  forberte  ftatt 
bcffen  ^rieben :  er  erlangte  ,^uleljt,  bafj  ein  Stillftanb  auf  neun  3a^re 
belDÜligt  rvaxb,  gegen  ?lu§Iieferung  beö  befangenen  unb  5)arbringung 
öon  ©efdjenfen  ^). 

6ö  ergiebt  ftd)  fpöter,  bafe  alljä^rlid)  folrfjc  G5efd)enfe  ben  Un= 
gam  cntricijtct  merbcn  mufjten :  unb  nid)t  unbebeutenb  loar  lüa§  man 
l^nen  alä  i>rei§  bc«  ^riebenä  ,^at)lte\).  5lid)t  anberö  alfo  lüie  unter 
bem  fd)tt)ad)en  Submig^  b.  .<?. ,  burc^  2eiftung  Don  iribut,  i)er= 
mag  aud)  jejjt  bcr  2)cutfd}e  .ftönig  fid^  ber  üerroüftcnben  (SinföUe  ber 
geinbe  ju  erinetiren.  Unb  nid}t  bem  gan,^cn  dieid),  nur  8ad)fen  ift 
baburd)  für  eine  3cit  lang  ©c^onung  erlauft  ""j. 

S)od)  geroann  ^einrid^  ouf  bicfe  2Beife  ^e\t ,  S3or!c^rungen 
unb  SJeranftaltungen  ^u  treffen ,  tnie  fie  gur  lüirffamen  ©egenlüe^r 
gegen  biefe  ^cinbc,  überhaupt  .^um  6d)u^  beö  Sonbeö  unb  ^ux  |)er= 
ftellung  beö  frül)eren  Uebergemidjtö  2)eutfc^er  2Baffen  gegen  bie  '^lad)= 
barüölter  not^toenbig  erfd)ienen. 

ßunäc^ft  aber  gelang  e§  im  Söeften  bie  frü'^eren  ©renken  l^er= 
aufteilen,  bie  Untertüerfung  Sot^ringcnÖ  gu  öollenben. 

S)ag  Sanb  tuar  ber  ©d)auplai3  innerer  kämpfe,  ^einrid^  trarb 
hjo^t  burd)  feine  .^rauff)eit  unb  ben  Ungarneinfall  fern  gegolten  unb 
Dermoc^te  nid)t  gleid)  bie  Erfolge  beö  üor^erge^enben  ^a^reö  ^u  öer= 
folgen.  3)er  2Beftfräntifcf)e  .ifönig  ülubolf  l^at,  ba  er  gleidjfallS  ^eftig 
erlran!te,  feine  ^Ibfidjt,  2ütl)ringen  ,^u  befud)cn  unb  feine  ^lutoritöt 
tüieberl^er^uftellen,  aud}  nidjt  jur  ?lu§füt)rung  bringen  fönnen.  .^er= 
^og  ©ifelbrec^t  aber  lag  in  Streit  mit  ben  näd^ften  23erh)anbten. 
6in  SSercngar,  ber  5!)lann  feiner  8d)tt)efter,  bräd^te  if)n  in  ©efangen» 

^)  Ueber  bie  uiel  bcr^onbelte  gi^agc,  too  bie  5}fat}  SBerla  p  fud^en,  l  bie 
au8fü't)rlid^e  Untcrjuc^ung  öon  iii'm^cl,  |)ilbc5l)eim  I,  ©.  426  ff.,  bcr  fic^  in  bcr 
im  Icjt  onflfgcbencn  SBciic  cntjd^etbet  unb  bic§  oud)  !^ier  toerftcljt.  Gbcnjo 
©iejebrcc^t  ©.  221;  ßcinemonn ,  ö.  bon  ^ann.  I,  ©.  81.  3Inbere  fe^cn  bie 
^falj  jelbft  ober  bo(^  ben  Crt  bcr  Belagerung  6einrid)§  in  bie  9läl)e  üon 
©oilar,  ober  nad^  SSJerl  bei  Sci^öppenftäbt ",  ober  Sücrl  in  Sßeftfalen  (\o  Leib- 
niz,  Ann.  II,  ©.  345;  Seibcrfe,  l'anbc§=  unb  Sicd^tögcjc^.  öon  aCBeflfalcn  II, 
©.  20  yi.),  ober  gar  nod^  ÜJlecfleuburg. 

*)  Steuere  Ungatijd^e  ^iflorifer,  nod^  aWailaf^  I,  6.  17,  benfen  oit  ben 
dux  3oltan. 

•■')  Widukind  a.  a.  O.:  ut,  reddito  captivo  cum  aliis  muneribus,  ad  no- 
vem  annos  pax  firmaretur.  Mir.  S.  Wigberti  a.  a.  C:  Datis  igitur  post 
paucos  dies  induciis  pacis  etc. 

•*)  ©»  t)eiBt  Widukind  I,  38:  pro  solitis  muneribus  feien  bie  öJefanbten 
ber  Ungarn  gcfoinmen;  bgl.  c.  39:  tributum  quod  bostilms  dare  consuevit  etc., 
unb  bie  SäJoitc  in  ber  Ulcbe  bce  ßönigS  c.  38:  Vos  hucusque,  filios  filiasque 
vestras  expoliavi  et  aerarium  eorum  replevi;  nunc  templa  templorumque  mi- 
nistros  ut  expoliem  cogor,  absque  nudis  corporibus  nulla  nobis  alia  rema- 
nente  pecunia. 

'^)  93gl.  ««i^jd),  S.  0.  I,  ©.  305,  ber  bieS  ftarf  ^erborl^ebt,  aber  ju  öiel 
batouä  folgert. 


Aämpfe  in  Sot^tingen.  79 

f^aft.  ouö  iDelc^cr  er  nur  betreit  warb,  olä  er  bie  Sö^nc  cineö  $öru= 
berä  iWagenar')  old  ©eijel  [teilte.  ^ad)ijn  fte^t  er  bem  «Sc^njoger 
unb  33ruber  ,viflleirf)  feinblid)  gegenüber:  er  erobert  i^re  Seft^imgen 
unb  bie  fine^3  ©rofen  Sffaac  üon  (Jambroi-).  S)iefer  toieber  liegt 
mit  bem  33i)d^ot  ber  Stabt  in  ge^be  unb  ücrbrennt  eine  gefte  b?ö= 
felben,  bie  er  burd)  ^ift  eingenommen.  Unb  tt)ä^rcnb  bann  ©ijel« 
bred[)t  unb  fein  SBxubcr  il^re  kämpfe  fortfeljen,  ttjüt^en  in  gleicfjcr 
SBcijc  bie  (trafen  Ctto  unb  ^ojo  mit  Sobtjc^'lag ,  Sranb  unb  IRoub 
gegen  einonber'^). 

©ijelbrec^t  ben!t  aud)  jrfjon  tüieber  bie  faum  mit  bem  2)cut)c^en 
.Qönig  angcfnüpfte  Scrbinbung  ,^u  ^erreifecn:  er  bietet  'Jlubolf  feine 
^ulbigung  an.  ?tber  biefer,  fagt  5^oboarb,  üerabld)eute  bie  UnbeftQn= 
bigfeit  uiib  ben  5)leineib  beä  3)^anne3  unb  lüieö  i^n  nad^  bem  9tatl^ 
feiner  ®ctreuen  ab^j. 

^j  Plodoard  924,  ©.  373.  ^et  giacjeneru?  fann  bod^  tüo'^l  nid^t,  tote 
aajitti(^,  IL'ot^rtiu^cn  <B.  108  9i.,  meint,  bet"  fein  meieren  ein  ©rof  'Gilbert  feinen 
Grübet  nennt,  iHiti,  Urfunben  I,  1,  3lx.  20,  ©.  29,  ba  ©ifelbtec^t  I)iet  nur  all 
cognatus  ober  consanguineus  bejeid^net  toitb.  aQ3at)tfrf)einlicf)  ein  äJcttcr.  6in 
Berengarius  comes  toitb  oU  3f"9f  i"  ^«^  foljdjen  Urfunbe  Jpeintic^ä  für 
Jötogne  oenannt;  DD.  I,  S.  79;  ögt.  Leibniz,  Ann.  II,  S.  3V). 

■-')  $t  toitb  genannt  in  bet  Utf.  Äotl  b.  6.  für  Gambtai  oon  916,  Bou- 
quet  IX,  ®.  b2s,  untetjAteibt  and)  ben  Serttag  ju  IBonn  921,  oben  S.  CO. 

")  Flodoard  a.  a.  D.  <B.  374.  iBofo,  toot)t  ber,  »eld)er  nacg^er  aU  SBru- 
ber  Äöntg  UtubolfS  genannt  toirb:  Leibniz  a.  o.  C 

*)  Flodoard  a.  a.  C.  S.  373:  Quod  rex  fidelium  suorum  consilio,  ipsius 
abominatus  perjuria  et  Instabilitäten),  facere  coutempsit. 


«25. 

2öaö  Äönig  3lubolt  öorfjer  nidjt  geiüoUt,  boö  tf)at  er  in  biefem 
3a^t.  ©rof  .g)eri6crt,  ber  forttüä^renb  Äarl  in  feiner  ©efangenfc^nft 
^ielt,  öermitteltc  bie  33erbinbung.  ^kd^bem  berfelbe  mit  ®ijclbrec^t 
unb  bann  mit  ^ugo  Don  gwncien,  9fiotbert§  ©o^n,  eine  S5e)pved)ung 
gehabt,  'Einfang  ber  iJfoften,  rief  er  ben  .ffönig  ^erbei.  2)iefer  tarn 
uad)  ßambrai,  um  ^ier  mit  bem  ^txp%  unb  ben  Sot^ringern  eine 
3ufammenfunft  5U  t)alten;  ober  bo  er  fie  nic^t  fanb,  ging  er  biä  an 
bie^Jiaoö,  unb  ^ier  [teilten  fie  fid^  ein.  ^lufeer  ©ifelbre^t  trat  oucf) 
ber  ®raf  Ctto  auf  feine  «Seite  M. 

3)a  mad^te  aud)  ^einric^  \\ä)  auf  unb  überfdiritt  ben  9i^ein. 

3tm  30.  ^äx\  irar  er  ^u  2Borm§,  roo  er  bem  .(^lofter  .^eröfelb 
feine  ^prtoilegien  betätigte -):  ber  früheren 'Jlb^ängigteit  üon  |)einrirf)ö 
Sßater  n)irb  nid}t  ernjä^nt ;  aber  man  fann  auf  ben  ®eban!en  tommen, 
bafj  fie  ein  ©runb  mar,  meö^alb  erft  je^t  nac^  mehreren  3at)ren  bie 
^Jlnerfennung  ber  Immunität  erfolgte;  I)ier  in  SBormö,  ba  ber  'Jlbt 
üielleic^t  bie  Wannfdjaft  feineä  .RlofterS  ^um  5?riegg,^ug  herbeigeführt 
"fjatk.    ©onft  ift  nid^tö  über  bie  2;t)eilnaf)me  an   bemfelben  bcJannt. 

Slud^  Don  bem  Unternetjmen  felbft  üerlautet  mcnig.  ^loboarb 
berichtet  nur,  bafe  ^einridj  eine  fjefte  @ifelbrecf)t§,  lulpiacum ,  be« 
lagerte  unb  einnal)m  unb  nad)  fur,^er  3eit.  nad)bem  ber  ^er^og  ©eifel 


')  Flodoard  929.  ®.  37o.  ©§  ift  nitftt  ein  boppelteä  Sit^eutgegen- 
fommen,  »ie  SBittic^,  2ott)ringen  ©.  113,  fogt,  fonbetn  bie  Sotl^tinger  hoc 
placitum  omittentes,  super  Mosam  ad  eum  veniunt.  SRubolf  ging  bon  6am» 
brai  big  an  bie  Waai  bor. 

'-)  DD.  9.  ÜJlan  fönnte  bermutt)en,  bQ§  bie  neue  Scftätigung  mit  einem 
Slbtötecdbfel  3ujammen{)änge,  toie  eä  offenbar  mit  ber  9ir.  25  ber  gaE  ift. 
?lber  925  »ar  nod)  Xiot^art  2lbt,  berfelbe,  ben  .^erjog  Ctto  als  provisor  ein= 
gefegt  ^atte  (SBencf,  ^.  m.  U,  (£.25),  unb  ber  fpäter  aU  ?lbt  blieb;  er  ftarb 
nad)  ben  -öeräfelber  5lnnalen  930,  unb  erft  927  warb  3:iott)art  b.  j.  il)m  jur  ©eite 
geftellt,  SS.  III,  S.  54.  55.  —  3lu§  ben  Sotcn  einer  falfc^cn  Urfunbe  über 
eine  «(^enfung  Ctto  I.:  Data  11.  Kai.  Aug.  a.  i.  d.  925  (ftatt  965).  ind. 
12.,  Magonciae,  DD.  I,  <£.  607,  t)at  ber  frühere  Herausgeber  Resch,  P^pisc. 
Sabion.  II,  S.  403,  ouf  eine  93erleif)ung  juerft  in  biefem  ;3a^r  burc^  ^einrid) 
fc^lie§en  »ollen,  looju  feinerlei  ©runb  ift. 


vCi^iinqcii  uoujianoiä  untetroorfen.  gj 

gcfteUt,  über  bcn  9t[)cin  ]urücffc^rtc  * ).  3tft,  roic  eä  jc^cint,  oülpic^ 
V»  ocrftcf)cn,  ba^  im  :KipuQriid)eii  ®au  nid)t  tucit  üon  ,Qöln  unb 
^onn  cnt|ernt  liegt ,  fo  fonn  bicö  ipcnigften?  nic^t  unmittelbar  mit 
einem  ^ug  in  il^crbinbung  fielen,  ber  ben  i?önig  über  2Bormö  führte. 
3enc  5fftc  modjtc  bem  .Qöincr  @r,^bijd)of  alö  befoubcrvS  bro^enb  er« 
f (feinen  unb  jo  .^unäc^fl  ^u  einem  xUngrifi  ''Inlafe  geben.  £b  aber 
^einrid)  fid)  roirflid)  hiermit  begnügte,  mull  bat)ingefteUt  bleiben. 
Sl^a^rjdieinlid)  t)at  (^ifelbrcdit  Qutä  neue  5lnerfcnnung  ber  2)eutf^en 
£bert)pl)eit  gelobt  unb  ber  .Rönig  ]\di  babei  beruhigt. 

^ier  ift  ber  Grjötilung  ^u  gebenfcn  n)etd)e  iSibufinb  üon  ber 
Untemjerfung  beö  -öcr.^ogö  gicbt.  Gin  Sot^ringer  ß^riftian  —  unb 
ein  @rnf  beö  ^^omenö  roirb  in  bicjer  3cit  genannt-)  — ,  ber  gefc^en, 
baft  bem  Äönig  alleö  glücflid)  gelinge,  ifabt  genjünjc^t,  feine  ©unft 
,^u  geroinnen  unb  fo  f)ö^erer  äüürbe  tl)eil^aftig  ,^u  roerben.  2)a  i)aht 
er  unter  bem  35prroanb  einer  ßrant^eit  ben  ©iielbrcc^t  ^u  ixd)  gelocft, 
fic^  feiner  bemäd)tigt  unb  il)n  gefangen  ju  .^einrid)  gefanbt.  ^yvoi^ 
i)abt  bicfer  il)n  empfangen,  ba  er  geglaubt,  nur  burd)  ifyi  ba^ä  gan^e 
^pt^arifc^e  9ieid)  geroinnen  ,^u  fönnen:  er  ^ahe  i^n  rool)l  gehalten, 
mit  feiner  Jodjter  nerniät)lt  unb  bergeflalt  burd)  i^erroanbtfc^aft  unb 
Ofrcunbfdjaft  fid)  Derbunben,  aber  oud)  baö  gan.^c  £ptl)ringen  i^m 
untergeben^).  —  2)aö  Gin^elnc  roirb  faum  auf  ÖJlauben  \'lnfpruc^ 
moc^en  fönnen.  g^oboarb  übergebt  bic  Sac^e  gan^*),  ift  aber  in 
bem  rooö  er  über  bie  3:^c,^iet)ungen  ^u  Dfutfc^lanb  berichtet  roeber 
Dollftänbig  nod)  frei  oon  einer  geroiffen  Ginfeitigfeit.  2)ie  3.^ermQ^= 
lung  ©ifelbrec^tä  mit  .^einric^ö  loc^ter  ift  fpäter  ^u  fetjen;  bie 
roirtlic^e  Unterroerfung  aber  beö  -^er^^ogö  unb  beä  Sanbeö  fallt  in 
biefed  3a^r,  unb  foroeit  ber  3)arftellung  äßibufinbä  etroas  tf)atfäd)= 
lid)c8  ,^1  grunbe  liegt'*),  mufe  eö  ^ier^er  gel)ören.  2Dcnigftenö  eine 
neue  Gmpörung  unb  eine  roieber^olte  Unterroerfung  in  ber  Don  2ßi= 
bufinb  er^ä^lten  29eife  an.^uneljmen,  ift  fieser  nidjt  gu  rechtfertigen'"'). 
3tud)  bie  ',?(nerfennung  ©ifelbred)t'^  ald  -^cr^og  in  eine  fpäterc  ^eit 


M  Flodoard  92.5,  €.  375:  Heinricus  denique  Ithenum  transiens,  oppi- 
dum  quoddam  nomine  Talpiacum ,  quod  Gisleberti  tideles  tutHbantur,  vi 
cepit,  nee  diu  denioratus  intra  regnum  Lotharii,  ad  sua  tians  Rbenum  re- 
greditur,  obsidibus  a  Gisleberto  acceptis. 

*)  Utf.  HotU  Don  91!»,  dJiittflrf).  Uib.  I,  «.  224,  fbenjo  ©ifflbtfdjt« 
klbft  ton  92h,  fbrnb.  S.  2M.    Süfll.  Leibniz,  Ann.  II,  6.  :U3. 

'iWidtikind  1,  30:  Erat  autem  Isilberhtiis  nobili  jrenere  ac  familia 
antiqua  natiis.  Quem  rex  satis  laetus  susccpit,  quia  pe#  ipsum  solum  totum 
Lotliarii  regnum  se  habiturum  arbitratus  est.  Heinde  videns  adolesccntem 
valde  industrium,  gencrc  a<-  potestato,  divitiis  qaoque  clanim,  liberaliter 
etim  coepit  habere,  ac  postremo  desponsata  bibi  älia  nomine  Gerberga, 
aftinitate  pariter  cum  amicitia  juuxit  eum  sibi.  sublegato  omni  ei  Lo- 
tliarii regno. 

*)  'i!i}ai  er  924  fibft  bi(  (Befan(irniiat)nir  hti  Oilrlbtrc^t  burd)  frintn 
«(^rooflft  SPetfngat  erjä^lt,  t)ort)«t  £.  TS,  fonn  bietmit  nit^t  iulominrnbängfn. 

')  (Malmet  iibcrflfbt  fif  flon^:  owd)  Mubtn  VI,  S.  «ilt"  ^J.  47  pftloitjt  fif. 

")  2o  Schalen,  Ann.  l'aderb.  I.  S.  262:  Mascov,  (  omm.  3.  19;  l'futi(^, 
«fro  S  4.  Xft  Ann.  Saxo  £.  Ä96  trjft^lt  bte  Bad^t  «29  in  Sulommenbong 
mit  btt  äittmä^lung. 

Zatfxb.  b.  bi(((.  (ikf4.  —  raot|.  ^rinrii«  I.  S.  Wttf(.  6 


82  925. 

ju  tocrlcflen '),  ift  !cin  ©runb.  6t  toarb  üon  .f>einri(^  in  ber  Stcl» 
lung  bciafjcn  bie  et  |eit  lange  in  'Jlnjptud^  nai)m.  unb  cö  gelang 
if)ni  nun  auc^  beö  Söiberftanbcö  |)ett  ju  tt)etben  ben  et  biä^cr  im 
£anbe  jelbft  gcfunben. 

."ocintic^  fanb  je\jt  auc^  in  ben  n)cftlid)en  Sidtl^ümetn  3Inerfcn« 
nung-).  3n  2:ungcvn  obet  Süttid)  blieb  ^Jticftariiiö ,  ben  .Qatl  ein-- 
geje^t  unb  bet  ,^u  Siubolf  fdjnjcvlirf)  nähere  33c,^ie!^ungcn  t)attc.  !3n 
'^etbün  abet  nuifete  |)ugo,  ben  biefer  ert)obcn,  tt)eid^en ;  ^einrid)  gab 
baä  33iöt^um  einem  tieften  bcö  leijten  $öijd)o|§,  33etnuin,  bet  alö  ein 
ttcuet  5Inl)Qngct  be§  2)eiitjd)en  .^önigö  etjd^einl^).  ?lud)  ®au,^lin 
üon  Joul  ift  gan,^  Don  biejcm  gemonnen"*). 

es  n)at  na^  globoarbö  Setid)t  gegen  (Snbe  beS  ^a^teg,  ba  alle 
Sotf)tingct  fid)  bem  5lönig  ^einrid)  übctgaben"').  2)anialö,  fagt  bet 
^ottjcljcr  bc6  Ütegino''),  ^attc  ^cintid)  baä  geeinigte  nnb  befeftigte 
l'ottjatijd^e  9teid)  in  feinet  ©etoalt. 

Seit  biefet  ^cit  gä^It  man  in  ben  Utfunben  biefet  ©egenben  bie 
3a^te  ^eintic^ä"). 

2)ie  äl^ütbe  beä  6t,^fan,^Ietg  travb  füt  ba§  n)eftlic!^e  Sott)tingen 
bem  Gt^bifc^of  öon  Sottet  belaffcn  unb  bamit  h)oi)l  eine  gemiffe  €elb= 
ftänbigfeit  beö  Sanbeö  anetfannt  ^).    S)oc^  nid^t  al8  befonbeteä  fReid) 

M  <B.  Leibniz,  Ann.  II,  (£.  3'i2;  etotltu^,  ßtl.  JHcitje  bet  ilJfQljgrofcn 
S.  10,  toeflen  ber  ©enbung  (fberljatbs  92(5  iiqc^  lüot^tingcn.  Öijflbrec^t  toax 
jebenfaü^  926  im  ifonbc  unb  in  Söcfi^  Don  S.  3)iaj,imin ;  baß  et  in  ben  llr= 
funbcn,  Snittcirl).  U^.  I,  S.  229.  230,  couies  Ijeifet,  fann  nid)t  bogegen  an- 
gefüljtt  h)ctben;  j.  unten  S.  lOö. 

2)  2Baö  Calmet  I,  B.  »87  uon  einet  ^Belagerung  loul^,  lote  ftü'^er  5Dk^', 
Qnfül)Tt,  ift  ot)ne  qucQenniäßigc  33cgiünbung. 

3)  Flodoard  925,  S.  376.  3m  3-  932,  ebenb.  <B.  381 ,  liegt  et  mit 
Jöojo,  bem  iötubct  beö  GJaujUn,  in  Streit.  2ic  Gesta  epp.  Virdun.,  SS.  IV, 
©.  45,  toificn  nur  ieincn  ^Jiomen.  Hugo  Flav.,  SS.  VIll,  358,  ber  ben  Flo- 
doard audjdjteibt,  iüc\t  l)in^u:  Abbinc  Virduuum  et  aliae  civitates  a  regno 
Francorum  defeceruiit.  2^ie  Gesia  opistopoium  Leodiensium,  Metensium 
unb  TuUensium  ctiDäl)nen  bes  Uebeigongeä  ni(!^t. 

*)  2)cr  flönig  rül)mt  bejonbcts  jcine  Jreue  in  bet  Uif.  DD.  16,  ®.  52: 
quem  erga  uostram  fidelitateni  (©irfel^  Slenberung:  serenitatem  jcfteint  mir 
3tDeifclt)Qtt,  Ugl.  21,  6.  37:  ob  fidelitatem  diletti  uostri  et  veuerabilis  prae- 
sulis  .  .  .  Gauzilini)  noveramus  proniptissimum. 

■^1  Flodoard  925,  ©.  37(J:  lleinricu  cuucti  se  Lotbarienses  committunt. 

•*)  C'ont.  Reg  925,  g.  616:  lleinrico  re^'e  coadunatuni  et  constabilituiu 
Lothariense  regnuui  in  sua  potestate  babeute  etc.  Jjpictljet  tic^ött  oud)  bie 
'•Raäjxidit  be«Bonizo.  Jaflfe  Bibl.  11,  S.  619:  Debinc  occideutalem  Franciam 
per  Cunibertuni  suuni  generum  Saxonunj  coujunxit  imperio.  (Uebct  bie 
iDunbeilid)en  biftotiic^en  ^rttljümct  bcfjclben  ugl.  iStenjel,  (Seid),  bet  f^tänfi^ 
fc^en  ßaijet  II,  ©.  70  ff.  2cn  6betl)otb  nennt  et  ^ercurotb ,  ben  Jöutdjotb 
2Ötocatb,  etjQ^lt,  nadi  93cfiegung  bei  fiönig^  ?lruulf  ^abc  ^emtic^  bos  ^n-- 
jogt^um  SBaictn  feinem  Sotjne  .^einrid)  Dctlicl)en,  feine  jlDeite  lochtet  !^Qbe  er 
bem  Subtoig  Cnttemet  öctmätjlt  unb  onbercs  bet  3lrt). 

'')  So  nomcntlid)  in  bet  Utfunbe  füt  Äloflet  föotje,  Calmet  I,  S.  338, 
für  ©.  ööte  ju  2ouI,  ebenb.  <B.  345,  unb  einet  füt  StoDelot,  tliitj  9ir.  19, 
S.  28;  Dgl.  üort)et  S.  73  3J.  G.  ©ine  ^üttidjet  Utfunbe,  bei  Auselm,  G.  epp. 
Leod.  c.  21.  SS.  VII,  ©.  201,  ftimmt  nidjt:  fie  giebt  juni  3.  932  noc^  einer 
4janbfcbrift  baä  15.,  nod)  anbern  ba§  11.  SiegierungSja^r ,  toaS  ju  feinem  bet 
fonft  befanntcn  Termine  püfjl. 

»)  öt  etfc^eint  in  lltft.  füt  2üul  unb  ©toüelot,  t)eifet  bott  archicancellarius, 
DD.  16.  21,  t)iet,  40,  aud)  archicapellanus.    gut  Stadien  unb  felbft  füt  2tiet 


Sot^ringen  Doüflänbig  unieilootfen.  g3 

ifl  c8  ]n  bem  Xcutfcf)en  ^in.^ugcf ommen ,  fonbern  bicjem  einöcrlcibt 
unb  nur  bcn  onbcrcn  |)cr3ogt^ümern  gleic^gefteüt  irorbcn. 

2ä)o^I  ^aben  bie  ftarolingifci^cn  Äönige,  bic  nac^malä  ^ur  §err» 
jc^aft  in  gtantreid^  famen,  i^re  xHnjprud)e  ^ier  nod)  me^r  oIö  ein 
5Jiai  gcitcnb  ,^u  machen  gefurf)t.  ilhex  bic  33erbinbung  mit  bem 
S)eutfd)en_  9ieic^  irarb  nidjt  njiebcr  gelöft.  .^einric^  t)ai  ben  33e» 
ftonb  betlelben  ftd)ergefteUt ,  roic  er  geblieben  ift  biö  ^u  ben  un= 
Qlücflicf)cn  ^^eitcn  ^erob ,  ha  innere  3ttJietrac^t  bie  Shaji  ber  Diation 
lähmte '). 

fintgiett  ber  Wain^et  erjbifc^of  DD.  23.  24,  loa*  Bidd,  Söeitrfige  VII,  S.  70, 
butd)  jeittoeife  ©tlebigung  beä  Itietet  (frjbiät^umä  etfläten  »iH;  f.  unten. 
Iftfelbe  bfmerft,  baf;  feine  Itjeilung  bei  Äanilei  fclbft  ftottgefunben  ^at. 

M  Sgl.  ben  'ÜluÄbtutf  be^  Chron.  Laurish.,  SS.  XXI,  5.  38«:  Hie 
contra  Rutpertum  regem  Gallicanae  Franciae  preliis  multis  terminos  regni 
Lotbahci,  sicut  bactenus  conservautur ,  obtinuit.  ''ilii  rex  Lotbarin<^iorum 
»itb  ^eintic^  in  ben  Ciesta  epp.  Mett.  c.  46,  SS.  X,  ©.  542,  bejeid^net,  in 
Utfunben  nie. 


926. 

3fn  bicfem  ^a^r  30g  |)er;|og  SBurc^orb  öou  '^(lomannien  feinem 
6rf)njicgerjo^n,  bem  Surgunber  Äönig  Stubolf,  ^ut  ^ülfe  nad)  Italien, 
lt)Li  btefer  bie  i^m  übertragene  ^errjrf)njt  gegen  ben  (trafen  .^ugo 
oon  ber  ^Prooence  ^u  öert^eibigen  f)atte ,  ber  üon  einer  onbern  ^Partei 
alö  Äönig  aufgefteüt  n^or*).  @ine  ^a^lreictie  ^bnnfd)aft  begleitete 
ben  ^er.^og,  unb  5piänc  einer  5Jlac^tern)eiterung  quc^  für  i^n  foElen 
firf)  baran  gefnüpft  fjoben-).  "Jlber  er  fonb  einen  gehjaltfonien  Job, 
burd^  -Öinterlift,  nie  er^ä^lt  tuirb,  beö  ^oilönber  ßr^bifd^ofö,  in  ber 
Mfie  üon  3louara,  ben  28.  ober  29.  ?IpriP). 


')  Liudprand  III,  13:  Rodulfus  denique .  .  .  Bruchardo  Suevorum  duci 
.  .  .  denuntiat,  ut  sui  in  auxilium  veniat.  Qui,  collectis  copiis,  cum  Kodulfo 
confestira  in  Italiam  est  profectus.    Hartmann,  Vita  S.  Wiboradae  27,  SS.  IV, 

5.  154:  Dux  itaque,  sicut  mcnte  conceperat,  magno  comitutu  Italiam  in- 
cressus,  dum  totara  sibi  terram  sul»icere  et  multos  decipere  cogitat  etc. 
äJftt.  Ekkehard  Sang.  Casus  e.  öO  (©.  104):  ad  Italiam,  ut  et  ejus  regem 
secum  sentire  faceret,  properans.  —  *J2ocf)  in  einet  Utfunbc  biefe?  3a^te«i  ift 
bet  ^erjog  in  9llamannien  anlnelenb;  Neugart  Cod.  dipl.  S.  .580. 

-)  Leiltniz,  Ann.  II,  ©.  36^,  öetmuttjet  etnia«  fü^n:  Ipse  fortasse, 
Rodullo  Italiam  tenente,  Transjuranum  regnum  sibi  sperabat. 

3)  ?lu§tüt)tlid^,  ober  ettool  romant)aft  Liudprand  a.  a.  C.  c.  14.  15} 
ugl.  S)önbliter,  bei  Sflbinger,  Untetjud^unqen  I,  S.  4(5.  Äütiet  Hartmann, 
Vita  S.  Wiboradae  a.  a.  D. :  ipse  dolositate  illius  gentis  preventus,  dum 
studet  evadere,  subito  lapsu  infrenis  equi  in  foveam  veluti  casui  illius  pre- 
naratam  cecidit,  bocque  insperato  obitu  miserabiliter  vitam  finivit.  5Ea8 
3at)t  Ann.  Alam.  926,  SS.  I,  ®.  56:  Purchardus  in  Italia  fugiens  Lango- 
hardos.  de  equo  lapsus  brevi  momento  vitam  finivit;  Ann.  Aug.,  eb.  S.  68; 
p:insidl.  III,  @.  145;  Flodoard  S.  376;  lierim.  Aug.,  SS.  V,  g.  113;  unb 
lammt  brm  löge  bie  9Jnc^rid)t  be^  gongaUct  Setbrübetungsbuc^ä  (ed. 
Piper  <B.  136):  A.  ab  i.  D.  926.,  ind.  14.,  3.  Kai.  Mai.  Purchardus  for- 
tissimus  dux  Alamannorum  lUiIia  dolose  occiditur.  4.  Kai.  Maji  bat  bai 
Necrolog.  Aug.,  Äeflet,  ^Plittt).  ber  ontiq.  Qit].  ^u  S^ixid)  VI,  2,  ©.  59,  unb 
Merseb.  S.  233.  Söcnn  «rj,  SS.  II,  ©.  104  9i.  69,  aus  einem  Über 
cnnfraternitatum  ms.  ben  2.  9toö.  925  (e%  \oü  too^l  fein  2.  Idus  Xovembr., 
benn  \o  tieft  (ioldast  in  ber  ongefütjrten ,  aud)  bon  if)m  ebtertcn  con- 
Iratemitas,    unb    ju    bemjclben    log    ^oben   out^    bo»   Necrol.   Mersel)urg., 

6.  244,  Sangall.,  *JJHttf).  0.  o.  C.  ©.  58  ,  einen  ^erjog  SBurd^orb ;  Necrol. 
Aug.,  0.  0.  0.  ©.  64:  .').  Idus  Nov.)  al§  iobcätog  ongiebt,  |o  finbet  eine  93er: 
h)c(|g(ung  mit  bem  jmeiten  .g)etjog  be3  9iamen^   ftott,  ber  an  biefem  ober  bem 


Sie  Ungarn  in  ^lamannien.  85 

Oben  in  bicfcn  Jagen  crgofe  fid^  ein  neuer  Der^ecrenber  GinfaH 
her  Ungarn  über  einen  grofeen  l^eil  be^  2)eutjc^en  Sonbed. 

2)er  ^itiUftanb,  ben  X">einric^  erfauft,  fd)ü^te  offenbar  nur  Sad^fen 
unb  bie  benodjbarten  ©egenben.  2)er  ©üben  unb  SBeften  toaren  ju« 
nö^fi  fid)  jelbft  übcrlaffen, 

6tt)on  om  Einfang  be^  ^Q^teö  crfd)ienen  bie  feinblid^cn  @tf)aren 
—  eä  ift  nicf)t  beutlid)  auf  n)eld)em  S)ege  —  jenfeit  beä  Sil^eind: 
fie  brangen  burcf)  Sottjringen  bis  norf)  ber  ß^ampagne,  tüo  man  bie 
^iligtt)ümer  unb  anbere  ^dfä^e  ber  trel^rlofen  irflöfler  nad)  Bteimö 
flüchtete ' ). 

JJann  famen  anbere  öon  Oflcn  tiet  burd^  93aiern  unb  ?(la= 
mannien-). 

35ort  Ijat.  nat^bem  fie  ringS  ba§  2anb  oemjüfiet,  ber  ^e^o% 
3hnulf,  fei  eS  je^t,  fei  eS  üna^  fpäter,  n)a^rfcf)einlid)  ä^nlid^  toit 
^einric^,  für  fein  fvJebiet  einen  fyrieben  ernjirft^). 

S)agegcn  toar  'llllamannien ,   too  ber  f>er3og  unb   ein  J^cil  ber 

Dot^ftflfbfiiben  laQt  flarb;  f.  Stölin  I,  S.  459.  —  Tai  3al)t  nennen  un' 
tid)tifl'925  bie  Ann.  Sang.  maj..  SS.  I,  S.  78;  927  Ann.  S.  Meginradi,  III, 
e.  l:K  33gl.  gtälin  e.  434  91.  1;  3Jlei)er  D.  Änonou.,  aWitt^.  XV,  S.  192; 
Ji>enfing,  ebenb.  XIX,  2.  264. 

')  Flodoard  92»),  S.  .^76:  Hun^ari  quoque,  Rbeno  transmeato,  usque 
in  pagum  Vonzinsem  (3}ou^l)  in  ber  (i^ampagnel  praedis  incendiisque  desae- 
viunt.  (5r  betid)tet  bann  eine  SJlonbftnfternil  am  1.  9lpttl  unb  njetter,  njie 
sanctorum  pignora  Hungarorum  nietu  Kenns  .  .  .  sunt  delata.  ^at)ii(i^cinlid) 
l)tfrauf  be,jiet)t  fid)  bie  ^lufjcic^nung  Wittelrt).  U'i*.  I,  S.  231 :  anno  autem 
926.  .  .  .  depopulantilius  .\garenis  pene  totum  regnum  Belgiiae  Galliae  etc. 

-)  Ttcl  3ol)t  füi;  ^f"  öintoU  in  ?lIoniannien  nennen  Ann.  Alam., 
.  B.  ^'7  9i.  4;  Ann.  .\ug.  o.  q.  C:  Uugari  totani  Franciam,  Alsatiam, 
(ialliam  atque  .Alemanniam  igne  et  gladio  vastaverunt.  dagegen  92')  bie 
.■\nn.  Sang.  niaj.  a.  a.  C,  beten  Slngobrn  ,)u  biejcm  .3at)r,  namcntlid)  auc^ 
iiber  bie  ä<eftötigung  bei  3lbt«  ßngilbert,  alle  jn  926  getjören,  unb  Herim. 
Aug.,  V,  6.  11:?,  ber  bie  3"^'<ötung  SangoUen*  nod)  jenen  3lnnolen  ,^u  ;»25 
ieht,  bie  ^Jodjtic^t  ber  Ann.  Aug.  ^u  1«26  tnieborljolt:  92><  Ann.  Wirziburg., 
SS.  II,  e.  241,  noc^  Chron.  Wirzib..  SS.  VI.  2.  29.  Sa«  ^aifx  92ö  tft 
früt)er  meift  öorgejogen:  l  Neugart,  Kpisc.  Const.  I.  €.  2<i8,  ergiebt  fidö 
ober  fdjon  baburd)  ali  unrichtig,  boB  nad^  Ann.  .\lan).  a.  a.  C.  bie  S'tHörung 
3angaQen#  niei  läge  nnc^  bem  lobe  4^cr^og  ^urd^arb«  flattt)atte  unb  ber 
lob  "ber  gOBiboraba  in  bielem  3ahr  feftftel)t;  ngl.  nadjtjer  ©.  87  9i.  4.  —  Tom- 
bcrger  IV,  £.  4^1,  ber  ben  ©infatl  aud)  9'_'.')  |e^t,  läfet  gegen  bie  Cuellen  bie 
Ungarn  über  ben  Splügrn  auö  ^'t^^i^n  (ommen,  bann  nad)  ber  3(tf)örung  San: 
gaÜenK  3.  012  onbete  Scharm  butd)  5i*aietn  l)etanjiel)en. 

')  Hartmann,  Vita  S.  Wiboradac  c.  30,  SS.  I\',  £.  4'»4:  subito  fama 
tcrras  pervolante  nunciatur.  paganos  tota  provincia  Hajoariorum  esse  dif- 
fusos;  Kkkehard  Casus  Sang.  c.  M  i3.  104):  Ungri,  auditis  tempestatibua 
regni,  Noricos  rabidi  invadunt  et  vastant.  Tie  Ann.  Ratisp.,  SS.  XVII, 
S.  5isS,  l)aben:  927.  .\rnulfu8  cum  l'ngariis  pacificatur.  unb  üon  .^roeiter 
^anb:  926.  L'ngarii  per  Franciam  ad  niare,  loaI)rf(^einlid)  an4  ferfdji ebener 
CueOe,  ]o  baf;  fid)  aud)  |rne  '9{ad)rid)t  no^l  auf  1*26  belieben  läf^t:  tiirlleid)t 
ift  obrr  ber  «^rtebe  auc^  (tft  nad)I)tr  ge|d)loffen,  n^d^rcnb  V^eiHer,  (  liron. 
Mellic.  e.  73,  ani  3-  917  benft.  SJal.  bie  etetle  bei  Fragm.  S.  Kiiimer^ 
oben  S.  'S  ')i.  5.—  Ter  lob  bf»  »ifdjofd  Xradjolf  oon  j^teifmg,  2"..  ÜJJoi 
926,  Necr.  Fris..  f^orldjungrn  .W.  ®.  16^?,  betül)tte  ben  Äönig  nid^t-  Äonrab, 
G.  epp.  Fris..  SS.  XXIV,  S.  :<20,  lagt:  Kt  ut  dicitur  in  periculo  quodam 
Danubii,  quod  dicitur  I'aige,  vivendi  finem  fecit. 


86  926. 

ftieflcxijrfjcn  ^Jknnjc^QJt  obiücjcnb,  i^ren  ücvl)ccrcnben  Einfällen  be|on= 
bcri  Quögefe^tV).  *?tucj§burg  freilief),  ba8  waij  einem  ipötercn  S5c^ 
ric^t  belagert  ttjorb,  foÜ  burd)  boö  3.^crbicnft  jeincä  Sßifdjofö  Ubolrid) 
qercttct  inorbcn  fein-),  iöon  ^ier  ,^ogen  bie  Ungarn  gegen  93udf)au'V). 
©päter  t^citlen  fid)  bie  |)aufcn  unb  öerbreitcten  nac^  üerfd^iebenen 
6citen  t)in  8(^reden  unb  iöerroüftung  *). 

fSox  attem  ift  eä  bie  @innat)me  unb  ^piünberung  bc§  berü{)mtcn 
Äloftcrö  SongaKen  meldje  baä  5lnbcn!en  an  biefen  Einfall  ber  Ungarn 
erf)alten  unb  ju  auöfü^rlid^cren  £d)ilberungen  %nia^  gegeben  ^aben. 
2)ie  Sebenötefd^reiber  einer  Älauynerin  Süiboraba  unb  Gffel^arb  in 
feinem  SBud)  über  bie  ©cfdjidjte  be§  iTIofterä  ^aben  in  lebenbiger 
Sßeife  biefe  ©reigniffc  bcfdjrieben,  mie  i^r  'iinbenfen  in  ber  Svabition 
be§  8tiftö  fortlebte,  unb  irenigftend  im  allgemeinen  tt)irb  i^re 
2)arfteüung  al§  glaublüürbig  gelten  fönnen. 

©ngilbert,  ber  Vlbt  beä  5J(ofter8,  l^at,  al§  bie  .(?unbe  uon  bem 
(Sinfatl  ber  i^einhe  erfc^oll  —  fd)on  im  ^o^^  Dörfer  foü  äBiboraba 
benfclben  propf)e3eit  ^aben"')  — ,  wag  er  fonnte  ^um  <Sc^u^  unb 
^ur  Stettung  bcffen  trag  if)m  anöertraut  mar.  3)ie  2}affaUen  be§ 
©tiftg  traren  für  fic^  beforgt  unb  [teilten  !eine  ^ülfe  in  3Iu§ftd^t: 
barum  oerme!f)rte  jener  bie  33iencrfd)aft  unb  liefe  bie  ^kräftigeren  unter 
ben  5Jlönd^en  bie  Söaffen  ergreifen:  er  felbft  legte  ben  ^pan^er  an 
unb  barüber  bie  Stnfignien  ber  geiftlid)en  2ßürbe.  Bug^eid^  würben 
Söaffen  unb  2Burfgefd)offc  gefertigt'').  ?tber  ba§  i^Iofter  felbft,  bog 
o^ne  5Rauern  tüar,  ju  oerf^cibigcn,  fd^ien  unmöglid^.  S)agegen  warb 
ein  burd)  bie  DIatur  gefc^ü^ter  Ort  eine  Weite  entfernt  gum  3uffin^tg= 
ort  erfe^en'},  ^ier  ber  Zugang  mit  2öaII  unb^^^fä^ten  gcfc^loffen,  l'ebene^ 

')  (Monasterium)  omni  humano  solatio  destitutum ,  ^cißt  e§  in  ben 
Ann.  Alam.  a.  a.  D. ;  Alemanniam  nemine  vetante  turmatim  pervadunt,  beim 
Ekkebard  Sang.  Casus  a.  a.  O. 

-)  Ekkebard  Sang.  Casus  a.  a.  0.:  Augustaque  diu  obsessa,  precibus 
Uodalrici  episcopi .  .  .  repulsi  etc.  23gl.  c.  60  (©.  109):  et  ipsam  urbem 
suam  AugUätam  quidem  lu  Ungrorum  invasione  sub  Henrico,  ut  jam  dixi- 
mus,  rege,  quomodo  meritis  suis  liberaverit  ab  ipsis,  prius  illam ,  quam  ad 
nos  venerint,  arta  obsidione  cingentibus,  nee  uno  vcrbo  tetigisse  (vitae  ejus 
scriptores)  miramur.  ©o  ift  bod^  foum ,  toie  Sltj  meint,  an  bie  (Steigniffe 
unter  Otto  I.  ju  benfen,  bie  bie  Vitae  auSfü!)tlTd)  barfteUen;  ögl.  3JJei)et  D. 
Änonou  ©.  194,  ber  bcmcrft,  bofe  aud)  bie  Ann.  Palid.  ©.  60  um  bicje  3fit 
öon  einem  Äompf  bei  3lug§burg  fptcd^en.  Sinnen  folgt  bie  Bäd)\.  903e[tc^ronif 
c.  149,  ©.  159. 

')  Ekkebard  6.  109. 

*)  Hartmann  c.  30,  ©.  454:  hanc  etiam  provinciam  usque  ad  lacura 
Potaniicum  et  gens  barbarica  circumsepsit,  plures  et  innumeros  occidit, 
cuncta  villarum  aedificia  circumquaque  ipnis  incendio  devastavit.  Stalin  I, 
©.  432  9i.  öermuttjet,  bo§  in  biefe  3"t  bie  Sertoüftung  meljreter  bem  Älofter 
SQBeiffenburg  gehöriger  Crtfd^often  in  ©d^rtaben,  bie  bie  2)enfmäler  be§  ftlofter§ 
ertt)öt)nen  (a.  a.  C.  ©.  602),  gel)ören  möge. 

'•)  Hartmann  c.  29,  ©.  454. 

«)  Ekkebard  ©.  104. 

')  Hartmann  c.  30,  ©.  454:  castellum  quoddam  monasterio  proximum ; 
Hepidann  c.  81,  Goldast  SS.  I,  ©.  342:  quandam  munitionem  unius  milliarii 
a  monasterio.  lieber  ben  Ort  ^anbelt  SJte^cr  ö.  Änonau  ©.  196  unb  bef. 
©.  472  ff.,  tüo  bie  SBalbburg  an  ber  ©itter  angenommen  tnirb. 


Sie  Ungatn  in  SangaOrn.  87 

bcbarf  f)ini^c|ü{)rt,  um  eine  ^^elagcrung  auö^oltcn  ,^u  fönncn ' ).  |)ieT« 
f)in  flüd^tctc  man  dot  oücm  bic  ^ciligt^ümcr  unbSc^ä^e  bee^tiftö^); 
iDQ^Tcnb  bic  33üc^cr  nac^  bcm  .Qlofier  i)teid)enQu,  baä  auf  einer  3nfei 
bed  ^obenfccc  gelegen  gegen  fcinblidjcn  xHngriff  gefiebert  fct)ien,  gebrad^t 
rourbcn.  0)reije  unb  .Winber  fanben  eine  ,Su^utt)t  in  bem  benad)= 
borten  ^i^atjerburg ,  baä  ebenfalls  bcfeftigt  trarb.  So  kartete  man 
ber  J^cinbe ;  lange  noük  man  ]\d)  nic^t  übcr,^eugen,  baß  niirflic^  baä 
Stift  be§  i)eiligen  ©aüuö  in  it)rc  ■f)änbe  fallen  fönne,  unb  manrfieä 
'iBertfiüoIIc  rcar  bee^alb  borf)  nict)t  entfernt.  *J(Iy  plö^Iic^  bic  "■JlaijC 
ber  Ungarn  oerfünbigt  tparb,  Rotten  bie  ^öncf)c  !aum  nod)  S^xt  bie 
^efic  ^u  errcicfjen.  Xie  .Rlauönerin  2öiboraba  blieb  in  i^rer  ^eUe 
unb  fanb  {)ier  i^ren  2ob.  3)ogcgen  erhielt  ein  ^Jiönc^  ^eribalb, 
ber  ebcnfafid  ,viriic!gcblicben,  um  feiner  ßinfalt  n)illen  Schonung. 
"Und)  rvai  tic  i^crroüftung  am  (Snbe  tocniger  gro§,  ald  man  gefürdjtet 
^attc'^).  ©in  SPerfud)  bnö  i^Iofter  an;;u,^ünben  fd)eint  mißlungen  ,^u 
fein,  ^ie  Ungarn  jcc^tcn  unb  fpielten.  9ll§  aber  nuögcfanbtc  Spdt)er 
bic  na^e  jyeftc  entbecften,  eilten  fic  ju  bcn  SDaffen.  S)oc^  flanben 
Tic  üon  bcm  3?crfud)  ber  Eroberung  ah.  (Sinigc  |Kiufer  in  ber 
ftcgenb  tüurbcn  ange.^ünbet.  Dann  ,^og  ber  -l^aufc  rocitcr  auf  ber 
Straße  nact)  Gonftan^.  S?Dn  ber  e^cfte  au§  folgte  man,  töbtete  einige, 
na^m  einen  gefangen.  Sofort  üerfctjan^tc  firf)  ba*?  ^eer  hinter  einer 
2Dagcnburg,  ftelltc  Sachen  auö  unb  ertüartete  fo  bcn  fotgenben 
^iorgcn. 

So  tjerlief  ber  ücrtjöngnietiollc  Xag,  ber  erfle  Wai,  ein  '!Dton= 
tog,  tüo  bo3  .Rloftcr  Sangaflen  ftc^  in  ben  öönben  ber  Ungarn 
befanb  * ). 

V)  Hepidann  a.  a.  C:  quoniam  naturalis  firmitas  loci  tribuit  ei  fiduciam 
a  nailo  posse  expu^nari,  si  custodientibus  eam  victiis  non  deesset,  ^e^^olb 
Convebiintur  raptim  quaeque  essent  necessaria,  fogt  Ekkehard  &.  105. 

*)  Hartmann  c.  31,  <B.  45,'»:  Abbas  .  .  .  omnem  qui  relictus  est  tbe- 
saarum  S.  (Jalli  in  libris,  in  anro,  in  argento,  in  vestibus  diversi  peneris, 
et  quicquid  in  sumtibus  vel  u&ibns  monachorum  esse  poterat.  cum  omni  cau- 
tela  et  festinatione  ad  castellum  transmisit.  ^te  nät)eien  (^injelf)eitfn  gitbt 
Ekkehard  S.  lO'.. 

^)  lie  Ann.  Alam.  in  bct  'Üt.  4  nngffüt)ttcn  Stelle  faxten  fort:  Ipsis 
aalem  patronis  nostris.  beatissimo  videlicet  Gallo  et  Othmaro,  per  se  ipsos 

r)raediain  suum  victoriosissime  tuentibus,   haud  gntndi  et  non  intollerabili 
aesione  loci  nriimque  recessere.     lai  llebtige  meift  aixi  Ekkehard. 

*)  6o  ou(ft  t>ai  Epitaphium  bei  aöiboToba ,  SS.  IV,  S.  457,  bai  ebtnfo 
tsic  Hepidann  fie  brn  folcirnben    ^toTgen  ftctben    lä^t  (aud)  ein  olte^  iTIaTt^* 
roh  "  rld^ungcn  XXV,  B.  21»i:  6  Non.  Mai.     In  Alemannia  8.  Wibo- 

rail  .-,,    que    apud   S.  Gallum    inciusa  a  supervenicntibus    Uogaris 

mait....    ...iunata   est),   ttjö^renb  li  im  5if xbtübetunflebud) ,  5.   1;^"^,  Ijeifet: 

A.  ab  ine.  [>.  9°Jt;.  passa  est  a  paganis  h.  m.  Wiborada  reclusa,  ind.  14, 
Kai.  Maias.  'Jluf  jener  llad^xitt^t  Idjeint  bie  Angabe  ber  Ann.  .Mam.  C  56 
)u  berut)en:  (^uaito  post  haec  i^iiidjaib«  lob)  «lie,  id  est  6.  Non.  M^ji,  fe- 
ria  2.,  (^ngari  monaslerium  S.  Galli  oiLni  humano  sointio  destitutum  inva- 
dunt.  Vlan  t)at  i^itxaüi  gegen  bie  !Kid)tigfett  bti  ^atixti  92(>  fdilie^en  tcoUen. 
ba  'J25  bie  leria  2.  tidjtig  ouf  ben  2.  IWoi  follcn  ȟtbe.  Xodi  tfj 
burd)  bo«  9lngrfnl)tte  bieie  iJlnnabmc  t)inlänglid)  ttjiberlegt  unb  ein  ^fttbum 
ber  Snnalfii  nn^unetjnien:  ben  ayodjentao,  nt(ftt  bai  Tntum,  etinnerle  ber 
«c^rtiber  genou;  ügl.  5We^fr  t>.  Änonou  S.  208.    Xal  Epiuphium  je^t  übri» 


88  926. 

'^it  2flü^tlin(^c  blieben  nod)  einige  ^age  in  bet  ?^efte,  bon  too 
Quä  man  bcn  ^Mmmel  burc^  Sranb  geröt{)et  \a\)  unb  fo  bie  ©puren 
bev  tüeiter  ab^ie^enben  j^einbc  ücrfolgte. 

2)iefe  ^abcn  firf)  ,^unäd)ft  eben  gegen  Gonfton^  getranbt,  too  fic 
nieberbronnten  ttjoä  öor  ben  ^JJauern  lag,  bie  ©tobt  felbft  ober 
nid)t  ein^une!f)men  uermoc^len.  Üieic^enau  blieb  gejc^üjjt  biiid^  feine 
ßoge,  ha  oUc  ©d^iffe  üorri(i)tig  entfernt,  Qud)  foöiel  man  fonnte  33c= 
luaffnete  gum  <Sd)ul3  aufgeboten  njatenM,  3"Wjt  ttjarb  biefem  Raufen 
burc^  einen  .^irminger,  ber  benfelben  überfiel,  trä^renb  er  bei  Secfingen 
über  ben  9i^ein  ^u  gelten  fud^tc,  eine  ^ieberlage  bcigebrad)t -). 

S)ie  .^lauptmoffe  ber  Ungarn  niar  nörblid^  beö  Sobenfees  unb 
Sl^cinö  geblieben,  ^og  aber  ebenfafl§  ben  Ufern  beg  S^ffeä  ^u.  ?lu0 
beni  ^ol^  beä  <£d)njnr,^n)albeö  lüurben  ©(i)iffe  gefertigt  unb  fo  ber 
Uebcrgang  nad^  bem  ßlfafe  benjerfftelligt.  ^kx  trat  i|nen  ber  ©raf 
Siutfrieb  entgegen,  unb  nur  mit  großem  äWuft  bet)auptctcn  fie  ben 
©ieg.  2)ann  aber,  nad^  SerlDÜftung  beä  2anbe§,  öerliefjcn  biefe  (5c^a= 
ren  ben  ^^eutfi^en  33oben  unb  Verbreiteten  ftd)  nac^  Surgunb  unb 
3fran!reid^  '*). 

?Iber  aurf)  Sot^ringen  unb  bas  S)eutfd^e  f^ranfen  finb  öon  i^nen 
{)eimgefud^t^):  bort  getjijrt  Wolji  bie  S^erlüüftung  be§  SBiöt^umä  ^tx= 
bün  in  biefeä  ^Q^t"'). 

Ueber  5?önig  ^einrid^S  5tufent]^oIt  unb  jtl^ätigfeit  hjäl^rcnb  einer 
für  einen  grofeen  %^ei[  feinet  Sieic^S  fo  fd^ttjcrcn  3eit  ifl  9^1^  nirf)tä 
be!annt. 

@rft  au§  bem  ^uguft,  öom  Uten,  ift  eine  Urfunbc  erl^alten, 


cjen^  Tiicf)t,  lüie  id^  SS.  IV,  S.  414  onna'^m,  bcn  Job  in*  3at)r  925,  ?onbfrn 
92-")  3fll)re  4  !Dlonate  8  Jage  nad)  6t)tifti  GJebutt;  biefe  8  löge  finb  tont 
25.  2)cc.  an  geredjnet.  Sgl.  Leibniz,  Ann.  II,  ®.  373.  .^oxmDijr,  ^.  Siut: 
polb  <B.  8,  fagt:  vad)  genauer  SBerglcid^ung  ber  ^aten  erf^ienen  bie  Ungarn 
om  20.  Slpril  iinb  jogen  am  2.  ÜJJai,  bem  Jage  öor  Ärcii3C5ert)öt)ung,  toieber 
ab;  njol)er,  hjeife  idj  nitftt,  unb  [xdiet  unrichtig. 

')  Ekkebard  c.  63  (©.  110):  Audiunt  tandem,  Constancia  foris  muros 
cremata,  intus  armis  defensa,  Augia  quoque,  navibus  subductis,  armatis 
multis  in  circuitu  fulgida.  bostes  sevoscis  citraque  Khenum  omnia  igne 
cedibusque  pervadentes  transisse. 

")  Ekkebard  c.  64. 

^)  P^kkebard  a.  a.  C:  Dum  baec  sataguntur,  navibus  Ungri  de  Swarz- 
walde  multis  paratis.  in  Alsatiam  ipsi  priores  suas  legioncs  transponunt.  et 
a  Liutfrido  quodam,  terrae  illius  potentissimo,  bello  suscepti,  plurinio  dampno 
8ui  tandem  cruentam  victoriam  sunt  adepti.  Senserant  jam  mitius  sibi  agen- 
dum  inter  Teutones,  et  in  terra  illorum  minus  fore  tardandum.  Alsatia 
tandem,  qua  ierant,  vastata  et  cremata ,  Hobfeldi  montem  Jurisque  silvam 
festinanter  transeuntes,  Vesontium  veniunt.  liefen  SHtjeinübergang  aU  einen 
jlDetten  be»  3at)re»  ertoät)nt  aud^  Flodoard  926,  <B.  376. 

*)  S.  bie  Stellen  ber  Ann.  Aug.  unb  Ratisbon.  borljer  ©.  85  9i.  2  unb  3. 

^•)  Laurentius,  G.  epp.  Virdun.,  SS.  X,  @.  491 :  Anno  quoque  primo 
Bernuini  praesulis  (»arb  SJijd^of  925)  crudelissima  gens  Hungarorura  istud 
episcopium  irrupit,  omnia  pene  incendit,  bomines  aut  necavit  aut  abduxit. 
2Ba§  bann  ober  aui  ber  Vita  S.  Basoli  angcfül)rt  tuirb  (SS.  IV,  g.  517  31.), 
9ft)ört  in  eine  anbere  3eit;  f.  SS.  III,  g.  3><4.  IV,  B.  517. 


9lfid)dt)et|ammluitg  }u  SBorme.  H9 

nad)  ttjeld)cv  |)einrid^  auf  Sitten  bcö  ■^cr^oQÖ  ?tniulf  einem  5Prcä« 
btjter  35albmunt,  ber  ,^ur  f^amilie  beSÄIofterö  .Kempten  gehörte,  aber 
^ugleid)  als  ein  5?ned)t  beS  .Röni(^ö  be^cid)net  n^irbV),  bie  ?}rei^eit 
erli)eilte  nad)  Salildjem  ^cd)t,  boö  berqcftalt  tt)ie  eine  ^trt  gemeines 
tRedjt  burd)  bcn  .Uönig  Don  Säd)fijd)er  .^evJunft  bei  einem  ^llomonni« 
fc^en  ©eiftlidjen  auf  i^erioenbung  beö  -!8airitd)en  ^er^jogö  ,^ur  ^n= 
menbnng  fommt.  2;er  Crt  Moxe ,  tt)o  bie  Urfunbe  oulgeftellt,  ift 
tt)af}rfd)einlid)  in  Cftfranfcn  ]n  jud^en-):  oiellci^t  ift  ber  ^er^og 
^Irnulf  f)ier  hei  bem  .Qönig  erjd^ienen. 

Spater  aber,  am  Einfang  bed  ^ioocmber^),  ^iolt  ^einric^  eine 
üteidjeüerfammhing  ]ü  2Bormö"*).  '^llö  anrt)e|enb  merben  genannt  ber 
örjbijdjof  ^eriger  Don  ^Jlain^,  bie  Siid)i)te  Sibalroarb  uon  33erben, 
:1ti^min  oon  Strasburg,  Söalbo  üon  6ur,  ber  'Olbt  (fngilbert  oon 
Sangaüen"^).  ?Iber  and)  Ubalrid)  Don  ^lugsburg  unb  anbere  geift» 
lic^e  unb  njeltlid)e  Gko^e  in  bebcutenber  ^iln^a^I  id)einen  tf)eiIgenommen 
,^u  ^aben'').     2)a,^u  njar  ber  .Rönig  Stubolf  er|d)ienen " ). 

6d  mar  mo^I  baö  erfte  Wol,  bafe  .<>einrid)  nad^  ber  Einigung 
bt^   9teic^ä    bie    ©rofeen  befjelben    in  bebeutenber    5(n^a^I    um    fid) 


')  DD.  10,  6.  47:  rogatu  Arnolfi  fidclis  et  dilecti  ducis  nostri  quen- 
dam  presbiterutn  cui  nomen  Baldmunt,  proprii  juns  nostri  servum,  de  fa- 
milia  CamjtidoDenäis  coenobii  genitum  .  .  .  per  excussioiiem  denarii  a  manu 
ejus  in  praesentia  fidelium  nostrorum  juxta  legem  Salicam  liberum  dimisi> 
mos  —  gan?  und)  ben  Aormeln  ?old)er  ^^etloffitngen  buxäi  bie  ^TÖnfijdjfn 
itöntge;  'servus  juris  nostri'  fdjcint  er  aU  ^Inge^ötiger  ber  SieicftSobtci  jut)eiBen. 
—  lafe  bft  flöiiig  ober  fclbft  ^rönfi'cftfä  9?fd)t  gehabt  (f.  oben  S.  40),  batf 
l)ictaul  iiid)t  gefotgett  tcetben. 

*)  Ter  (5rt  etfdjcint  öfter  in  bcn  Ihfunben  bet  Säc^fitt^cn  flaifet;  fo  in 
bft  Ctto  I.  Dom  6.  3uri  941,  DI».  0.  I.  40,  £.  126,  too  ßeutic^,  «eto  g.  47 
^i.  97,  f^  für  9iol)r  bei  Sdjleufingen  erflätt,  hai  metirmaU  in  ben  gulboet  Ur» 
funben  üotfommt,  Dronke  Cod.  ^x.  :^23.  453.  577.  59S;  f.  quc^  Ctto  9h.  202. 
2<«3:  njotjl  bafjelbe  tft  bie  villa  Rore  in  pago  Graffeld  in  einet  lltf.  Ctto  II, 
(Juden  Cod.  dipl.  I,  S.  3('>fl  Statt  beffen  t)Qt  l'üng,  Senbidjreiben  ©.  2,  an 
?lQtau  in  Slomannien  gebadjt,  unb  So  (yfrötet ,  fl®.  III,  ;i,  S.  ll!'4;  lom» 
berget  IV,  S.  520,  an  Ml.  'Kor  bei  -Äbcnlbetg  in  Jöaietn,  fo  bofe  Jpeintid^  iidf 
%u  Wtnulf  begeben  t)abe.  2lbet  ti  ift  fonft  butdjau«  nid)tS  Don  einem  'Jlufent« 
holt  bfä  Äbnig*  im  3iiben  be^  'Mtidti  bffannt;  el  loäte  aud^  bai  einjige  5i*ei= 
fpiel  einet  foltpen  91ei?e  beffclbcn.  2J}od  lombetget  »eitet  toon  einet  Einigung, 
.einem  gtofjen  fviiebenenjetf"  nad)  2üunfd)  be*  i^apftee  oud)  mit  ben  Äönigen 
3toUen«  unb  25urgunb«   fjin.jufügt,   berubt  auf   tt)eitfd)h)eifenber  Gombination. 

')  S.  bie  Ihfunben  Dom  'S.  unb  4.  *JloDemter  DD.  11  unb  12. 

*)  Herimannus  .\ug.  1>26,  £.  113:  Heinricus  rex  magnum  conventum 
Wormatiae  habuit. 

'')  3.  DD.  11,  6.  4^<,  no  ti  xot'ütx  ^ei^t:  et  aliorum  fidelium  nostro- 
rum.    3n  bet  onbctn  icetben  J£)ettger  caeterique  regni  nostri  primarii  genannt. 

"I  Wulet  Don  iycmerf,  Uaetia  S.  1041»,  gebenft  einet  onbetn  Utfunbe,  in 
bet  ouftei  Syolbo  Don  lüit,  bem  bie  J^teit)eitcn  M  ©tift*  batin  beftätigt  feien, 
bet  .Rönig  tHubolf  unb  iPifdjof  llboltid)  Don  ?lug«burg  genannt  loetben, 
©otm*  922,  bie  abet  ol)ne  ^toeifel  l)iftl)et  gel)ött,  bo  Don  einem  iHeidjotog 
922  HU  STOormö  ntd)«  befonnt  ifl  unb  leidjt  DCCCCXXII  ftatl  1>(  (  (CXXVI 
geleffn  ttietben  (onnte;  f.  S.  »35  9i.  x.  9lud)  Hartmann.  .\nn.  Hercnii  6.  35, 
,iu  922,  nennt  ben  Süalbo  Don  6ut  unb  aufjetbem  ben  $<ifd)of  l'Joting  Don  6on« 
ftanj  unb  ben  ötafen  lUtid)  Don  JKätien  alä  ontoeJenb. 

')  praesente  domno   rege  Huodolto,   DD.   11.    iügl.   bie  ^{ote  Dor^t. 


90  926. 

üerjammclte.  35ciid)lcbene  '^(ngclcgcn^citen  bic  inneren  unb  aiuh 
irärtigen  Ü^cr^ältnifje  betrcffcnb  merbcn  ^ur  Sßcttjanblung  gefommen 
fein.     2)od)  toiim  einiget  ift  bcfannt. 

3Bcr  bei-  .(lönig  ^Kubolf,  ift  menigficn^  nic^t  mit  üoHer  Sic^er= 
^eit  ju  jagen,  ba  fotüot)l  bcr  .^erricl)cr  ^ranfreid)^  mic  bcr  Surgunbö 
gemeint  jein  tannM. 

2)iir|tc  nn  ben  erfteren  gebarf)t  ttjetben"-),  ']o  roaxc  nn,ymef)men, 
bau  ^ier  baö  fcinblid)c  5?eit)iiltni§,  in  tücld)em  bi5  ba^in  ^cinrirf)  ^u 
i^m  geftnnben,  fein  Cvnbc  gejunben  "^nbc.  Oiiibolf  t)Qt  feinen  ißcrjuc^ 
me^r'gemad)t,  bie  3lnfprücl]e,  meiere  er  ^u  'Einfang  oud)  in  ^otf)ringen 
ert)obe'n ,  ,^nr  (^eltnng  ,^n  bringen,  80  ift  eö  ma^rfdieinlid) ,  bafj  eö 
,^n  einer  jörmlid)cn  'Jlncrfcnnu'ng  bcr  ^errfd)aft  ^cinrid)ö  gefomnien; 
unb  bieje  fönnte  man  geneigt  jcin  eben  auf  bie  3ufammcn!unft  in 
2Bormä  ^u  fcljen. 

;^cinridi  fanbtc  in  biefem  ^ai)x  einen  ßbcr^arb  nad)  Sot^ringen, 
um  bie  rcd)tlid)e  Crbnung  ,^u  t)anb^nbcn:  berfclbe  brad)te  ^ier  einen 
^rieben  ,^uftanbe,  ber  bie  :Hii^e  fid)crte'0.  2)ng  mod)tc  am  crftcn 
gefd)ef)cn,  nad)bem  bcr  23efil3  tc§i  £'onbc§  öoUe  ?Inerfennung  auc^  bei 
bem  .Öönig  bcö  2©cftrcid)ö  gefunben  ^altc.  ^an  {)at  meift  an  ben 
^er;|og  ©ber'^nvb  gebockt,  ber  oon  frül)er  f)cr,  mo  bic  .Uonrabiner  aud) 
in  Sot^ringen  eine  bebeutenbc  Stellung  gewonnen,  ^ier  mannigfache 
35e,vet)ungcn  l)aben  mufete-*),  unb  ber  bem  eingcbcrncn  |)er,^Dg  an  bie 
Seite  gefteUt  möre,  ü^nlict)  trie  früher  fein  C^etm  Gkbct)arb  bem  5Bater 
©ifelbrecf)tö ■').  Söo^rfd^einlict)  aber  ift  ein  anbcrer  ®raf  (vbcrt)arb,  ber 
mit  ber  Sd)raefter  oon  .6einrid)§  ©cma!)Iin  üermä^It  n^ar  unb  eine 
©raffd^aft  an  ber  ')jffel  l^atte,  gemeint''). 

'äud}  bic  Gmcnnung  eine§  Sogtö  beö  5?Iofter§  ©.  ÜDIarimin  bei 
2rier,  tuo  Oiifclbre^t  bie  Stellung  eincö  'iUbtö  bel^auptetc,  burc^  .^ijnig 
^einric^  wirb  auf  biefe  än^riammlung  gefegt').  3n  fcinblidjcm 
©egenja^  gegen  ben  ^erjog  fc^eint  fie  nid^t  erfolgt  ju  fein:  ber  neue 


^)  Stifter,  S:.  ®.  II,  0.20  unb  21,  tjat  bie  iiönigc  ton  gtanftetdö  unb  93ut» 
gunb  für  eine  unb  biejclbe  ^etjon  getjalten;  eine  SBerroec^siung,  bie  fic^  jd^on 
beim  Ekkehard  finbct,  SS.  VI,  ©.  180.  181. 

2)  ©0  8eo,  SBorlcf.  I,  ©.  600.    ^oä)  ift  bie  Baä^i  ;{tDcifcll)Qft. 

3)  Flodoard  926,  £.  376:  Ebrardus  quidam  transrhenensis  in  regnum 
Lotbarii  tnittitur  ab  Heinrico  justitiam  faciendi  causa,  et  Lotharienses  inter 
86  pace  consociat.  JJlan  fönnte  ^ier  eine  ?ltt  förmlichen  gricbenSbünbnifjeö 
finben.     lieber  @bcr^arb  »gl.  6jcur§  11. 

*)  ßroüiuS,  (Sri.  9teil)e  ©.  14  9tr.  30;  Süencf  II,  S.  660  m.  d:  SHUttirf), 
!kJott)ringen  ©.  60  ff.  119.  SQöo?  biefer  aber  über  ebcrt)arbä  (iJrafjdjaften  in 
8ott)ringen  fagt,  ift  nid)t  rid^tig;  ber  &an  .Runigelfunbrc  liegt  iiberaü  nid)t 
^ier,  uiib  bcr  (*bert)orb  öon  ^Jrienfilb  fc^cint  ein  anbcrer  ,^u  fein;  f.  ßroUiu? 
a.  a.  C.  ©.  11  ff. ;  ©lein  ©.  :326.  —  lieber  bic  Sebeutung  öon  6bert)arbä 
etcßung  f.  na(^t)er. 

'')  »gl.  aiintelfn,  ??orft^ungen  III,  ©.  :322. 

«j  ©.  b.  e^curä  11. 

^)  Urf.  b.  926,  ÜJiittfIrt).  US.  I,  ©.  230:  Wolmari  advocati,  cui  Wor- 
matiae  in  publice  inallo  officium  advocationis  traditum  est  ab  Henrico  rege ; 
ä{)nlid&  eine  anbcre  3luifcrtigung  ©.  231.  Tarauä  fci^Dn  Brower,  Ann.  Trev. 
©.  4S.5. 


[Keid^eorrfaintnlung  }u  SDortnI.  91 

Sogt  ift  nadj^cx  neben  bemjclbcn  ilyatxq.  %bn  bcr  i?öiug  brockte 
bergcfialt  jein  3ifdit  bcr  Cbcrgciralt  ^^ux  ^Inlrcnbung. 

3ft  jener  Siubolf  ber  .Qönig  Don  SBiirgunb  gclrcfen,  |o  r}ing  fein 
örft^eincn  nmliridieinlid)  mit  bcm  Xob  beö  Sdjrtjieqertiater?,  bcr  (Jr= 
lebigunci  bee  .Vicr^Dgt()um':'  Sdjroabcn  .yifammcn.  Gd  ift  n)Q^rf(^ein= 
lid),  boB  eben  f)ier  ber  9iari)foIger  ernannt  tüorb ' ).  Surc^arb  ^inter= 
liefe  feinen  ober  jebenfollö  feinen  ern)Qd)fenen  Sol^n-).  3)a  tarn  \>a^i 
^er.^ogt^um  on  einen  ?}rQnfen,  ben  ^ermann,  Sof)n  be§  ®ebef)arb, 
S^ettcr  be§  Gbert)arb,  ber  fid)  mit  ber  SBitttüe  beö  Sorgöngerö  aiegi« 
linbe  oermä^ltc^i. 

£afj  gerobc  bie  'JUamonnifdjen  ©rofjen,  namentlid)  nuc^  bic 
©eiftlidien  fid)  ,;|af)Irfid)  eingcfunben  Rotten,  n)irb  jum  2t)cil  nut^ 
fjiermit  .^ujammen^ongen.  5tbrr  oud)  bic  l^crttüftung ,  n)cld)c  i^r 
Sanb  unlöngft  crfQf)rcn,  mpd)te  fic  ^um  .Qönig  fü()ren.  2öenigften§ 
einigen  Stiftern,  bem  ^iött}um  Qux.  bcm  .Qlofter  ©nni^oflen,  ^at 
^cinrid)  jeljt  3.^crlei^ungen  ober  SBcftätigungen  alter  tRed)te  ^u  t^cil 
luerben  laffcn*). 

&ö  finb  Gin.^ell^eiten  bie  ^u  unfercr  .Qnnbe  gelangen.  !Kur  'iyxac^= 
mentc  ber  0^fd)id}tc  fmb  erf)alten,  unb  nur  mü^fam  ergän,^t  man 
ben  3"iainmenl)ang ,  üergegennjörtigt  ftd)  bie  Stellung  unb  2^ätig« 
feit  bcö  .«onigß.  ''lJad)bem  bog  i)ieid)  geeinigt,  tuar  biefe  offenbar 
öor  allem  bcr  Crbnung  bcr  inneren  ißcr^ältniffe,  ber  Stärfung  frie^ 
gcrifc^er  Äraft  unb  befferer  3}crt^eibigung  aud)  nad)  aufecn  ^ugcroanbt. 

^ä  crfdjcint  ongemeffcn,  ^ier  3ufammen3uftcllcn  roa^  in  biefcr  Se= 
,^ic^ung  überliefert  ift. 

')  Herimannus  Aug.  cth)ät)nt  c?  unmittelbar  neben  ber  Sücrjammlung  ju 
SBorm«,  nudj  <"ont.  Keg.  ju  bieSem  3flt)'^-  ^'f  beftimmte  iBejiebung  auf  bieje 
SBfrfommlung  gtebt  erft  Hartmann.  Ann.  Heremi  g.  87.  —  Ekkehard,  SS.  VI, 
6.  184,  ieht  Sburcfjarbö  lob  unb  ^ermann4  'JJac^folgc  unrichtig  ju  927;  »gl. 
<  bron.  Wirzib.  6.  29. 

*)  Stalin  1,  6.  4.')3.  Wir  \d)txni  r§  bei  bem  f;fcl)lcn  oHer  3fugniffe 
]tiix  jiDeiiflljaft,  ob  ber  9'»4  eingelegte  ^erjog  iöurd)atb  (II.)  ein  6obn  be*  je^t 
üetftorbenen  tfl.  2;üniniler,  Ctto  I.  S.  242,  benft  aud)  nur  etrta  an  5'er- 
iconbtfdjaft.  ?Iudj  bie  jtofite  6^e  ber  JRegilinbe  war  unfrudjtbar;  Mir.  S.  Ve- 
rcnae  c.  ">.  SS.  IV',  S.  458.  2Ba*  Leibriiz,  Ann.  11,  6.  .■?7:{.  Ö74,  nad)  Hart- 
mann,  Ann.  Heremi  6.  44,  über  einen  SDt)n  Älarid)  (tt)ot)l  au?  einer  nod^ 
früljeren  ^l)e)  lagt,  eridjeint  aU  gon»  unfit^er. 

^)  Cont.  Heg.  926.  S.  616:  Herimanno  ducatus  Alamannino  coromitti- 
tur,  qui  vidnam  Htirchardi  diixit  uxoreni.  Herimannus  .\ug.  926,  S.  118: 
Herimannus  Alamanniae  dux  promovetur.  lieber  kine  .löerfunft  |.  Cont.  Heg. 
910  unb  Stalin  I,  £.  486;  leine  2}ermät)lung  Mir.  S.  Vercnae  a.  a.  C: 
Herimannus  Alamanr.orum  dux  Heginlindam  nobilissimam  matronam  acccpit 
in  uxorom.  9{od)  aU  $urd)arb{)  6)emal)lin  genannt  toitb  fie  bei  Hartmann, 
Vita  S.  Wiboradae  c.  27.  2s,  £.  454,  unb  Neuu'art  ©.  580.  —  Hartmann, 
.\nn.  Heremi  S.  -{8,  lagt:  Quam  dote  ad  cum  comitatum  Verdenbcrgcnsen» 
in  Hhetia  et  multa  alia  detulisgc  volunt. 

*i  3.  bif  tiorljer  ©.  ^'.*  ^H.  8  unb  «•  angefül)rten  lltfunben. 


3nnfrf  licrIialtntITc. 

Söibufinb  berid)tet  tion  bcm  tüoö  ber  itöniq  unternQt)m,  um 
bQ§  8anb  ^u  fd^ü^en.  33on  ben  .Kriegern  auf  bem  Sanbe,  ()ei6t 
eS'),  je  ben  neunten  auln)Qt)Ienb ,  liefe  er  benfclben  in  ben  ©tobten 
lüo^ncn,  auf  bofe  er  "^ier  feinen  nd)t  ©enoffen  Süo^nunqen  erbaue 
unb  ein  2)rittel  ber  5rüd)tc  empfange  unb  Xtextüa^xe ,  bie  anberen 
ober  fäeten  unb  ernteten  unb  bie  f5i-üd)te  aud)  für  ben  neunten  auf= 
fpeid)erten.  23erfammlunqen  unb  alle  ^uionimenfünfte  unb  ©eloge 
tüollte  er  bafe  in  ben  Stäbten  gefeiert  mürben,  mit  bcren  Grbauung 
man  Jag  unb  ^ad)t  befdjäftigt  mar,  auf  bafe  mon  im  ^rieben  lerne 
maö  gegen  bie  f^einbe  in  Reiten  ber  9iot^  ,^u  t^un  fei.  ':?luBen  Dor 
ben  ©täbten  gab  eö  nur  geringe  ober  feine  33aulid)feifen. 

2)ie  Stäbtc  (urbes),  oon  meld)cn  t}ier  bie  ütebe  ift ,  crfd)eincn 
als  befeftigte  $Iä^e,  in  benen  man  eine  3"R"d)t  fanb  gegen  bie 
feinblid)en  Sd^aren,  meldte  tjermüftcnb  burd)  bie  0rouin,^en  j)eutfci^= 
lanb  ftreiften,    aber  regelmäßig   nic^t   bie   ^Jlittel  Ijatten   förmlidje 


')  Widukind  I,  35:  Igitur  Heinricus  rex,  accepta  pace  ab  l'iigariis 
ad  noveni  annos,  quanta  ])rudentia  vigilaverit  in  uiuniendo  patriam  et  in 
cxpugnando  barbaras  nationes,  supra  nostram  est  virtuteni  edicere,  licet 
omnimodis  non  oporteat  taccri.  Et  primum  quidem  ex  agrariis  militibus 
nonum  quemque  eligens,  in  urbibus  liabitare  fecit,  ut  caeteris  octo  con- 
familiaribus  suis  habitatula  cxtrueret,  frugum  omniuni  tertiam  partem  ex- 
ciperet.  servaretque;  caeteri  vero  octo  seniinarent  et  meterent  trugesque 
coUigerent  nono  et  suis  eas  locis  reconderent.  Concilia  et  omnes  con- 
ventus  atque  convivia  in  urbibus  voluit  celebrari;  in  qnibus  extruendis  die 
noctuque  operara  dabant,  quatinus  in  pare  discerent,  quid  contra  hostes 
in  necessitate  facere  debuissent.  Vilia  aut  nulla  extra  urbes  fuere  moenia. 
9?nd)  feiner  SBeife  t)at  Goldast,  Constitt.  imperiales  (g.  121  (qu§  it)m  anbete, 
,V  SB.  Palatii  Aquila  Saxonica  <B.  24),  bie  ©efefee  f)er3uftellcn  gejud^t.  Sd)on 
Pfefßnger,  Vitr.  illustr.  I,  ©.62,  t)Qt  biefen  Ursprung  bemcrft.  ©leid^toobl 
bielt  ?Jfiftet,  2.  &.  II,  S.  23  m.  1,  [\e  für  ed)t  (er  meinte,  bie  Spradjc 
»Däre  ber  in  ben  eben  bort  obgcbrucften  Statuten  be^  ?lltt)eimer  6oncil§  fetjr 
ät)nlt(iö;  baft  bieU  abct  toon  Aventin  feien,  ttiufttc  er  freilid^  nid)t).  Goldast 
folgt  toörtlidi  bem  Fabricius,  Saxoniae  illustr.  3^.113,  ber,  loie  er  felbft  fagt, 
feine  9iat^rid)t  au%  Widukind  unb  Sigebert  na^m  unb  nur  ben  ^lusbriicf 
änberte.  —  2öenn  ®tefcbred)t  I,  <B.  811,  glaubt,  in  bem  Jtfetidjt  be§  Widukind 
©puren  eines  ©cfe^eS  ^einrid^ö  luieberjufinben,  fo  fe^e  idj  aud^  baju  feinen  ©runb. 


iBefeftigung  Don  6täbtcn.  93 

^clagcrunQcn  an^uftettcn ').  Ueberafl  feit  bem  ?lu'5(^ang  bcö  V'tcn 
^a()r^unberl'3,  bn  bic  ßinfänc  crft  bcv  ^iormanncn,  bann  ber  Ungarn 
Mc  Deifcf)iebenen  I()etlc  bcö  3teic^^  t)etm|uc!^tcn,  i)at  man  in  ber  hex- 
ftcllunq  Don  SlJiauern  unb  SBcfeftit^unt^en  in  bcn  üor^anbenen  Stäbten 
ober  in  ber  'Einlage  fcfter  ^lä^e  ^unäd)ft  bie  yicttung  öor  ben 
brof)cnbcn  ©cfa^rcn  gciud)t. 

£cf)on  in  bcn  crftcn  i^a^ren  nad)  bem  ?lujtretcn  ber  Ungarn 
an  ben  iüböftlid)en  G5ren,jen  Gereinigten  fid)  bie  'Angehörigen  ber 
^unäc^ft  gefä^rbeten  G5ebietc  ,^um  95au  einer  ^efte  an  ber  6ng-). 
Um  bicjeibe  ^eit  Warb  bem  SBijdjof  uon  ßid^ftätt  bie  6rlaubniö  gc= 
geben,  gegen  bie  Einfälle  ber  |)eiben  —  unb  gemeint  fönnen  nur 
bic  Ungarn  fein  —  einen  befeftigten  Crt  ^u  errichten '^).  |)ier  ()an= 
belt  eö  fic^  um  neue  iHnlagen ,  aber  Don  gröfjcrcr  Scbeutung  unb 
bauernbem  SBeftanb.  ^lcf)x  für  baö  augenblirf(id)e  33ebürfniö  bagegen 
mar  bie  Sefcftigung  beftimmt,  in  melier  bie  'Jlngc^örigen  SangaücnS 
eine  3"fl"c^t  fanben.  ^lu§  bcmfclben  5af)r  ^ei^t  eö  Don  Sot^ringcn, 
ieber  t)obe  bei  bem  Einfall  ber  Ungarn  ftd)ere  Crte  gefuc^t:  felfigte 
'6öf)en  mürben  auöermät)lt,  um  bort  33efeftigungen  ober  SBurgen  an= 
',iilcgen*).  'Jlber  aiid)  bic  Dorf)anbencn  gröHcrcn  Crtfc^aften,  bic  alten 
:Kömcrftäbte,  mürben  mo  e^^  Üiot^  tf)at  neu  befeftigt.  -^öer^og  "^tmulf 
baute  bie  lllaiicrn  Don  9{egenöburg'").  3?ifd)of  Übalrid)  Don  \llugö= 
bürg  unternahm  eg,  feine  ©tabt  mit  ^JJiauern  ftatt  mit  (^rbmäHen  linb 
f)o(lcrnen   S^ruftuielircn    ]u   umgeben''),    red)t  eigentlich  ,^um  Sd)utt 


■)  iügl.  übet  ba«  ^olgcnbc  bie  '2lu?fü^tung  in  C^rrur^  14. 

2)  u,{  eubttig  b.  Ä.  ton  901,  Mon.  B.  XXXI,  1,  ©.  163:  civitatem 
illam,  quam  tideles  nostri  regni  pro  tuitione  patriae  unanimiter  contra  eo- 
rundem  cliristiani  nominis  persecutorum  insidias  noviter  in  ripa  Anasi 
fluminis  . . .  constrnxcrunt  .  .  .  eandem  civitatem  cum  omni  apparatu  mu- 
nitionis  seu  utilitatis  etc. 

')  Utf.  Siubtoig  b.  Ä.  toti  908,  Mon.  B.  XXXI,  1,  S.  178:  3)a  bct 
^t|d)of  t>on  ^id]ftätt  um  bie  ^ilaubiiid  gebeten  in  suo  episcopatu  aliquas 
munitiones  et  firmitatcs  contra  paganorum  ineursus  moliri  .  .  .  licentiam  con- 
cedimus  .  .  .  urbem  construere.  95gl.  OJaupp,  lieber  Teutfdjc  Stabtegrünbung 
g.  42  u.  4:5.  —  ?(et)nli(^  giebt  in  Italien  '.»12  i^erengit  einet  'Jlebtijrm 
edificandi  castoila  in  opportunis  locis  licentiam  ...  ad  paganorum  depri- 
mcndas  insidias;  .Muratori  .\ntiq.  Ital.  II.  <B.  267. 

*)  9lotii»  t>on  92»i,  iDJitteltt).  115Ö.  I,  £.  2:31:  depopulantilms  Agarenis 
pene  totum  regunm  Helgicae  Galliae,  studuit  unusquisque  diligenter  tuta 
loca  perquirere,  ubi  aliquid  firmiiatis  fieri  potuisset  contra  predictorum 
insidias  perfidorum.  Invt  nto  igitur  quodain  Castro  .  .  .  super  ripan»  flumini» 
.  .  .  vallatns  undique  precisis  rupibus.  3n  bet  anbetn,  loie  ti  jc^eint,  nutzen« 
tifdjen  j'^afjunc},  e.  230:  rupem  quandam  munitioni  faciendae  aptam  super 
ripatn  tiuniinis  etc.  ÜJgl.  ebenb.  ^.  221:  quendam  locum  pro  facienda 
innniciuncula.  3n  yotf)tingen  ttjoi  ftetlit^  bet  iPutgenbau  aud)  nii^  anbeten 
(^5iiinbfn  bnmolö  febt  im  ScblDonge. 

'')  Arnoldus  de  mir.  S.  Kmmerammi  c.  7,  SS.  IV,  S.  5.')2:  muroB 
Hatisbonensiuni  cixitatis,  quos  .Vrnolfus  dtix,  inter  optimates  opere  diviso, 
cito  conhtruxenit  sub  rege  Ileinriio.  23ieUeid)t  bejie^t  e*  fid)  auf  bie  ^fit 
ba  et  fid)  gegen  ^')einti(4  ,iu  t)ettt)eibigen  gebad)te.  '4(gl.  iBuc^nei  III,  6.  23 
"Ji.,  unb  bejonbetd  fiitl*,  .(leintid)  II,  «b.  I,  e.  2:.. 

«)  (Jcrhard,  Viti  S.  Oudalrici  c.  3,  ®.  390:  ber  iöifdjof  forole,  qua- 
liter  civitatem,    quam   ineptis   TallicuHs  et  lignis  putridi«  circumoatam  io- 


94  innere  5)ert)ältni[fe. 

oegen  bie  Uncjarn,  hexen  Eingriffen  er  fo  ^nei  5)kl  gliicflid)  Iro^  9c= 
boten  tjat  %ndi  ßonftanj  ift  bei  bcm  legten  Ginjall  burd)  feine 
flauem  gerettet').  .Röln  mufe  narf)  bem  ^Jiormanneneinfad  nen  be= 
fcftigt  fein-).  jDoö  ©leic^e  gefc^a^  in  ben  Reiten  Jpeinric^ä  ]u 
Utredjt,  baö  ben  üerf)eercnben  Eingriffen  ber  Normannen  auögefetjt  ge= 
trcfcn  roor:  ber  33ifc^i)f  iöotberirt)  erbaute  'JJJauern  unb  nod)  onbere  S8c= 
feftigungeroerfe^).  Einige  3eit  fpäter  warb  Gambrai  ummauert  unb 
babürd)  üor  ben  Ungarn  gefdjüijt'*).  2)er  Äönig  felbft  l)at  ftd)  in 
einem  befeftigten  ^pia^j  Ä^erla  get)alten,  ha  er  ]n  fd)iüad)  lüar  biefen 
im  offenen  ^^elbe  ^u  roiberfte^en.  Unb  aud)  ein  ,^n)eited  5Jlal  folt  eine 
©tobt  il)m  3nff"d)t  geboten  ^abcn,  ba  er  mit  i^nen  unglücflid)  ge= 
fämpft  tjatte''). 

(^ö  fef)lte  nid)t  gan,^  an  folcl)en  Crten  in  6ad)fen*'):  oud)  in 
bem  5lrieg  mit  5Tonrab  werben  ein-jelne  genannt,  ^ereöburg,  ®rona. 
2)od)  ^ebt  ein  8d)riftfteller  ber  3eit  ^eroor'),  bafj  ©adjfen  unb 
J^üringen  me^r  alä  anbere  ^roDin^en  baran  Mangel  litten  unb  um 
beö  njiÜen  Oor,^uggtt)cife  ber  S-^ertuüftung  auögefeijt  waren,  ^iamentlic^ 
gröfjere  mit  5}iauern  umgebene  Crtfdjaften  ober  'Stäbte  ^at  e^  irenig 
ober  gar  nid)t  gegeben.  9iur  5Jler)eburg  unb  üietleidit  Grfurt  in 
2:^iiringen  entfpred)en  einigermaßen  einer  fold)en  33orftellung ,  unb 
auc^  jeneä  war  biä  baf)in  nid)t  orbentlid)  befeftigt^).  2)ie  ©adifen 
lebten  in  altgermanifd)er  SÖeife  in  offenen  2)örfern,  in  einem  J^eil 
äöeftfalcnS  ^erftreut  auf  ßin^el^öfen. 

Eiber  aud)  anberäroo  waren,  wie  fdjon  bie  angeführten  23eifpiele 


venit,  muris  cingere  raluissct ,  quia  in  bis  temporibus  Ungaroi  Mm  sevitia  in 
istis  provinciis  more  deinoniorum  crassabatur. 

1)  ©.  oben  ©.  88  9i.  1. 

)  3in  3-  S81  Coloniam  Agrii)pinam,  Honnam  civitatem  (urn  ad- 
jacentibus  castellis  .  .  .  igne  coniburiint  (bie  92otmannen)  Kegino  ©.  .592; 
922  bf'fit  e»,  Ennen  I,  6.  4.58,  von  ben  ^ionncn  Don  ©erristieim,  bafi  fic  ex 
improviso  et  subitaneo  l'ngaronim  impetu  .  .  .  mortis  periculum  formidando 
Coloiiiensis  civitatis  confugia  adeiintibus  nuUumque  per  omnia  in  praefato 
loco  castelUim  vel  aliud  tiitamen  tunc  habentibus. 

3)  Utf.5<.  SÖotberid)!,  bei  Heda  @.  7-5,  loenn  auä)  in  t^ter  ßcfet^eit  jtoeifet» 
■^aft,  bodö  jcbenfallS  ein  l)iftotifc^ed  SfUfli'^:  pontem  Irans  fossatum  urbem- 
que  cum  i)ortis  et  murum  cum  propugnaculis  contra  bostium  insultum  con- 
struxi.  iUgl.  Fassio  Friderici  c.  19,  SS.  XV,  ©.  3ö4.  —  (Sine  ältere 
Urf.  Siaxl  in.  betidjtct  übet  boä  )va%  äf)nlid)  ber  ^i|d^of  öon  yancjreö  tt)ot, 
ßouquet  IX,  S.  346:  qualiter  Lingonis  civitatem  ...  ob  nimiam  perse= 
cutionem  sive  infestationem  paganoium  .  .  .  prope  jam  aedificatam  sine 
alicujus  comitis  vel  judicis  juvamine  ..  .  constructam  haberet  ...;  fc^enft 
iljm  ii)suni  civitatis  nmrum  etc. 

*)  G.  epp.  Camerac.  I,  74.  SS.  VII,  <B.  428:  Fulbertus  episcopus 
impigre  imminentem  ruinam  previdens,  urbem  attentiore  cura  muniri 
exercuit.  9lud  ber  @ejc^td)te  ber  i^elagetung  er{)ent  beutlic^,  ba§  bie  ganje 
Stobt  befeftigt,  nid)t  etnia  blofe  ein  ßaftett  ertid^tet  war. 

■■')  ©.  tiorber  S.  77. 

8)  So  f)f'Bt  ti  bei  Widul<ind  I,  9  im  3{Qtbe  ber  j^ronten  tüäljrenb  be§ 
Ifjüringijdjcn  Äriegö:  Xum  singulis  nrbibus  administranda  sufficimus  praesidia? 

■•)  Liudprand  II,  24:  Saxonura  ac  Turingiorum  terra  fcicile  depo- 
pulatur,  quae  nee  montibus  adjuta  nee  firmisismis  oppidis  est  munita. 

8)  S.  nad)[)n  ©.  9-5. 


Einlage  bffefÜgter  Crtc.  95 

«igen,  üielfac^  bic  oltcn  23cfcftigungen  .^crflört^);  neue  Einlagen, 
g3iötf)umöfi^c  unb  .Qlöfter,  rvaxen  o^nc  ÜJinuern  unb  lüutben  fo  mit 
bcn  in  i^ncii  Qngc{)Quften  i)icicf)tt)ütncrn  eine  23eute  bei  raubjüd)tigcn 
öeinbe  - 1.  " 

^•)icr  \)at  ^o^invidf  gu  Reifen  gefut^t.  '^lid^t  förmliche  6täbte 
lä&t  er  grünbcn  unb  bauen,  ober  aud)  nid)t  blofje  i^er^Que  ober 
il»ev)d)Qn^ungen  niadjen.  (^6  njurben  of)ne  ^n^eifcl  ein.^elne  befcftigtc 
Crte  gnn,^  neu  angelegt^),  uamcntlid)  aber  hie  i)orI)anbenen  2Bo^n= 
plotje  burc^  bic  6rrici)tung  Don  ^Jiauern  gefd^ü^t. 

^urd)  3?cjd)lu6  bei  i?önigö  unb  ber  f^ürften  —  man  mag  gu= 
näc^ft  an  bie  äi^ormjcr  33crfammlung  benfen  —  ift  beftimmt,  ba^ 
namentlid)  bie  5?Iüfter  mit  ^Jiauern  unb  S^cfeftigungömerfen  umgeben 
merbcn  foüten.  5^ie  ^öl)e  ber  'iDiauern  iror  Dorgefd^riebcn ;  12  5u§ 
entjernt  lag  ein  tiefer  ©raben.  6o  fanb  bei  23au  p  ^erejclb  ftatt*). 
9iur  ber  5!Jlangel  an  ^liad)rid)ten  wirb  foldje  SJorgängeanberämo 
ber  Siunbe  ent^ie^en. 

Söenig  ein.^elneä  ift  betannt.  ^[Jierfebuig  warb  mit  einer  ftcincr= 
ncn  ^auet  umgeben  unb  in  ber  Stobt  je^t  aud^  eine  5?irc^e  auS 
tütcincn  aufgefütirl'').     Sei  Cueblinburg  ift  mal^rfdjeinlid) ,    bafe   bie 

')  6o  fanb  ^ifc^of  $)uTcfaatb  nod)  fpätet  äiiotra«,  Vita  Burchardi  c.  6, 
SS.  IV,  6.  83.5. 

«)  e.  übet  GJotif  Miracula  S.  Gorgonii  c.  7,  SS.  IV,  ©.  240:  Ea  tem- 
pestate  qua  Ungarii  pervagabantur  has  regioncs,  Wigerico  praesule  civitati 
Mettent'i  pracsidente,  fugerunt  monachi  ad  civitatem  eaiideni,  sua  omuia 
socuni  toilentes  .  .  .  co  quod  septione  niurorum  nerduin  muuitus  esset 
anibitus  inonasterii;  übet  9JtQoflttd)t  .locundus,  Transl.  8.  Servatii  c.  40, 
SS.  X ,  S.  lUö :  Giselbertus  .  .  .  circa  ejus  monasterium  imperatoris  et  pa- 
latium  novuni  construxit  munim ,  quia  prior  civitas  ...  ex  toto  corruit  et 
periit:  bet  ^au  tarn  abet  nid)t  juftanbr. 

*)  S^ie*  jcbfiut  Thietn)ar  ju  meinen,  toenn  et  noc^  ben  SäJotten  unten 
91.  5  logt :  Caeteras  quoque  urbes  ad  saluteni  regni  .  .  .  fabricavit.  Unb 
au4  bie  äl^utte  be'»  ^Vidukind :  In  quibus  extruendis  etc.  neifen  batauf  bin- 
W\i  llntfdil  bfbauptet  Soudjai)  I,  S.  3j-(8  ba*  Wfflcntbeil. 

*)  Miracula  S.  Wigberti  c.  5,  SS.  IV,  ©.22.'):  Nuper  dirae  calamitatis 
flagello  super  nos  paganis  concesso,  regali  consensu  regaliunique  principum 
decreto  sancitum  est  et  jussum,  bonestorum  virorum  feniinanimque  ron- 
venticulis  loai  jirivata  mur.itionibus  tirniis  uiurisque  circundari.  (juod  ut 
et  a]iud  nos  ita  tieret,  ex  omni  abbatia  ianiilia  lonvocata  labori  cotidiano 
liuic  opori  iustabat  peragendo.  F'actumque  est,  ut  propere  quodain  in  loco 
et  alisqiie  nornia  confuse  paries  constructus  u»que  ad  definit^im  consurgeret 
suniuiitateoi.  Cunctis  itaquc  recedontibus,  subito  prolapsu  dissolvitur  murus, 
uno  tantuni  adhuc  desuper  remanente,  quem  secuni  ruitura  moles  vasto 
impetu  detraxit,  altae  fossae  12  pcdibus  a  inuro  distanti  injecit.  —  ültgl. 
iibet  bie  iUetpfliditunc)  bet  Aloftrtleute  M'm  ^ou  jold/et  U)cfeftigungen  ikie  Utfunbe 
Cfto  I.  füt  ai^  •     '  I>I>.  0.  i.  2ö7,  3.  4nl:  ut  servi  vel  lidi  vel  coioni 

vel  (}ui  dicuntii:  .••!  cenbuales  qui  in  ptoprictate  b.  IVtri ...  in  abbatia 

Wizinburg    vel ,ue    co'""">'-"«>'r    "f    i.i.it,..,»      g(ju    ßj    opus    nio- 

natborum   deserviant  seu   tiil>  cxistant,    ad  nullam 

aliam   civitatem   vei  castellum  ,       cogantur  vel  distrin» 

gantur  nisi  tantum  ad  idem  i  '  riuro. 

'■^  Tbietmar  1.  10:  Anti>{  mm  muro  rex  predictus  in 

deconivit  lanideo,  et  itttra  eatideui  aecclesiam,   quae  nunc  mater 
III,  de  lapidiüus  construi  .  . .  precepit.    iUgl.  Cliron.  epp.  Meneb., 
1(;6. 


96  innere  ffler^älttitfle. 

Sefeftigung  auf  bcr  A^ö^c,  bie  [id}  an  einen  Äönigdfiof  anjd^Iofe 
unb  in  bcT  eine  .ffircl)c  erbaut  tüarb,  jpäter  bad  Älofter  feinen  6i^ 
crt)ielt,  oon  ^einrid)  angeleckt  ift').  '•Jlefjnlirf)  mic  ^ict  nennt  eine 
Urfunbc  bei  ^^ijnigö  >|ii  5pö()lbe,  Übrbl^aujen ,  &xonau,  3)uberftQbt 
„Stäbtc",  bie  faum  einer  früheren  3fit  angehören  fönnen-).  Später 
ift  ^Jleifecn  auf  erobertem  (£lQüijd)em  Soben  gebaut^).  ?luf5erbem 
n)irb  ber  Urjprung  ©oölarö  in  etn^ad  fpätercr  3^'^  <'"!  -^einrid) 
^urücf geführt*).  2öirb  bajjelbe  üon  ÖianberS^eim'^)  behauptet,  ber 
©tiftung  jcineS  ©ro^Daterä  Siubolf,  fo  ift  wo^l  ebcnfotld  bie  Um= 
mouerung  gemeint.  ''Und)  öon  (Jfjcn  wirb  eine  folct)e  berid^tet*'), 
S3ei  nnberen  Crten,  bie  [ic^  ber  ©rünbung  ober  ^efeftigung  burrf) 
^cinrdi   rütjmcn ' ) ,  fe^U   e§   an   fieberen    {)iftoriid)en   ^Belegen :   bie 


M  2Bcnn  Thietmar  I.  10  jagt:  in  Quidilingaburch.  quam  ipse  a  fundainento 
construxit,  sepultus,  \o  bleibt "jtDftfelt)Qtt,  ob  bet  befeftigte  iÜla^  ober  nur  bie 
Äixd^e  gemeint  ift,  üon  ber  Sßjibufinb  fptic^t.  ©ine  cortem  Quitilinga  nennt 
eine  Utf.  Ctto  I.,  DD.  228,  ®.  313.  2)od)  toitb  |d)on  922  villa  quae  dicitur 
Quitelingaburg  genannt,  \üai  I)ict  mo'^l  noc^  nic^t  auf  25efeftigung  binnjcift. 
^cnn  Ctto  I.  jagt  937,  DD.  1,  ©.  89:  urbem  in  Quidilingoburg  supra 
montem  constructam ;  unb  biefe  meint  bie  Chronica  Saxonum  bei  Henricus 
de  Hervordia.  ed.  Pottbast  ©.  74:  Civitatem  (ioslariam  fundavit  et  urbem 
Quedelingheborch.  Sgl.  3f.  SRanfe,  Uebcr  bcn  Urjprung  Cueblinbutod  ©.  9  ff.; 
üitanfe  unb  Äuglet,  iöefc^reibung  unb  ©efd).  b.  ®d)Iofefitc^e  ju  Oueblinbutg 
6.  41  ff.  3n  bcn  Mir.  S.  Wigberti,  bie  nid^t  lange  uad)  ^eintid^  gefc^tie» 
ben  fein  fönnen,  I)cifet  ed  c.  19,  ®.  227:  locus  Quidilingonburch  nominatus, 
nunc  in  Saxonum  regno  propter  regalis  sedis  honorem  sublimis  et  famosus; 
früfjer  fei  et  ^crefelb  subditus  gertelen.  Unfxc^ct  ift,  ttjenn  eine  33rücfenanlage, 
bie  neucrbingg  unter  bcm  SiroBenpflafter  ber  Stobt  aefunben,  ^eintid)  ju» 
gef^ricben  ttJirb;  |)cinemann,  ÖJcfd).  |)annot)er§  I,  ©.  82. 

'^}  DD.  9ir.  20,   ©.  56:    quicquid  propriae  hereditatis  .  .  .  videre  habe- 
mur  in  locis  . .  .  cum   civitatibus  et    omnibus    ad   praedicta   loca   perti- 
nentibas. 

»)  ©.  unten  6.  131. 

*)  Bo  Ann.  Saxo  922,  SS.  IV,  ©.  595,  unb  Ann.  Palid.,  SS.  XVI,  ©.  61, 
aui  betlelben  Cueüe:  Vicum  Goslarie  construxit;  batnadj  ber  2)crS  bei 
Engelhusius,  Leibniz  SS.  II,  ©.  1072:  Henricus  primus  rexit,  pietatis  amator, 
Goslare  fundator  civitatis  eratque  parator.  2ie  IRid^tigtett  biefer  'Jiod)tic^t 
mödöte  fid)  nid)t  bejroeifeln  laffcn ;  f.  Heineccius,  Antiqq.  Gosl.  ©.  7  ff.  Söae  Adam 
III,  27,  SS.  VII,  ©.  346,  t)on  (Erbauung  ber  Stobt  burc^  |)cinric^  III.  erjö^lt, 
fann  tion  einer  (Jrmeitcrung  bcrfelben  öerftonben  luerben;  ugi.  ©tenjel,  5^önf. 
.Raifer  I,  ©.  1G9.  lieber  bie  mit  ©tünbung  ©oilorl  in  SJerbinbung  gcje^te 
Sluffinbung  beS  *IJtetallteict)tl)um§  im  OiammcUberg  unter  .^einrid)  1.  f.  bcn 
6fcur8  15. 

")  Ann.  Palid.  o.  a.  D.,  h)0  ti  tjcifet:  Gandersheim  quoque  vicum- 
que  etc. 

«)  ^undfe ,  @eid)i(^te  bon  ßffen  ©.  29.  89  91.  3laä)  einem  fiatalog 
ber  3lebtijfiunen  fei  bomolS  bo3  ftlofter  mit  einem  vallum  unb  einer  ^ÜJouer 
umgeben.  -  3;arf  man  auf  ben  9lu5brucf  in  civitate  Corbejenssi  (Urf.  Otto 
DD.  I,  ©.  121)  ÜJettiid^t  legen  (f.  b.  (SjcurS),  fo  mar  oud)  (ioröei  940  bcfeftigt. 

■)  ©0  ©oeft,  jucrft,  inie  e^s  fc^eint,  öon  Teschenmacher,  Annales  Cliviae. 
Frf.  1721.  ©.  239 :  (Susatum)  Henrici  Aucupis  auctoritiite  muro  circumdatum 
est  atque  opificia  in  pagis  exerceri  prohibita.  2öo»  Dehmel,  De  Heinrico  I. 
urbium  conuitore.  Marburgi  1828.  ©.  42,  Aur  Jöeftätigung  onfütjrt,  get)ört 
burc^aul  nii^t  t)icrt)cr.  Sögt.  58artt)olb,  ©oeft  ©.  26.  —  \!lnbere  Crte  nennen 
Heineccius,  Antiqq.  Gosl.  ©.7  ff.;  Hahn,  Heinricus  Auceps  ©.  151;  Struve, 
Corp.  liist  Germ.  I,  S.  266  5i.  65. 


Änorbnungen  »egcn  öct  Stöotf.  97 

ör^ä^lungen  bcruf)cn  mrift  auf  bcr  ^Jlnna^me,  bofe  ^einrid)  übeT= 
I)oupt  in  umfolfcnbcr  Söeifc  old  ©tobtegrünbcr  t^ätig  gcrccfen  jci.  ?lbct 
bic  3q^I  bcr  Crtc  bic  bnmalö  eine  Ummoueruni^  erhielten  unb  fid) 
id)on  babiirrf)  über  bic  gett}öt)n!id)cn  '-fi}oI)nft^e  f)ert)or^oben,  ift  o^ne 
3n)cifel  boc^  bcbcutenber  gerocfcn,  aUS  im  eiii^clnen  überliefert  ifl. 
fi.^enn  roenig  fpäter  in  bcn  öftlid)cn  Örfn^gauen,  J^rifonefelb  unb 
-^aegou ,  eine  gan.^e  9leit)e  oon  Crtfrfiaften  al§  befeftigt  erfc^eincn, 
fo  ift  cö  im  ^ot)em  (^rabe  njQl)vfct)einIid) ,  baß  bie§  mit  ben 
»Hnorbnungen  ^einrict)ö  ;|ufammen^ängt :  größere  iö?of)nplä^c,  njie 
5)icrfcburg,  bann  X'lltftebt,  unb  Heine  faum  bcfnnnte  3)örfcr  finben 
fit^  ba  neben  einonber ' ).  Unb  auc^  in  anberen  X^eilen  Sacf)fen3 
unb  2;f)üringenö  ,^eigen  bie  iTcnfmälcr  ber  folgenben  Qcit  \>a^  3Jor» 
^nnbcnfein  nid)t  njeniger  befeftigtcr  Orte,  beren  Urfprung  menigftenä 
,^um  %i)eil  auf  bicfe  ^a^xe  tüirb  .^urücfgefü^rt  nierben  bürfen-). 

(Sin  erfter  Sc{)ritt  ^ur  ^örberung  ftäbtifc^en  3i'fflninicnlebenö 
tt)ar  hiermit  jebenfallS  gemacht.  Unb  audj  bie  anberen  öiiirict)tungen 
roeldje  ber  ßönig  traf  finb  bafür  nit^t  o^ne  93ebeutung  gemefen,  fo 
roenig  rieinvici)  auc^  nie  bcr  Segrünber  ftäbtifcficn  Sebenä  ober  gat 
befonberer  ftäbtifrf)cr  ^i^fi^fit  angefe^en  njerben  tann'M. 

S)ie  3?cftimmungen  über  bie  '^Ib^altung  üon  iVrfammlungen 
unb  ^fftli^ffitf"  i"  fcf"  befeftigten  Stäbten^i  tjattcn  gettife  ni(^t 
blofe  ben  3^eff,  fold)e  gegen  plöttlic^e  Ueberfälle  um^crfc^roeifenbet 
Senaten  ^u  fc^ü^en.   SPö^renb  bes  2i^affenftillftnnb>5  mit  bcn  Ungarn 


')  Utt.  Ctto  II.  D.  3.979,  SDencf  II,  S.  32:  Civitatum  vero  et  castellorum 
inir '  i«niiii  terminum  positorum  nomina  . .  .  dijmuin  duximus  inserere: 
Alt  (terburgaburg,     Niwanburi:.     Burnstediburg.    Helphedeburg, 

Str..  -'irg,   Gucunburg.   Cornturdeburg ,    Smernigeburg,    Wizinburg. 

Scidiniiurg.  Mucbunlevaburg,  Hozhoburg,  Wirbineburg,  Sweraeburg,  Merse- 
burg, Hunlevaburg.  Luideneburg.  ÄuT  biefe  Urfunbe  {)at  mic^  bte  ?[tbfit 
txnti  tntinei  ,'^ttt)öTti,  Anod)ent)aufT,  übet  bie  älteTr  (V5fid^id)te  S^ürinQrnd 
juftft  flufmerfiam  gtnifldjt.  S^\  t)ctgletd;cn  ift  fcoS  3fJ)''*t)fHcic^nt«  bei  l'ebebut 
3-  f-  l-'tfufe.  Weid).  XII,  S.  213:  Hec  sunt  urbes  quae  cum  viculis  suis  et 
Omnibus  locis  ad  se  pcrti|nentibus|.  ""Uüi  baif  man  bied  nic^t  in«  9.  3at)i^. 
^ehen,  »oie  ©röfjlet  teiü,  'S-  ^  '  *"--' rTein*  VII,  S.  8."i:  VIII,  S.  30.S.  — 
Aber  f^  ift  fem  ötunb,    .^"^i  lagen   nun  i)ot}uq«tt)ci?e  nur  in  biejen 

öftli(ften  ry5<.,Tnh,-;r  ^u  fud^en,  :...  ^...„uinonn,  ©e|d).  b.  'J^iebcrj.  SBolf«  S.  550, 
®ififbtc(i  23.  224.  M2  unb  ^ii^jid),  1.  0.  I,  S.  306,  Itjun. 

-')  ^  1)    leugnet  3pittler,   ®e?d).  .&anno»)fr3  I,    £.  22  9i.,  aal« 

bröcflid),  tnbem  er  meint,  auc^  nic^t  bet  Uriptung  C^inei  Statt  fönne  bi^  in 
biefe  ä'it  hinauf  beilegt  metben.  i?t  benft  ober  on  Stäbte  im  jpäteten  Sinn 
b(^  !:Q3ort«,  unb  jolc^ei  gab  e^  frtilic^  feine  )u  ^(iniid)4  3f>tfn-  Xaffelbc 
kgt^obet  ourf)  roieber  3d)oumonn  3.  .')."il.  ^m  Hegenfnh  bo^ii  l)ot  ^eflmi^ 
t.  StäbtettJe'r  '  !t  ber  Cttonen  S.  17,  ou^gerrd  :  ■     in   b«t  3'»^ 

ber  3äd)ftirt)>  d)  in  3ad)fen  unb  I^üringen  ■:  (urbes  unb 

civitjtesi  nad,.i .  iH  uiiien,  toäl)tenb  auf  {^ronfen,  innnu,  idjmabfn  unb 
yotlitiiigen  nur  ')'«  (amen. 

^)  ''i  .viiMM  hnt  tK-iirrhini)*  3namo  -  ®lf  Ttifn.i  i>i  finem  'Jluffoh  bet 
Seutic^ei  t.    Uebet  älter  .^fn  f.  (^rcut«  13. 

*)  i  . .    130.    S.    l.'.'  ■  r.nd)   Kkkehard 

fo  miebci:  uude  Ual  nun  taverne  ne  werc  undc  n< '  k«>t 

unde  nen  hochtit  wante  in  den  steden.   Uebet  on^  ;r« 

leitet,  }.  ib.  ba«  tKedjt  btt  8täbtrr  ,)um  ^ietbTourn,  {.  lAibuiz,  Auu.  11,  c.    (7 

Ool)Tb.  b    btfc(.  tt«(it.  -  2S(ii«,  ^finri«  I.    X  «ufl.  7 


98  ^nntxt  93ett)ältnifff. 

rvax  njcniflftend  üon  i^rer  ©eite  bic  ®efat)r  nid^t  fo  no^e,  baß  bar= 
auf  .vinacljft  ^älte  9tücffid)t  genommen  tuerben  joHen.  Unb  pt)nc 
folctjen  "Jlnlaf)  ift  in  anbcicn  05ermanijd)en  Staaten  öfinlic^eä  iicr= 
fügt:  unter  ßönig  (^bmarb  um  eben  biefe  3cit  in  (SnglanbM,  fpiitcr 
burrf)  Clai)  Mt)rve  in  9iovtt)egen  - ) ,  t)on  beiben  ^n  bem  3")^^,  um 
bie  Sanbbauer  mel^r  in  bic  Stäbte  ]n  ^ie^en,  baö  V(ufb(ü^en  ftäbtifd/en 
Wenjevbeö  unb  ^eben^S  ^u  beförbern  Unb  barauf  maren  bod^  tt)al)r= 
fd)einlic^  andj  .i'wnvic^ö 'Jlbfidjten  geridjtet^):  bafür  fönnen  jebenfallö 
feine  '^tnorbnungen  nidjt  o^ne  23ebeutung  genjefen  fein,  njcnn  fie  nuc^ 
trol^l  nic^t  in  ber  2lVije  roie  fie  gegeben  marcn  auf  längere  3fit 
Seftanb  get)abt  I)aben  ^ ). 

äöaö  ÜBibufinb  uon  ber  Ueberfiebelung  je  bcä  neunten  ^Jlanneä 
in  bie  Stäbte  berid)tet,  fd)cint  am  mciften  auf  beftimmte  Cxie  unb 
^Seiten  befd^ränft  lüerben  ,^u  muffen.  U5iefleid)t  bafj  für  bic  neun 
^al^re  beö  ^^affenftillftanbec'  abroedjfelnb  jebeS  i^al^r  ein  ^Jeuntel  ber 
betreffenben  '!Diannfd)aft  ben  2)ienft  übernef)men  follte"^).  ©emeint 
föiinen  aber  o^ne  ^roeifel  nur  obI)Qngige  Seute  beö  .Rönigö  fein, 
benen  er  fold)e§  befet)len  unb  bie  er  ,^ur  33ertf)cibigung  feiner  '^^fal^cn 
beftimmen   mt)d)te''):    foldje  merben   auSbrücflidt)   in    ten  Cvten  ge= 

')  i.'oppenI)erg,  ®efd).  (Jnglanbä  1,  <B.  357. 

-)  Wilda,  De  libertate  Komana  civitatibus  Germanis  data  ©.  12.  SBgl. 
S:a!)lmann,  ®cfc^.  öon  3;änneinQrf  II,  ©.  134. 

=»)  2öa3  a^ittl),  T.  0.  II,  S.  19,  toon  (Jtt^cilung  be^  ^ünixtditi  an  bie 
Stäbte  fogt,  ift  gan^  unbegtünbet. 

*)  Sffia?  Conring,  De  urbibus,  Opp.  I,  ©.  499,  anfüt)tt:  Est  et  ubi 
hodieque  nuptialia  convivia  nonnisi  in  urbibus  celebrant  agrestes,  fann 
notütlid)  t)icraut  nid^t  be.^ogen  toetbcn.  —  *iln  ©clogc  üon  länblic^en  Silben 
^Qt  äßilmana  9cbori)t;  l  3).  9}®.  V,  6.  3()5  m. 

^')  So  2Bcberinb,  9Jotcn  II,  ®.  345,  bem  *J?t)iaip§,  Beiträge  <B.  114,  bei« 
ftimmt,  n)Ql)rcnb  fic^  ßöpfc,  Söibufinb  <B.  1.58,  cntjd)ieben  bogegcn  etfUnt. 
3u  fubtit  untetjdjcibft  biefcr,  loenn  et  B.  160  ^agt:  „Xic  Sburgmonncn  nel)mcn 
bQÄ  eingelieferte  2:ritfcl  in  (Empfang;  i'^nen  frlbft  ftet)t  ein  9Jennlel  n(#  llntet' 
l^alt  unb  @ntfd)Qbigung  it)rer  iirnfte  ;ju,  jtoei  9ieuntel  tt)erben  ol»  ®runbftocf 
bouernbet  ^rotiantietüng  ber  93utg  für  bie  3fit  ""fä  aDgenteincn  JHürfjugS 
borf^in  aufgefpeidjett". 

")  SÜebcfinb,  ^.  ^ermann  <B.  27  9f.  24;  9?oien  a.  a.  C,  meint,  e%  feien 
bie  agrarii  milites  al#  mit  ?lfdctn  belot)nte  gölblinr.e  su  t)ctftet)en.  Toran 
ift  ober,  nadö  ^fni  Sprodbgebroud)  be?  Widukind  unb  bem  h)ol  toir  übet  bie 
S3ett)ältniffc  überl)Oupt  hjiffcn,  offenbat  nidjt  ;}»  brnfen.  ^Ibet  cbenfottienig 
lönnen  e?  bic  fteien  ©runbbefijjet  'ein  (Leibniz,  Ann.  II,  S.  34();  Wöfct, 
Cenabt.  ®efd).  II,  ?lbftft.  2,  §  18,  SBetfe  ibb.  VII,  ©.  118;  *J3l)tIlipä  a.  a.  C 
©.  114),  aud)  n)ot)l  niÄt  bic  lanbbauenbrn  lüoffQÜen,  toie  id)  frül)et  meinte, 
fonbern  ,^unäd)ft  nur  ^üliniftetiolen ;  botonf  meift  namcntlid)  bet  ?ln»brud 
'oonfamiliares'  t)in;  ogl.  ^önniqeS,  ©toot^rec^l  S.  376  '')l.  Unb  fo  oud) 
«.  ®iefebted)t,  Syerb.  ©cfc^.  I,  ©.  146;  «eo,  Sotl.  I,  S.  601;  2B.  ®tefebred)t 
I,  ®.  224  (Jicnftlcute;  ©.  812:  «DJiniftetialen);  ©oud)nl)  I,  ©.  387;  flöpfe, 
<B.  96.  159.  Söattl)Dlb,  öefd).  ber  beutid)en  Stäbte  I,  ©.  100  (Qt)nlidö  .?lricg5= 
toefcn  I,  S.  136),  be!)nt  bie  Sod^e  ,^u  hjeit  qu§,  hjcnn  et  fagt:  nid)t  bloß  bie 
ßblen,  bie  freien  (Sigentbümer,  £ienftleute,  fonbetn  auA)  l'atenjinlpflidjtige, 
nut  nidjt  unfteie  SPouctn,  feien  gemeint  (ogl.  SRott)  ü.  ©d^tecfenftcin,  ^lattijiat 
I,  S.  32  ff.,  ber  it)m  ttjcnigften»  tf)eiln3eife  beipflichtet),  cttlärt  fic^  bonn  ober 
gegen  eine®eltung  füt  ba%  gan3c  Üteid^  unb  für  langete  3eit,  toeil  fo  „ungel)eute 
öfeftungen"  liätten  entftel)en  unb  bie  ©tobte  Elemente  aufnet)nen  muffen  bie 
i^ter  6nth)idelung   ni(i^t  günftig  fein  tonnten,    ©c^oumann   ©.  553  berftel)t 


'Xnorbiiungcu  toegen  bti  Stäbtr.       "  99 

nannt.bic  ^leinrid)  jpätcr  feiner  ©emo^Iin  qIö  2Öitt^um  übertrug*). 
*Jluc^  boö  fd)on  aber  fann  ,^um  ßmporfommen  ein.^elner  beiflctrogcn 
f)Qben.  Unb  üieCleid)t  ift  hierin  ouc^  ein  'Jlnfang  ^u  ber  33pj^cllung 
jogcnonnter  Siyuri^nionncn  für  bie  i^ertVibigung  einer  2tQbt  \\x  fe^en-). 

Söefonbere  'J.>ergünftigungen,  er^ä^lt  itjictmar,  ^ot  ^Öeinrid)  ben 
33ctDP^nern  einer  Stabt,  I)inter  beren  ^Jiauern  er  einft  6(f)u^  gegen 
bie  Ungarn  fanb,  oerlie^en^).  2Bad  barunter  ju  üerftetjen,  bleibt 
gan^  unbcutlid)*). 

(Sine  befeftigte  ©tabt  muBte  einen  SBorfle^er  !^oben,  ber  i^rc 
i^ert^eibigung  leitete,  unb  ber  alte  Crt^Dorfte^cr  ober  Sc^ult^iB  ^^^^'f- 
3u  bem  önbe  eine  ^öf)ere  Stellung  erlangt.  23iclleic^t  ift  aber  ^ie  unb 
ba  aud)  fd)on  ein  Seanitev  mit  gräflichem  Flamen  ober  Üte^t  ein» 
gefeljt  njorben  unb  fo  bie  6intt)D^nerfrf|aft  au8  ber  ©emeinfc^aft  bcd 
©aued  auegefd)ieben '' ). 

iBon  Berleburg  berid)tet  i^ietmar**),  ^einrirf)  \\()Siz  tnaö  ju 
biefer  6tabt  gehörte  unb  bem  üiec^t  öieler  unterroorfen  toar  öer= 
einigt:  tt)af)rfd)einlid)  t)at  ber  .Qönig  ^ier  gleich  bei  ber  neuen 
93cfeftigung    alleS    ^He^t    über    bie    Gingefeffenen    einem    befonberen 

gar  nui  l'atrn,  bf«  Jtöni({§  ^ateit.  Unb  br^^alb  toot)l  tagt  bann  ^ti^fd),  £.  @.  I« 
S.  3(Hj,  ttjit  ttüßten  ntc^t,  loer  flemeint  fei.  —  Ixt  Säd)|.  Süettc^tonif  c.  150, 
S.  159,  tc^ieibt  aQgemrin:  dat  de  n^ende  man  van  deme  lande  in  de  stede 
vore,  unde  buweden  de  vaste  (bat)rt  bie  ifateinift^e  Ueberieijung:  quod  nonus 
quisque  vir  de  terra  etc.;  eine  jtocite:  nonus  vir  de  singulis  territoriis  etc.); 
i'iagbel».  Sdjöffendjronif  ©.  43 :  dat  de  negende  man  ut  den  dorpen  schoide 
in  de  stede  tecn  uml  hevesten  und  bewaren. 

M  liefe  meined  iWifftn*  früt)ct  nitgenbä  bradjtete  Ungabe  finbet  fid^  in 
bet  Uttimbe  für  Wa^tl)ilbe,  I)I>.  20,  S.  56:  necnon  etiam  interiorem  familiarum 
coUegiunem  intrinsecus  famnlantium  cum  omni  suppellectili,  cum  equariciis 
ibidem  ":  iti  illins  possidenda  perpetualiter  praedistinantes.    3ci^ 

glaube  :  bcttjoffnete  licnftleute  bc^icl)fn   ,^u  foüen;    biefe    ^aben 

bann  auui  vMicuiuübe  unter  ttjrer  ?luffid)t.  liefe  Stelle  jciqt  aber  aud), 
bafe  e^  fid)  nid)t  blofe  um  folc^e  ^inifteriolen  t)anbclt,  unter  bie,  »r»ic  ©iefe« 
bred)t  3.  >12  fagt,  flronlanb  gegen  bie  ÜJerpflidjtung  ju  ftetem  flricgäbienft 
tjert^eilt  mar,  wie  fie  in  ben  IJtarfen  ben  .Ipauptftnmm  ber  t)errfc^enben  4)e 
DöKerung  bilbeten.  ?ll^  4?finric^  biefe  (Einrichtungen  traf,  fann  man  aud) 
nod)  nicpt  öon  IJtarfen  fprcc^en. 

')  Sügl.  littmann,  .^^einrid)  ber  (hlouci^te  I.  S.  224. 

')  «.  bie  «teQe  oben  S.  77  %.  4.  Leibniz,  Ann.  II,  £.  34»;,  öerfteljt  bie 
äüottt  fd^toerltd)  richtig,  wenn  er  jagt,  ^einrid)  tiabe  feitbem  urbanorum  ho- 
niinum  operam  magis  aestimare  coepisse,  quam  vulgo  a  proTincialibos  fieri 
solebat. 

*i  93tel  ju  uiel  finbet  Hüirtl),  1.  «.  II,  S.  18.  in  biefer  Stene,  »oenn 
er  barou»  bie  iBefreiung  ber  IBenjo^ner  ber  neuen  Stäbte  Don  .ipörigfeit  eut» 
nimmt.  9lud)  xoai  ifc^art^olb  a.  a.  C.  €.  102  bon  iBeförbeiung  be^  inneren 
4iiol)lftonb«  ber  Stäbte  burd)  a/Jorltfrei^it,   j.  *.  für  iBombetg,  anführt,  ifl 

ot)ne  5^f ^•■^ 

Miige^  a.  a.  C.  ()iergegen  eintnenbet,  berul)t  auf  ber  3^^«  ^6 

bie  Sta;. .Lienftleute  aU  (i(inn)ot)ner  gehabt;    aber  er  jelbfi  fpric^t  nod)' 

t)er  i^on  etnem  Burggrafen,  ber  ja  eben  nic^td  ift  aU  ein  (^iraf,  brr  einrc  Gtabt 
t)orftet)t. 

*)  Tbietniar  I,  2:  .Vb  Heinrico  sumatur  exordiuni,  qui  predictae  civi- 
tatiR  (Mersebuio  adpertinentia  multorum  jus  tunc  respicientia  univit  majori- 
que  bis  multum  sua  virtate  et  industria  subegit    ^gl.  Sonnige«  a.  o.  C 


100  3nnctc  g3ftt)öltnine. 

33orfte^r  übertragen,  bcr  bann  and}  gräfliche  Sefiigniffe  ausüben 
miiBtc. 

SBci  5}]erfeburg  tuntb  aud)  einer  friegerijc^en  6c^Qr,  Weldje  aui 
Seilten  flcbilbct  bie  burd)  ©cnjoltt^at  unb  Oioub  ftraffäflig  gemorbcn, 
eine  yüebcrlaffung  angeroiefen :  tt)cr  öon  jolc^cn  tapfer  unb  hicgc^fätjig 
er|ct)ien,  fonb  (^inabe  unb  ett)ielt  baju  SDaffen  unb  Sonb ;  fie  fourben 
bann  unter  ben  5Jiauern  ^JJerfeburgö  ongefiebelt,  ,^uni  ©c^ulj  biefer 
f^efte  unb  ^um  Äampf  gegen  bie  fcinblid^en  ^la^born*).  Unrut)igc 
Elemente,  nie  [ie  in  ber  lel3ten  ^^cit  ber  inneren  8treitigfeiten  fic^ 
gebilbet  Ratten  unb  ernftlid)  ben  ^rieben  be§  Sanbee  gejät)rbeten-), 
fanben  bergcftalt  eine  ißerroenbung  ,^um  ijffentlidjen  Seften.  2)ie 
ÜJferfeburgcr  ßegion  crfd)eint  in  ber  näd)ften  ^exi  olä  eine  friegä= 
bereite  ^liannjdjaft  ^ur  iöerfügung  beä  5lönig§. 

?lber  auc^  umfaffenbere  ^itnorbnungen  in  S3e^ief)ung  auf  ba8 
.^eemjefen  f)at  ^einrid^  getroffen.  6ö  galt  nid)t  blo^  eine  ^uffi'c^t 
l^intcr  ben  ^JJiauern  bcfeftigter  ^piä^e  gegen  bie  'Eingriffe  ber  Ungarn 
gu  fud)en  ober  für  bie  33ertt)cibigung  ber  ©renken  ^u  forgen:  eö  galt 
cor  aÜem  ben  ^einben  aud)  im  o^enen  ^^Ibe  ,^u  n? iber [teilen ,  galt 
baä  Uebergettjic^t  ber  3)eutfd)en  ringö  ben  9lad)barööl!ern  gegenüber 
tt)iebert)er,^ufteUen.  S)ie  erl^altenen  Ükc^rid)ten  geigen,  bafe  ^einrid^ 
l^ierfür  t^ötig  ttiar.  5lber  fie  laffen  aud^  tjier  nur  ungenügenb  er= 
fennen,  ttjaö  eigentlich  gefc^c^en  ift. 

(5in  alter  S3raud)  ber  ©ac^fen,  fagt  Siubpronb'*),  fei  eö  genjefen, 
bafe  nac^  ^urüdgelegteni  brei^ef)nten  3at)r  !ein  ,(?rieger  fid^  bem  |)eer 
ent.^ie^en  bürfe,  unb  baburc^  fei  .^einrid)  in  ben  ftanb  gefegt,  bei 
bem  (Jinfall  ber  Ungarn  fd^neU  eine  bebeutenbe  9Jiad)t  gu  fammeln. 
6g  ift  nic^t  beutlic^,  ob  ber  ?lutor  oon  bem  allgemeinen  »Hufgebot 
aller  ^^reien  fpred^en  miß  ober  nur  fold^e  meint  bie  at§  Sfn'^aber 
t)on  SBeneficien  ober  SBeR^er  oon  ^Pferben  fd^on  nad)  i?arolingifdt)cr 
SScrfaffung  t)or5ug8njeife  tierpflid)tet  maren"*):  an  blofee  2)ienftmannen 

^)  Widukind  II,  3:  Asic  cum  legione  Meaaburiorum  .  .  .  Erat  nam- 
qae  illa  legio  collecta  ex  latronibus.  Rex  quippe  Heinricus  cum  esset  satis 
severus  extraneis,  in  omnibus  causis  erat  Clemens  civibus.  Unde  quem- 
cumque  videbat  t'urum  aut  latronum  manu  fortem  et  bellis  aptum ,  a  debita 
poena  ei  parcebat,  collocans  in  surburbano  Mesaburiorum,  datis  agris  atque 
armis,  jussit  civibus  quidem  parcere,  in  barbaros  autem,  in  quantum  au- 
derent,  latrocinia  exercerent.  Hujuscemodi  ergo  hominum  collecta  niultitudo 
plenam  in  expeditionem  produxit  legionem.  Thietmar  frrt)äl)nt  i^ret  nidjt  mel)r. 
aDa#  ©iejebtedjt  I,  ©.  223  ongtebt,  fie  t)Qttcn  1000  ÜJlonn  gegen  bie  iööt)men 
gefteQt,  Tut)t  auf  einet  jtDeifelt)aften  9lu«Iegung  brr  'plena  legio'  (bie  S3e= 
mcrfung,  bofe  fie  aud)  fleulc^betget  genannt,  bcr  ^Jiame  auf  äl)nlid)e  SixxtQ^- 
monnfcftaften  an  anbeten  Ctfen  übetttagen  fei,  nac^  einet  (*t!lätung,  tütld)e 
ü.  ®iefebtrd)t,  äBcnb.  ©efd).  I,  ©.  146,  Don  einem  gCBott  bei  Thietmar  V,  2 
gegeben,  ift  jc^t  fallen  geloffen;   f.  barüber  ^itfd^  I,  S.  20ö  ^i.). 

2)  sßgi  (ont  Rgg  920,  ©.  615:  Multi  enim  illis  temporibus  etiam 
nobiles  latrociniis  insudabant. 

'')  Liudprand  II,  2."):  est  enim  Saxonum  mos  laudandus  atque  imi- 
tandus,  quatinus  annum  post  unum  atque  duodeeimum  nemini  militum  bello 
deesse  contingat.  £a§  SEBott  'miles'  ift  bei  Liudprand  bon  met)t  unbeftimmtet 
Sifebeutung. 

*)  ©.  X.  f8&.  IV,  ©.  559.  566. 


Beifügungen  im  ^eetlocfen.  XOl 

im  fpätercn  6inn  bcö  SBortä  lann  jcbcnfnUy  nid^t  gebockt  fein*): 
oipltncl)r  tuar  eine  ^iot^,  toic  fic  bic  (Jinfälle  bcr  Ungarn  mit  ftdg 
brockten,  gan^  ba^u  Qngetl)an,  um  bo^  gan^c  3>ol(  jut  Sanbtüefir 
aufzubieten  - ). 

Spätere  SBeric^tc  iroUen  cttünS  nö^ercg  über  bie  3Inorbnungcn 
^einricl)ä  n)i|fcn.  ''iladj  einer  \Hngabe  märe  bod^  nur  ber  ältere 
unter  mehreren  iörübern  friegöpf(irf)tig  gemejcn:  unb  bamit  rairb 
bann  bie  ^ntfte^ung  ber  eigent^ümlid^en  Erbfolge  in  bem  fogenannten 
^eergemäte,  bem  itjaS  ,)ur  friegerijc^en  ^)iüftung  gehörte,  in  3?er= 
binbung  gebrad)t^).  %n  fid)  älteren  Urfprungd  unb  in  aUgemciner 
©emo^nfjeit  beä  6äd)fifd)en  «Stammet  tüur^^elnb,  tann  ^öc^ftenö  bie 
jpätere  Crbnung,  baB  bcr  nöc^fte  iöermanbte  Dom  '»üiannftamm,  auc^ 
mcnn  er  nicf)t  ben  Oirunbbefi^  erbte,  biefe  Üiüftung,  ^Ko^,  Söoffen 
unb  3ube^ör,  empfing,  auf  einer  folc^en  "?lnorbnung  berui^en:  ob 
man  fie  aber  .&einric^  ,Zuf(^reiben  barf,  bleibt  mcnigfienS  ,^meifel^aft*). 

Vlm  meiften  aber  fam  e8  an  auf  bie  Silbung  einer  Sfleiterei, 
bic  ben  Ungarn  im  igelte  gemai^fen  mar.  .f)atte  ber  9lofebienfi  bei 
ben  j^ranfen  fd)on  jeit  längerer  ^cit  baö  Uebergcmidit  erhalten,  fo 
fc^einen  bie  Sarfjfen  benfelben  biö^er  mcniger  auc-gebilbet  ^u  l^aben. 
2)ic  le^te  3fit<  bas  ^Jluyfommen  be^  SSaffailenbienfte^'  l^at  befonberä 
ben  jc^mergerüftetcn  ?Hof}bienft  beförbert.  3>e^t  galt  eS  größere 
Sleitermajfen  jufammen  ;|u  bringen,  lcid)ter  bemeglid^,  mie  baö  .£)ecT 
Äarl  beö  ©rofeen  fie  fannte,  mie  fie  aber  feinen  9iac^folgcrn  menigcr 
,^u   geböte  fianben.      Unb   aud)   ^ier  ift  cr-)einrid)  mit  (jrfolg  tfjätig 

M  So  OTöfer,  Cin.  ©eid).  II,  «faSc^n.  3,  5,  2,  2Bctfe  VII,  6.  149:  .e« 
in  n)ol)l  nic^t  bem  getingften  ^•ßfUfl  untettuorfen,  bafj  ntd)t  ^eintid»  Set 
findet  bif  ^auptt)ettn  ba^in  Detinoc^te,  oud)  eine  gemeine  2ienftmanni(^Qft  . .. 
ju  ettidjten";  flinblinget,  *UJünftetfc^e  SBeittäge  III,  ®.  40.  Sonnige«  8.  377 
meint,  lienftleute  unb  JüaHanen.  —  9Bal  iBart^olb  jagt,  ÄtiegSwejen  I,  ©. 
135,  «too^l  fein  9ttt)eling',  W  gar  feinen  1?Int)alt. 

»)  ajgl.  ^.  2J0.  a.  a.  C.  6.  574.    VII,  108. 

')  8äd)f.  3Beltd)ionif,  c.  löO,  <B.  l'>9:  De  koning  gebot  oc,  dat  de 
eldeste  broder  iu  dat  bere  vore:  dat  se  dat  herewede  nemen,  dat  ward  do 
reiht.  —  Uni  biejer  CueÜe  fc^öpfte  bie  Wogbeb.  ©tftöffendjtonif  ©.  43,  too  ti 
f)ei^t:  und  satte  dat  dat  bereweide  scbollen  vallen  u\>  den  negesten  schwert- 
macb,  u.  a.  ^Jtöjei,  Cin.  &e\äi.  a.  a.  C,  t)ielt  bie  leitete  ^Jtad)Tid)l  jelbft 
buTC^  ben  ipäteren  Gobelinus  Persona  (VI,  47,  Meibom  I,  247)  fär  ^inlänglid^ 
beglaubigt. 

*)  5Bgl.  Ötimm ,  3ift.  a.  ö*iK  ff-  unb  ^Ji^Idj .  lo«  ©fidjrtl^e  ^eet« 
getoäte,  3abrbäd)et  für  bie  l^anbedfunbe  ber  4>tr)ogtt)ümer  SCbleöteig.  ^clfiein 
unb  l'auenburg  I,  3.  83ö  ff.:  et  ^eigt  ben  .;Suifl'nnient)ang  mit  bem  'Jteitetbienft 
Qudj  bet  2äcbf«fd)en  dauern  unb  bemerft  übet  bieien  £.  3.M  ,*UJan  wirb  an 
bie  ^Jad)rid)ten  eiinnett,  naCb  »eldjen  .Oeintirt)  I.  feinen  Stamm  übetbaupt 
ben  iKeitetftieg  getebtt  baben  loQ".  JBfftimmt  foldje  ^tadjiidjten  l^abtn  Wit 
nun  fteilid)  nidjt;  aber  mancbed  »fift  barauf  bin,  baft  .(leintid)  füt  benfelben 
Sotge  trug,  unb  baju  fonnte  eine  joldje  ilUrfügung  anetbing*  beittagen.  5)gl. 
aucb  I,eibniz,  Ann.  II,  S.  'M\).  2L<o«  4*attbolb,  iKiri.^iiipfm  I,  S.  141,  biet« 
übet  unb  übetbaupt  über   bie  ftiegetifdjen  %norb;  nticb*  fagl,    tu^t 

auf  untidjliflet  «uifaffung  ber  illetböltniffe.    'Jlurt,  i)t  I,  S.  225,  ttnft 

JU  febi  on  'Jiof^bienft  bcr  l^ltaffallrn;  l'über,  2ie  beutldje  i^olitif  A.  C^^inrid)«  I., 
S.  19,  an  fcbtDergeiüfteteii  'J<o^bienft.  lieber  anberc  jpätere  (^rjdblunfl'n  f*  b* 
ticüxi  14. 


102  3nnetc  SBcttjältniffe.  • 

QciDcfcnM.  @ö  ^ängt  uieücicf)!  niid)  hiermit  ^uiiimmcn,  bofe  in  bcn 
Dcjeftiqtcn  Crten  !:^^fcrbebcftänbe  genannt  werben -). 

daneben  ift  lüo^l,  nie  Don  bcn  ^cr,^ogcn'*)  unb  anbeten  ©rofeen, 
ouc^  öon  bcm  .ffönig  auf  eine  ^Jionnli^aft  ®en)irf)t  gelegt,  bie  ,^um 
^icnft  bereit  unb  i^m  perfönlid)  ergeben  ttior,  unb  bie  er  burc^ 
ä^crlei^ungen  Den  l'onb  unb  onberem  nn  fxij  fnüpjte,  toie  eö  eben 
mit  jenen  lÖierjeburgevn  gcfc^a^):  freie  !i^affallen  unb  ^JHnifterialen 
ttjerben  ^ier  üerbunben  genjefcn  fein.  2)orf)  feine^Snjegö  fie  allein 
mad)ten  bie  ©treitmad^t  auö,  mit  loeldjer  bcr  .Rönig  bann  feine 
Siege  gemann. 

3ßa5  eine  gan^  fpäte  3fit  ^on  ber  6infüf)rung  befonbercr 
Uebungen  für  bie  9teiter,  förmlid)er  !riegerifrf)er  Spiele  ber  9iitter, 
burc^  A^önig  ^einric^  berid)tet  "^ ),  ift  ofjue  alte  SBei^rünbuug 

2öaö  ^einrid^  mirtlid^  t^at  unb  einrichtete,  f)atte  rtoi^l  ,^unäcf)ft 

')  S)ie?  löfet  fidj  au^  ben  ^ioc^tidjten  be?  Widukind  fc^lie^en.  ^un^t, 
Tiad)bcm  et  bon  beti  ßtntid^tungcn  in  Söejictjung  auf  bie  ©tobte  geiptod^cn, 
fogt  et  nut  I,  3ö:  Tali  lege  ac  disciplina  cum  cives  assuefaceret ,  rcjjente 
irruit  super  Slavos  etc.:  na(^t)et  c.  38:  Hex  autem  cumjam  inilitem  haberet 
equestii  proelio  probatum;  ebenbajelbft  finbet  fid^  bet  Segen jajj  bei  inermes 
unb  be^  miles  armatus,  bet  nut  auf  leidjtete  unb  fc^ttete  9lüftung  bc,^ogen  luetben 
fonn;  ogl.  c.  36:  cum  .!'0  armatis  (aud)  III,  45.  46).  9lui  batin  jt^eint  ein 
ÄMbetfptud^,  bafe  ^iet  biefe  bem  übtigen  ^cet,  bcn  legiones,  entgegengefteüt 
roetben,  roä^tenb  c.  38  tuo^l  bie  le^rio  Thuringorum  leicht  betoaffnet  ift,  nadj« 
t)Ct  abet  bal  übtigc  ^eet  armatus  Reifet  (videntes  exercitura  armatum).  ^od^ 
ift  !)iet  bet  3lu?btu(f  rool)!  in  nief)t  oHgemcinet  S^ebcutung  ju  net)nien,  toie  c.36 
fte{)t:  tota  nocte  illa  armati  erant  Saxones.  Sögl.  ^Jiijjtrf),  5J/inifletialität  ©. 
41,  bet  aud)  bie  9iQd^tid)t  be^  Widukind  III,  2  ton  ben  Sodjlen  in  Sttol)« 
^ütcn  auf  Ieid)te  JHüftung  bejietjt.  6^  ift,  njie  Vii^ic^  on  bet  anbetn  -©teile 
anbfutet,  tual)ifrf)cinlid^,  bafe  ^eintid)  bas  allgemeine  ?lufgebot  ju  9{ofi  biencn 
lief},  obct  lüenigften^  au§  bemfelben  eine  leichte  JHcitcrct  bilbete;  tjgl.  ^ift.  'S- 
XLV,  <B.  39:  ein  betitteneS  2<ol{öt)ecr.  3d)  fann  aljo  ®iefebted}t  ni^t  bei= 
ftimmen,  ttjenn  et  fogt,  bafe  .^eintic^  bie  milites,  ba^  feien  bie  Saffoüen  unb 
SJlinifteiiaten,  in  tHeitetfampf  übte,  obet  »nenn  ßöpfe  S.  99  gat  nur  on  Sjoffaüen 
benft  (bem  entiptfd^enb  äöattenbotft  übetfe^t:  eine  im  9icitetgefec^t  geübte  5Hittct= 
fci^oft);  miles  bejeidbnct  !)iei  geioife  nut  bie  ftiegetifd^e  2)?ann|d)aft  übettjaupt, 
toie  I,  32:  rudi  adhuc  militi  et  hello  puhlico  insueto;  III.  8:  ne  miles 
in  rapindendis  liostium  spoliis  aliquod  pericnlum  incideret  (SOattenbad^ : 
bie  Äticgei),  unb  aud)  milites:  I.  3.'3  (preda  urbis  militibus  tradita);  I,  36 
(unusquisque  vero  militum  predicat  alium);  I,  Sx  (bis  optimis  verbis  erecti 
milites;  t)Ott)et  producens  exercitum.  exhortatus  est);  II,  26,  u.  o.  Sgl. 
Äöpfe  6.  24.  Untid^tig  toia  £.  ©iefebtedjt,  äüenb.  &t']ä).  I,  ©.  14ö,  untet 
milites  immet  ba§  töniglidtje  Jttieg^Dolf  im  ÖJegcnfa^  jum  nationalen  ^cet 
Petfte^en,  toie  ^Vidukind  I,  21  untetjc^eibet :  subpeditante  ilii  fortium  militum 
manu,  exercitus  quoque  innuinera  multitudine. 

2)  ©.  oben  S.  99  m.  1  bie  ©tefle  au§  bet  Utfunbc  füt  itönigin  aJlat)tf)ilbe. 

')  ©.  übet  3ltnulf  unb  iöutdiatb  oben  ©.  44.  öö;  Don  Öifelbtedjt  öon 
yotl^tingen  fagt  bie  Vita  Gerardi  tn  einet  SS.  IV,  ©.  231  ^.  angefütjttcn 
©teÖe:  quaedam  scilicet  ])raedia  subtrahens  sibi  militantibus,  quae  non 
pauca  exjjcnderat  beneticii  gratia  militibus. 

*)  Widukind  I,  22  öom  .^etjog:  eorumque  ^mnem  possessionem  militi- 
bus suis  divideret;  tjgl.  II,  3  üon  bet  ÜKetfebui^et  l'cgion,  oben  ©.  100  9{.  1; 
Vita  Mabtbildis  antiq.  c.  4,  SS.  X,  ©.  -'»77 :  suis  condiena  donans  militibus. 

^)  ©.  bie  Stelle  be?  Chron.  pictur.  im  ©jcuti  13,  eigen  genug  geiabe 
mit  SSejie^ung  auf  bie  ©täbte.  Wan  fonb  too^l  eine  aOgcnieine  5<eftätigung 
in  beu  SBotten  be§  Widukind  I,  38  Don  ^eintid^  felbft:  In  exercitiis  quoque 


©«nagtofcn.  103 

auf  Sac^jcn  unb  It)ürinc^en  iBqugM:  biefc  ^anbc  ju  fc^ü^en,  fa^ 
er  Dor  allem  ali  jcine  "^lufgobc  an.  "Jlbcr  cd  mar  nidjt  auejct)lif6li£^ 
auf  bicjc  bcic^ränft.  !Ead  Seijpicl  Don  y^crsfelb  jcigt,  bafe  luad 
tiniTicorbnct  loarb  tücnigftenö  aud)  füt  bic  benoc^batten  Sränfijd^» 
V\i't)d)cn  (>icgent>i'n  Oicltung  ^attc  unb  ()ier  33ead)tung  fanb. 

^n  eac^fen  unb  I{)ürin9en  ftanb  feine  anbcve  i^bt^exe  ©ctüolt 
neben  bem  5?önig.  bcr  \o  in  allen  lüic^tigeven  Jlngrlcgen^eiten  unmitteU 
bar  l()ätig  fein  fonnle.  'Hudf  jelbftänbige  ^JJiarfgvafen  g^ah  eö  nic^t: 
bO'J  mue  ^cx^oqt^um  war  \um  i^eil  auf  @runb  ber  marfgraflidjcn 
©enjoU  erröactjjcn ,  unb  biefp  nidjt  tüiebcr^evgefteüt  njorben  '  i.  &ö 
fanb  |i(^  auc^  ju  'Einfang  faum  3tauni  für  i\)xe  3öir!jamfeit:  bic 
8Iat)if(f)en  i^ölferfc^often  roaren  roieber  im  SeftB  üoUcr  Unabl)ängig* 
feit;  bie  3!)Qiien  ^abcn  i^re  niten  @rcn;jen  überfd) litten.  2)aQegen 
^at  bie  Stellung  ber  ©lafen  in  ben  Wren^gaucn  eine  er^öfjtc  Wiä)= 
tigfcit  erlangt:  i^nen  lag  ber  Sd^u^  be»  l'anbeä  rb^i.  Cefter  ücr= 
einigten  fic  mcf)rere  öoue  in  i^rer  ^^anh ,  unb  einzelne  gelangten  fo 
,Vi  bejonbcr'3  t)ol)cm  ?ln|e^nM.  3)er  @raf  X^ietmar,  luelc^er  l'efjrer 
unb  SBrauttuerber  beö  jungen  ^einri(^  mar,  unb  bem  bic  Befreiung 
beffelben  öon  Äönig  Äonrabe  S3clagerung  in  (Mrona  ^ugefd^rieben 
mirb,  ^atte,  mie  eö  fc^eint,  bie  ©rafjc^aft  im  ^iorbtfiuringogau'^); 
fpätcr  erfodjt  er  einen  großen  Sieg  über  bie  Slaoen'')  —  IJÖeiter 
füblicf)  toaren  mehrere  (^renjgauc  unter  Sicgfrieb  Dcrbunben ' ),  beffen 

ludi  tanta  eminentia  superabat  omnes.  nt  terrorem  cacteris  ostentaret  ^bri 
fir  }ri(it  itui  toai  aud)  jonft  befaiint  ift  unb  XDai  namrntlid)  eine  Stelle  be§ 
Nitharil  III,  0  etgiebt,  baß  \ol<i)t  aBoffenipiele  tttel  hütjer  üblidj  »oten, 
ioät)tcnb  bic  bfftimmte  ^iijbilbung  bot  lutnicte  einet  Ipäteren  S'ii  flnflct)ött. 
Söijl.  ^rcutö  22,  namenthd)  übet  bic  C^tbit^tungen  bti  16ten  3Q^it)uiibett8 
unb  it)ten  G^influfe  auf  fpätete  Jatflellungen. 

'i  Äöpfc  3.  l.>;  iogt,  iebenfaU*  ju  be^iönfenb:  „auf  «odjien  oßein'. 

-)  %l.  &id)t)oin  II,  Jl  21  Ib,  B.  19.  —  Uebet  bie  anoeblidje  ÜJtünbung 
b(t  '^otbmatf  unb  bet  Viatfen  Uleitlen  unb  Vfauft|  buttq  ^intid)  {.  ben 
Qltuxi  IG. 

^1  St^on  Stenzel,  I)e  marchionum  orijjine  £.  9,  ^t  in  biefem  Sinn 
@tcn):  unb  fRatfgtafen  unterschieben;  bie  9{i(^tbead)tung  bie!e#  Untetfd)iebe^ 
idjabct  ben  Untetjucbunaen  t'eutfcb«  übet  bic{cn  @ea(nftanb.  ^l.  fetit  £.  S9. 
111,  S.  37:3. 

*)  So  (ann  man  nidjt  vooi)l  oon  einet  Wenge  fleinetec  Stenjgtaffc^ften 
^piec^cn,  tt)ie  lönniae*,  Stootsre^t  S.  '•i'^O,  tljut. 

f..  ..,  ,     -.--,,  ^    j^    24. 

i  1,  :^J.    Sücnn  4?f«nemann,  Öeto  S.  7,  i^m  nad)  bem  ?lu«' 

biud  bi*    .' ^;n(l  bie  ifcUung  eine*  legatus  b«-'!/-!'     in   jfj  ^qj  XDottl  nid)t 

bcT  Stnn  bct  ayotfc:  addituraue  legato  collega  ig.  —  feutii^,  Ö:to 

S.  4^  VI.  '«^  t)Qlt  il)n  für  benlclben  bet  987  in  f  ,  .1  be#  9Jotbtljuringo- 

gau»  ali  &xa\  etldjeint.  Xagegen  ne{)men  ä^eticbe,  («iaue  8.  lU,  unb  ^tiat-- 
monn,  Wero  S.  12'«.  on,  baf^  r?  bcr  ÖStof  Ibiommot  jei,  ber  nad)  Ann.  necr. 
Fuld.,  SS.  XIM,   S.  191,  '  Horb,    lai  Necrol.  Meweb..   ß.  243 

nennt  5.  Id««i  Ortohr.  ol«   -  "c*  ThiHmw  ef*m99. 

■1    ■         ~      •      ':    U'i;:  :■••:■       i^rnonnt: 

com  1  J      :    1  1  li  . . .  in 

Iriii,    t;      i'iif.   pom   1.   ,\  :  •      ■    ■    '    ^     l"l      'i     4.  Acigt ,  ,iau 

bfi:;  'i'4C.v"':fatb  angcb  >  '    '''•    "■»•    "  •   in 


104  3nnere  «etliäüniffr. 

©teÜiing  üon  2Bibutinb  jpäter  olä  'lej^atio'  be^eidjnet  luirb'):  et 
t)Qtte  n)al)ric^einlic^  jcinen  ©i^  ^u  ^JJicrjcburg  - ) ;  mit  ^einrid)  ttjor  er 
üerjd)njägert ;  ben  bcften  ber  ©adjjen,  ben  näd^ftcn  nad^  bem  ^lönig 
nennt  i^n  2öibutinb  ■'^) ;  nad)  i^cinrid)ä  Job  njorb  i^m  eine  ^ei\ 
long  bie  53ern)Qltung  beö  Säd)fifd)en  Sanbeä  übertragen.  —  3n 
Jfjüringen  mar  ein  Oiraf  ^Jlcginroarb  Don  bebeutenber  Wad^t:  er 
bejaö  bie  ©ratjc^aft*)  in  nid)t  loeniger  alä  üier  ®auen. 

j}örni(id)e  'i)JJnrfgra|)d)afteii  fini)  auc^  na^  ben  ©iegen  .C)ein= 
Ttd^S  über  bie  6IaDen  nic^t  aufgerid^tct  njorben.  9iur  einzelne 
5Ränner  njaren  mit  einer  ^ö^cren  militärifd)cn  (SJettialt  an  ben 
©renken  ober  bei  ben  unterttjorfenen  6lat)i|d^en  ©tämmen  auägeftattet. 
2)arauf  ift  fpäter  ^urürf.^utommen. 

2)ie  ©ren.^üert^eibigung  jüblid^  in  fronten  unb  Saiern  lag  gan^ 
in  ben  ^önbcn  beö  C>f^',^^^9^  'Jtrnulf.  SJejonbere  ^JJiarfgrafen  t)at  eg 
aud)  l^ier  in  biefer  S^ii  nid)t  gegeben:  bie  ®ren;\grafen  tt)oren  o^ne 
^tueifel  ^unäd)ft  bem  |)er^og  untcrmoi-fen''). 

2)ie  .^er.^oge,  nddjt  öeinric^  anerfönnt  Ratten,  behaupteten  öielfad) 
grofee  Sclbftänbigteit.  ^^lomannien  —  mit  'Stusna^me  be§  6l|aB  — 
unb  33aiern  jüblid)  ber  jDonau  t)ot  ber  .Qönig,  fooiel  erteilt,  nid)t 
betreten,  unb  in  ben  inneren  l'lngelegenfieiten  i^rcr  2anbe  Walteten 
bie  ^er,^oge  unabhängig  genug'').  S)od)  lüoren  bie  55erf)ättniffe  nic^t 
ber  SIrt  luie  man  in  früherer")  unb  njiebcr  in  neuerer  S^it  ange= 

comitatu  Sigifridi;  bom  25  ^uni  934,  9}r.  36:  Sigifrido  dilecto  ac  fideli  comiti 
uostro  ...  in  pago  Suevia  in  comitatu  ipsius  Sigifridi  curtem  unam  Groninga 

(ba8  Jpätete  Äloflet  ©röningen);  »gl.  SGßerfebe  <B.  ><b.  lieber  ben  Sw'fiff'/  ob 
ber  in  ber  legten  Utfunbe  genannte  Siegftieb  betjelbe  fei,  |.  b.  ©reut?  16. 

')  Widukind  II,  9:  lllo  quoque  tempore  defunctus  est  Sigifridus  comes, 
cujus  legationem  cum  sibi  vendicasset  Tbancmarus  ...  et  regali  dono  ces- 
sisset  Geroni  comiti  etc. 

2)  Sögt.  ßnodöent)ouer  ©.  99;  aSintet,  gfotfc^ungen  XV,  B.  649. 

")  Widukind  II,  2:  Sigifridus  vero,  Haxonum  optimus  et  a  rege  se- 
cundus,  gener  quondam  regis,  tunc  vero  affinitate  conjunetus  (j.  Qxcuxi  17), 
eo  tempore  procurabat  Saxoniam,  ne  qua  hostium  interim  irruptio  accidisset 
nutriensque  juniorem  Heinricum  secum  tenuit.  liebet  bie  iöebrutung  beS 
?lu§brucf#  f.  ben  6rcur^  16. 

*)  Utf.  Dom  1.  3uni  933,  9lt.  35:  in  i)ago  Westergowe  in  comitatu 
Meginwarchi;  boju  bie  ©.  103  ''R.  7  ongefübtte  Utf.  Dom  1.  3uni  932;  anbete 
beflelben  JagS,  9it.  33:  in  pago  Languizza  in  comitatu  Meginwardi; 
9it.  34 :  in  pago  Engilin  in  comitatu  Meginwardi  presidis  ...  in  pa^o 
Nabelgowe  in  comitatu  item  ejusdeni  Meginwardi.  Sögt.  2Betfebe  ©.  4ö.  65, 
beffen  Jöebenfcn  gegen  bie  93eteinigung  biefer  @oue  mit  ntd^t  ct^eblic^  fc^cinen. 
2luc^  bie  tietjd^iebene  ©d^ieibung  bc§  9iamenS  toiib  nic^t  bagcgen  angeführt 
toeiben  fönncn,  jumal  5it.  33  unb  34  nur  in  fpSteten  ß^attulaten  übet» 
liefert  finb. 

^)  lieber  bie  t)on  fpäteten  ?lutoten  in  biefe  3*it  gefegten  Stnfänge  bet 
aWatl  Cefterteic^  f.  gfcutS  17. 

**)  ajgl.  ttegen  SSaietn  oben  <B.  56.  ^ie  ©ädjf.  2öettdbronif,  c.  148,  ©. 
158,  fnüpft  on  baS  tRedjt  übet  bie  SBtfd)öfe:  Darvan  hevet  de  hertoge  van 
Beieren  sinen  hof  unde  bot  in  den  vorsten  an  sineme  lande. 

')  Sgl.  j.  SB.  bie  Söotte  ^ubctoigs,  Opp.  miscella  II,  <B.  597:  Cum 
jeus  Heinriciis  auceps  juris  publici  Germanici  formani  ederet,    quo  quisque 


StcQung  ju  ben  ^txiOQtn.  ^05 

nommen  ^otM.  91ic^t  blofe  eine  Cbcr^oi)eit  beä  5?öniflä  bcftanb,  cö 
\iat  aud)  nid)t  an  einer  ^intuirfung  bej|clfaen  auf  bic  i'onbe  unb  bic 
•t>er;|oge  jelbft  gefehlt. 

"Jlrnulf  oonSaiern  Iciftct -Oülfe  bei  einem  .^rieg  gegen  bieiöö^men-); 
er  erjdieint  mit  einer  33itte  bei  bem  Äönig,  nimmt  t^eil  an  einer  größeren 
S3crJQmmlung  ,^u  ^Jlain^^).  fieinrid)  fteÜte  mieber^olt  Urfunben  auö 
in  ben  ^Ingelcgcn^iten  S^oirifc^er  8tiftcr^);  n)af)rfct)einlic^  bei  bem 
3uge  nad)  5öö^men  betrat  er  ben  Soben  bed  Sanbeö-^).  —  ^n 
'Jilamannien  Derjügt  ber  flönig  über  ein  (^ut,  boS  it)m,  o^ne  ^ß'eifel 
ald  t'oUtem,  eigentt)ümlid)  gctjört,  unb  übt  anbcre  ^o^eitöred)te;  bic 
^injc<3ung  ber  33iid)öfe  liegt  ^ier  in  feiner  ^anb.  25er  ^er.^og 
33urd)arb  feiner  feitv  ert^cilt  eine  i^erlei^ung,  tuie  c§  ^ei&t,  „mit  ber 
Örlaubnid  |)einrid)ö  unfereö  .<?önigö " ").  2)a  jener  geftorben,  inirb 
ein  ^erjog  eingefe^t,  ber  bem  Sanbe  frcmb " ),  feine  Glemalt  eben  bem 
Äönig  öerbantte  unb  fd)on  beö^alb  in  größerer  3Ib^ngigteit  ftef)cn 
mu&te.  2ßenn  mand)mal  aud)  in  ^einvit^e  Urfunben  ber  2;itel 
ivr^og  gegeben  roirb,  roie  eö  cin,^eln  aud)  früher,  felbft  unter  Äon» 
rab,  gefc^n^,  fo  finbet  fid)  nnbereiüo  aud)  nod)  immer  bie  alle  Sc« 
,^cid)nung  (^raf  für  ben  ^n^ober  ^cr,^ogli(^er  9ted)te:  namentlich  bei. 
@!felbred)t  öon  i^ot^ringen  unb  ^ber^arb  uon  ^i^anfen"*),  n)a^rfd)ein= 
lid)  ouc^  bei  93urd)arb  t)on  '^llamannien  unb  ',?lrnulf  t)on  Saiern 
ift  es  ber  ^yaÜ.  —  3n  ^^anfen  unb  Sot^ringen  ift  ^einrid^  tDiebcr= 
■^olt  erfc^ienen  unb  f)at  fein  !öniglid)eä  9ied)t  in  Doüem  Umfang  unb 
nad)  allen  8eitcn  t)in  geübt'*),  ^n  '^lam\,  '*Ble^,  i^erbun,  tjiellcic^t 
nuc^    in   bem   fernen   ^llntroerpen   tlnb   ^JJiün^en  in    feinem  9iamen 


princeps  sui  territorii  domiDus  permaneret,  quamvis  fidem  dedisset  Germanico 
iin|)erio.  Hojus  ctiam  novo  systemati  accessit.  6.  bagr^fen  @trube,  9{rbrn< 
flunbfn  IV,  ©.  1  ff.;  ^I^üttet,"  Utfprunfl  ber  üaiibfSt)o{)eit,  in  ben  Söetttögen 
;(uin  T.  Btaaii'  unb  n^üTftenTrd)!  @.  llo  ff.  Ueber  bie  ilnfid^ten  bon  ^biQip^f 
Wiejfbtfc^t  u.  a.  f.  nodjljft  3.  111. 

M  3n  boUfm  ©cgenjo^  bogegen  infint  Sonnig?*,  ©tootlred)!  ©.  374,  ttjeil 
.^fintid)  bif  •^leryoge  mit  Öetoölt  ,}ut  ^Inetfcnnung  feinet  Jpettft^aft  gebtodjt, 
bie  'JlTJftodatie  fei  butd)  it)n  gebänbigt,  untettootfen. 

■-)  e.  na(^i)et  ®.  120. 

*)  ©.  oben  S.  s<)  unb  unten  ju  927 :  ber  ^etjog  Ijeifet  tidelis  et 
dilectuB  ober  venerandus  dux. 

*)  6.  ejccut»  18. 

*)  6.  unten  3.  12f;. 

•)  Utf.  5Butcbatb#,  aöpfe  3i»tici)  <c.  ^>:  cum  iicentia  Heinrichi  regia 
scribere  jussimus. 

^)  S.  oben  6.  91. 

")  DD.  23,  6.  •''>9:  Eberhardus  et  Giselbertus  ejzregii  comites;  übet 
efbetl)otb  f.  oben  ®.  ."VI.  60,  SButdjatb  S.  ÖO,  ?ltnulf  unten  ju  930;  einmal, 
DD.  19,  3.  5r):  ro^atu  comitum  nostrorum  AmulH  et  Ileberbardi.  ifluRet 
«tnulf  t)eim  ©ieielbted)t  dux  in  Utfunben  öon  931  unb  935,  30,  ®.  6.'.;  40, 
8.  73,  n)o  ftübet  (Martene  Coli.  11,  3  41)^balbett  gelejen  vaaxb.  0ut(6acb 
taitb  ali  dux  neben  bem  ilönig  genannt  Wailmann  'Jir.  7S'>;  Neogart 
mx.  713. 

**)  9)al.  Qud)  Bessel,  Cbron.  Gotw.  S.  148  ff.,  gegen  bie  %nftd)ten  l'ubc* 
h)igd  unb  feinet  6d)ule. 


106  3nnete  Set^ältnifje. 

flefcf) lagen ') :  bie  33crbuner  \)dbm  ^a'^Iveid^e  ^Qd)prä9un9en  cr|af)rcn-), 
roelc^e  für  i^re  groBe  S5cliebtf)eit  ^cugen^). 

"^06)  fiot^ringcn  ianbtc  ber  Äönig,  tt)ic  öorl^er  6erid)tct,  in 
Qu6crorbentlid)em  Vlujtrng  einen  feiner  ©ro^cn,  um  bcn  ^rieben  ,^u 
ftd^crn;  lOQ^rfc^cinlid^  t)atte  biefer  !^ier  eine  obere  ©crittytöbovfeit  ^ü 
üben  unb  aurf)  anbere  fönic^lid)e  ^Kecf)te  tt)n()r,ymc()inen  ^ ).  Q'm  jpöterer 
©d)riftfteller  nennt  i{)n  *:pfal,^9rai.  —  5Jlnn  l)nt  gemeint,  auct)  jonft 
bie  Ginrict)tung,  bofe  t)iit)ev  geftellte  ^Jiänncr  unter  bem  alten  Flamen 
ber  ^^fal.^grafen  bei  ben  ein.^elnen  ©tämmen  neben  bem  -i^er^og  bie 
red)t  eigentlich  föniglic^en  'Kecf)te  tt)al)rnat)men ,  auf  ^einri(^  ^UTÜrf= 
führen  ^u  tijnnen.  2)od)  l)at  ber  'JJame  fic^  in  S3aiern  unb  XHla» 
mannicn  üon  früher  ^cr  in  Ükbraud)  erl)nltcn,  ol)ne  bafe  bie  Stellung 
ber  5)Jänncr  bie  i^n  fül)rcn  genau  [ic^  erfennen  lie§e:  fie  lücrben 
aud^  alö  5?ammerboten  be,^ei(^net  unb  treten  fo  ben  alten  .QiJnigö» 
bot(?n  an  bie  ©eite^'').  ^Jiit  bcn  Functionen  bie  biefe  f)atten  löfet  ficö 
njo^l  jene  <Scnbung  nac^  2ott)ringen  Dergleichen,  oben  l)ier  wirb  aber 
ein  ©otfrteb  aU  ^j.'ifali^graf  ^einrid)ö  bqeid^net,  ot)ne  bafj  öon  it)m, 
feiner  ^ertunft,  feinen  SBefugniffen  d\x>a^  befannt  loäve;  nur  fo  üiel 
ergicbt  fid)/  ba^  er  am  9it)ein  gebot,  mit  5Töln  in  i^erbinbung  ftanb*'). 
Srft  unter  |)einrid)ö  9lad)folgcr  ift  eö  bann  ^u  ber  'Jluebilbung  einer 
^nftitution  gcfommen,  tüeld)e  beftimmt  roar  in  ben  einzelnen  ^er,^og» 
tfjümern  bie  füniglid)en  9led)te  ,^u  öertrcten. 

hieben  ben  tüeltlidjen  ®ro§en  nehmen  bie  23ifd)öfe  fortluä^renb 
eine  ^erüorragcnbc  Stellung  ein.  i^einric^  ^at  i^nen  nicljt  foldjen 
6influ§  geftattct  mic  feine  näd)ften  35orgänger.    tlber  er  fte^t  mit 

')  Slonnenberg,  2)ie  S^eutic^cn  9Jlünjcn  ber  Säd^j.  unb  f^rtänf.  Äaijctaeit 
©.  300.  69.  89.  100. 

2)  Tonncnbctg  ©.  89.  ^iejc  finb  eS  tueldje  Clouet,  Hist.  de  Verdun  I, 
©.  301,  Slnlofe  gaben  ton  bem  leidsten  3Jlünjfu§  ju  ^ptec^en,  noc^  bem  ^cin« 
ttd^S  aJlünjen  gejdjlagen  feien,  ^tne  eigene  ^Hbbnnblung  über  fie  üon  Maxe- 
Werly  in  ben  Mem.  de  la  societe  des  letttres  de  Bar-le-Duc  0.  3.  1881  füt)ren 
bie  3at)teSber.  ber  ®efd)id)t§tt)iff.  IV,  2,  S.  21  an. 

3)  ©.  oben  ©.  90:  comes  palatii  nennt  i^n  Sigebert  938,  SS.  VI,  ©. 
348.    Sgl.  batübet  ben  (Sjcut«  11. 

*)  Siel  JU  beftimmt  fptic^t  SJötjet  ©.  16.  Uebet  bie  angeblich  pfal3= 
Qtäflidje  Stellung  Sicgftieb«  in  ©adjfen  f.  öjcutS  16.  ®.  Ql).  gtoQiuS,  ^Jro« 
öinjialpfaljgtafen  <B.  116  ff.  unb  12-5  f.,  meint,  Sltnulfö  Stubct  5iettl)ülb 
in  Saictn  unb  einen  iöetnolb  in  ?llamannien  in  pfal.^gräftic^et  Stellung  m 
finben;  aQein  bod^  ot)ne  auöreid^enben  3?elcg.  Söettt)olb  tottb  alä  dux  be» 
jeic^net;  f.  oben  S.  51.  3enet  Setnolb  etfc^eint  nut  al%  @taf  in  einet  ©tteit» 
\aä)e,    bei  bei  aud)  bet  ^eijog  SJutd^atb  betbeiligt  ttiat;    Neugart  I,  6.  ."^«0. 

'')  Sgl.  ie^t  T.  58®.  VII,  S.  167.  Seitbem  l)at  SBaumonn,  SietteU 
ja^tSfditift  füt  Jiyüttemb.  ©cfdö-  I,  S-  2-5,  übet  bie  'JBfaljgrofcn  in  ©c^tooben 
ge^onbelt,  bie  et  am  (*nbc  bei  9.,  ÜJlnfang  bei  10.  3at)tl).  füt  etblic^  im  Sefi^ 
bet  äöütbe  aniict)t  unb  einet  ^'J'"''^'*  oinbiciett  bie  et  '3tlat}olfinget  nennt. 
Sgl.  ^.  Vir.  ©tölin,  ©efd).  2öüttembctgl  I,  ©.  129.  löl. 

•*)  Flodoard,  Hist.  Rem.  IV,  42,  ©.  593:  Godefridus  principis  Heinrici 
comes  palatii.  @t  bemädjtigt  fid)  bet  villa  Waslecia  (SBeffeUing)  am  9lt)ein, 
ftet)t  mit  bem  Äölnei  (Stjbijc^of  äüicftieb  in  Serbinbung  (tiunc  ad  se  venire 
j^etiit).  9ln  einen  bet  3)ie^et  5Pfaljgtafen  bie  im  10.  3a^tt).  botfommen  unb 
lid^  ben  Sutggtafen  bctgleic^cn  (I.  S®.  VII,  ©.  44.  167),  ift  alfo  nid^t  ju  benfen; 
Dielleic^t  "^atte  et  eine  äi)nltd]e  ©teOung  in  jtöln. 


SteOutiQ  a«  ben  «ijc^öffn.  107 

i^nen  in  gutem  (Jinocrnc^mcn.  2)em  Solberic^  Don  Utrecht  übcr= 
trägt  er  bic  (vr\icf)ung  beg  jüngftcn  feiner  Sö^ne  93runo,  ben  er 
oieiicicf)t  felbft  ^um  geiftlicf}cn  Stonb  benimmt  ^otteM:  er  unterftü^t 
aud)  baö  iBcftteben  be^  S8i)c()of'3,  jein  üon  ben  ^Jovmancn  Der» 
ttJüfteteo  5öiöt()um  roicberl)eT|uftellen  unb  ]n  ^eben.  flnberen  ertf)eilt 
er  i^eflötigungen  i^rer  ^rei^citcn  unb  t)ergebroc^ten  Siechte:  ftnb 
foIcf)c  aud)  ineniger  ert)alten  unb  ol^ne  3^pifft  aud)  weniger  gegeben 
ald  t)pn  anbcren  .Königen,  unb  ^at  i>einri(^  im  ganzen  ben  f)eT^ogen 
freiere  ^onb  gelaffen  in  bev  i^erfügung  über  geiftlic^e  ©tifter  ju 
n)eltlid)en  3^ücrfen-),  bod)  f)oben  ein,^clne  S3iöt{)ümer  —  i^erbcn, 
.f)amburg,  'l'abcrboni ,  SBür^burg,  Utred)t,  ^oul,  (für,  ^reifing  — 
unb  me^r  npc^  'Dlann=  unb  ?}rauen«.Hlcif!ter  —  ßoröei,  $)ertorb,  -öeerfe, 
."pcräfelb,  5ulba,  ©t.  'Jllban  bei  ^iain,v  Sßerben,  ©taöelot,  6.  ^krien 
(u  'Jladjcn,  S.  'Barimin,  Gre^Spin,  Sangaöen,  Kempten,  6.  Alorin^) 
—  mancherlei  3?crleif)ungen  auf^umeifen.  Unb  tt)enigftcn'3  in  einem 
J^aü  ift  ber  .(?önig  njot)i  nod)  xoeWex  gegangen  alö  feine  ^l^orgonger, 
inbem  er  bie  nnan^ieflen  "Mcdjie  ber  @rntfd)aft  in  Xoul  bem  33ifc^of 
ber  Stobt  üpüftönbig  übertrug*),  ^n  ©ad)fen  erbaute  er  mehrere 
.Qirdicn')    unb   gab    aud)    bie  6intt)i(Iigung  jur  llebertvagung  einer 

')  Ruotger,  Vita  Hrunonis  c.  4,  SS.  IV,  ©.  2-^5.  %!.  Liudprand  IV, 
l-'»:  quem  pater  sanctus,  quoniai»  Nordmanni  Trajectensem  destruxcrunt 
omnino  ecclesiam.  ob  ejusdem  recuperationem  eidem  volait  militare.  Taä 
^ci^t  abtt  luoM  nidjt,  irte  Leibniz,  Ann.  II,  £.  434,  u.  n.  etfläten,  ft  l)otte 
itjn  für  bo5  5»i«tbum  beftiinint. 

•)  Sigehanlus,  Mir.  S.  M;iximini  c.  12,  SS.  IV,  £.  232,  etjä^U,  toi«  bie 
Utöndje  intolerabili  afflictione  a  Giselberto*  depressi  regiam  clementiam 
adienint,  quidqtie  incotnmodi  a  diice  patorentur  conqnesti  sunt.  Nihil 
tarnen  tanto  labore  suscepto  proficientes,  indijrnationem  magis  praedicti 
ducis  .  .  .  emenierunt. 

»)  SBgl.  bif  Ufbftndlt  bft  Utfunben  in  ©reut«  18.  3»""  ^Beftätigungen 
füt  ^ilbMbfim  an  bie  JBildjöfe  Set)atb  unb  Itjietljatb  toerben  ettoä^nt  in 
einem  ölten  2}crieic^nis  bft  l^tiDtlegien ,  axii  A^iofmonnS  Antiquitates  Hild. 
mitflelbeilt  im  5l?atetlänb.  ?lrd)iD  I82i<,  S.  2«>4.  Ter  aober  2  beS  il)ietinat, 
£.  740  ^i.,  fübrt  an:  Hie  in  nova  Corbeja  aram  S.  Viti  niartyris  auro  et 
gemmis  variis  miritice  omavit  bortatu  Mathildis  conjugis  sue. 

*)  DD.  li>.  S.  .">2:  concessimus  ecclesiao  sanctae  Dei  genitricis  Mariae 
ac  beati  prothomartyris  Stephani,  uuae  inlra  Tullensis  civitatis  niuros  sita 
videtur  et  cui  tempore  praesenti  Gauzilinus  jiraesul  venerandus  praeef^se 
dignoscitur,  omnern  exactionem  coniitatus  ejusilein  civitatis,  annualis  vide- 
liret  seti  septimanalis  theionei  quaestus  pariterque  vectigal  quod  vulgo 
dicitur  rotaticum.  Ö»  gebt  toobl  nod)  weiter,  fptidit  toenigften«  beftimmtet  ali 
eine  33etleil)ung  «ubroig  b.  it..  butd)  weldie  genjobtt  warb  moneta  civitatis 
et  telonium  cum  iinmunitate  comitatus:  i.  ^iontag,  Weid).  b.  ftoateb. 
J^Tfiheit  I,  2,  «.  49.  —  lÜtel  mebt  würben  bie  JlHotte  bebrüten,  bie  eine  *b« 
\d)x\h  bin^ufügt  unb  bie  etft  Sidfel  bejcitigt  bat:  totumque  dominium  com 
jiirisdictionis  honore  et  potestate,  bie  man  bod)  foum,  \v\t  '.i^cfrlrr,  3- 
».  -K(«  II,  S.  W2.  wiH,  nur  auf  bie  ^errfdjoft  übet  bte  bethcbenen  ,S?Q' 
üctttdge  belieben  (önnte,  bf  n»"  '^i'!-»-  nfUrhinn..  nU  fpdtete  Interpolation 
et<4einfn,  roonod)  X.  2iW.  \  if*. 

••I  iUon  «Jetieburg  unb  v  '♦«  9i.  1.  TbietrotrI,  10 

fäbtt  fort:  et  lempla  Domino  ob  reiiieiiiuui  aniniao  dcvota  mente  fabrica- 
Vit.  Vito  .Mahthildis  ant.  c.  4,  SS.  X,  g.  577 :  cum  siimnio  triumphatori 
Kegique  coelesti  agens  scmper  gratiarum  artiones,  ecclcsias  multis  reparari 


108  3nnfrf  aJetI)ültniffe. 

alteren  Stiftung  nnd)  CueblinburgM.  Seine  ®emQ£)lin  9Jta^t()ilbc, 
bic  fiel}  burd)  frommen  Süonbcl  auö^eid^nete-)  unb  fpäter  ^u  neuen 
^^loftergriinbungen  ben  ^Inlofe  ^ah.  oertrat  mieber^olt  bie  2yünfd)C 
ber  ®eiftlid)en  •* ).  5iber  aud)  üon  ^^einrid)  felbft  rühmen  bie  <£d)rift= 
fteücr  ber  3cit  fird)lid)cn  ©inn^).  ^ladj  äfulba  fam  er.  um  bort 
nm  ©rob  beö  ^.  SBonifa^  ^u  beten"').  C^ine  feiner  Urfunben  fpric^t 
t)on  ben  Sünben,  um  bcren  millen  bie  ^eimfud)ung  ber  .Reiben  über 
bie  ©Triften  oerfjängt  fei").  —  J)qö  'diedjt,  bie  5öifd)öfe  gn  ernennen, 
fjielt  ber  5?önifl  feft  unb  ntodjte  bei  üerfdjiebenen  Gelegenheiten  boDon 
©ebrauc^:  nur  in  ä^aiern  roor  eä  auöbrürftic^  bem  ^er,^og  ;|u= 
geftanbcn.  .^einrid)  mar  tvoijl  bebaut-,  ergebene  5Jiänner  in  bic 
wichtigeren  «Stellen  ^u  bringen:  SBigfrieb  bon  .Qöln,  befonberö  9tot= 
bert  uon  Girier ,  ber  ein  33ruber  ber  Königin  5Jia^t^i(be  mar'),  er« 
fd)einen  alä  treue  9lnt)Qnger  in  2ott)ringen ;  in  il^erbun  unb  55k^ 
trug  er  Sorge,  SJifc^öfe  bie  i^m  feinblid)  maren  ^u  befeitigen,  anberc 
an  bie   SteÜc  ^u  fe^en^).     6in  etraaö  fpäterer  Sc^riftfteüer  fagt''). 


fecisset  iupensis  etc.    öine  öeriüitrte  ^Jod^tidjt   bon  20  in  Sllamannien  üon 
^cintic^  erbauten  ßird)fn  giefat  Engelbusius,  Leibniz  SS.  II,  S.  1072. 

M  Vita  Mahlhildis  nnt.  c.  6,  SS.  X,  ©.  577;  Dgl.  unlen. 

2)  9}g(.  Widukind  IIl.  74:    De  cujus  laude  si  aliquid  dicere  cupimus, 
deficimus,    quia    omiie   argumentum    ingenioii  nostri   superat  virtus  tantae 
femioae.     Quis    enim    digne   possit    explicarc   ejus  vigilantiatn  erga   cultum 
divinum?  etc.     Hrotsuit,  De  laudil)U3  Ottonis  v.  22  ff.,  SS.  IV,  S.  319: 
Conregnante  sua  Mathilda  conjuge  clara, 
Cui  nunt-  in  regno  non  compensabitur  ulla. 
Quae  posset  meritis  illam  superare  supremis. 
SJaju  bie  beiben  ^ebeu-jbejc^teibiingen  ber  Königin. 

8)  S.  bie  Utf.  DD.  3.  \:i.  18.  24.  38.  4l' 

^)  Non  minoris  claruit  religiositate  quam  armorum  virtute,  fagt  Widu- 
kind I,  30.    Sgl.  c.  33.  39. 

■*)  DD.  4,  ©.  42 :  ad  venerabile  coenobium  .  .  .  causa  orationis  veni- 
entes. 

«)  DD.  13,  S.  50:  nam  nostris  crebrescentibus  peccatis  multimodis 
paganorum  castigationes  quibus  cbristicolas  at'äixerant  sentimus.  Tlan 
btau{i»t  natütlid^  nic^t  an  ©iinben  beä  ßönig^  pctlönlic^  j^u  benfen.  'Änlafe 
ju  biejet  JRebettjenbung  gab  ee  root)!,  baß  e*  galt  in  biefet  Utfunbc  ?5tiöilegien 
}u  beftätigen,  quae  ab  (.»thnicorum  infestatione  exusta  sunt. 

^)  S)ie  2te  »iecenrton  ber  Gesta  Trever.  c.  29,  SS.  VIII,  g.  168,  fagt: 
quod  soror  ejus  imperaturi  in  matrimonio  juncta  fuit.  2)ataiif  geflüfet  l^iett 
tt)n  Brower,  Ann.  Trev.  ©.  451,  für  einen  Sötubet  ber  .ftoifertn  3loelt)eib, 
Sot)n  rHuboif  II.  non  iBurguitb,  unb  bted  h)iebert)oIt  noc^  @örj,  IReg.  öon 
Zxitx  ®.  3.  aber  Albricus  921,  SS.  XXIII,  6.  7-56,  nennt  il)n  frater 
Mahtildis  regine  Alemannie,  unb  bafür  erflären  fid^  Gundling,  II.  A.  3. 
213  9i.;  Scheidt,  Orr.  Guelf.  IV,  <B.  384  «lt.,  unb  ebenfo  mit  «ütffic^t  auf 
eine  Stelle  be«  Ratherius,  Conclusio  deliberativa  c.  27,  Opera  3.  208,  »o  ei 
Ijcifet:  Ne  concessum  nostris  diebus  illi  suo  atque  (=  atque  suo)  nepoti 
(^runo),  primatum  scilicet  dignissimo,  divinitus  solum  neque  fortuito  jam 
praedicabile  saeculis  omnibus  Privilegium,  quo  scilicet  uter  eorum  die  ordi- 
nationis  propriae  alterum  meruit  ordinäre  .  .  .  non  laudando  ipse  videor 
extenuare,  bie  Herausgeber  Ballerini,  a.  a.  O.  9i.  22. 

«)  3.  oben  3.  82  unb  noc^ljer  3.  117. 

®)  Brunwilarensis  fund.  acta  c.  3,  SS.  XIV,  3.  126:  Numquam  enim 
ad  disponenda  regni  negotia,  cum  magnifice  posset,  propria  concentus  erat 
industria;  sed  ut  in  bis  agendis  rata  suorum  forent  cousiiia,  semper  ea  con- 
firmari  voluit  episcoporuni  auctoritate  canonica. 


itit^en«  unb  iReit^SöerfQinmlungcn.  109 

baß  .^einric^  nid^tö  o()nc  ben  9lnt^  doii  93ifd)öten  unternommen. 
S^at  man  aurf)  feinen  ®runb  eö  gcrabe^u  in  än^ctfcl  \iy  ,\ie^cn, 
fo  ift  boc^  nid^t  befannt,  bafj  irgcnb  einer  bejonberen  ßinflufe 
a^eüht  t)at.  ^Jur  5iifd)of  '^Ibalrcarb  öon  5.^erben  jd)eint  fid)  manc^= 
mal  am  |)of  aufgct)alten  ]u  t)abenM.  3)o|jcIbe  er^ö^lt  öon  bem 
X'iugöburger  Ubalrid)  feine  !L'cbcn§befd)reibung-).  'S)ie  beiben  C^r,^« 
bi}d)öte,  bie  bad  "^Imt  eineö  @r,^fan,^(erö  betleibetcn ,  ber  ^Jlain^er  in 
2)eutfc^en,  ber  Trierer  in  i^ot^ringüdien  ^Ingelcgen^eiten ,  Derttjcilten 
regelmäfjig  nid)t  in  beö  »Qönigä  Umgebung;  boc^  irirb  beä  ^iain^er  in 
mehreren  Urfunben  befonberö  gebad)t'').  --  ?i(ö  ^Jiotar  fungierte  bie  löngftc 
3eit  Simon,  ber  baö  '^tmt  fd)on  unter  .R'onrab  inneget)abt;  ^nei  ''Tflal 
rviib  er  aud)  ald  .Wandler  be.^eic^net.  '')lad)  i^m  tritt  ^-Poppo  (j^olcmar) 
ein,  ber  bcibe  litel  fü^rt,  aber  nid)t,  irie  jener  nur  in  ein,^elncn 
flauen,  fid)  anberer  ,^ur  ©ntnjerfung  ber  Urtunben  bebient"*).  — 
^Jc^rere  ,Rird)ent)erfanmilungen  tpurben  unter  ^iitmirtung  be§  J?önigö 
abgehalten,  bie  erftcn  in  6oblen,]  unb  2)uiv3burg  nur  öon  einem 
Keinen  Xt)eil  ber  Sifd)öfe  befuc^t,  eine  fpätere  ]u  (Srfurt,  an  tt)eld)er 
6r^bifd)öfe  unb  58ifc^öfe  au§  aÜen  5proöin,^en  mit  ^luöna^me  Söaiernö 
tt)eilna^men'').  3)ie  (^eiftlid)leit  biefeö  Sanbeo  öerfammeltc  fic^  um 
biefelbe  3ett  befonberS  unter  ber  \Hutorität  if)re§  ^er.^ogä. 

3lud)  93erfammlungen  ber  @rof5en  beS  9ieid)§  überhaupt  ijaben 
me^rmatö  ftaltgefiinben :  ^u  ©cel^eim,  2öormg,  5)iain,5  unb  Erfurt"), 
bie  mciften  auf  ^i^önfifdjem ,  feine  auf  Säd^fificm  33oben'). 
2)agegcn  berief  ber  .Rönig  öor  bem  letjten  .Qrieg  mit  ben  Ungarn 
bad  gefammte  93ol?  ber  Sad)fen  ,^ur  ^Sevatfiung").  SDenn  in  ben 
Urtunben  ber  ©etreuen  gebad)t  mirb,  unter  beren  i^ermittelung 
ober  3"ftinimung  biefelben  erlaffcn ,    fo  finb  ,^unäc^ft  bie  geiftlid)cn 


V)  Adam  II,  1,  SS.  VII,  3.  306:  cujus  tur.c  vita  probau,  fama  illaesa 
et  fides  in  palatio  erat  cognitissima.  Gt  ftfd)fint  in  Utfnnben  .f)cinricl)S  ü. 
'J22,  DI).  3,  3.  41  (episc.  Adalwarti,  qui  lejratus  fuit  ad  nos  missus  ab 
abbat«  ven.  Folcmaro  fratribusque  Christo  in  Ncva  Corbeja  militantibus); 
92^J,  oben  ®.  x9;  etl)ält  felbft  eine  iöfftötiflung  931.  —  .\dani  I,  5(!,  3.  308, 
\a%t  oiid)  tom  ^ombnrflft  Unni:  Conrado  et  lleinrico  regibus  familiaris 
et  reverendus  permansit. 

«)  (Jerhard.  Vita  Oudalrici  c.  3.  SS.  IV,  6.  38'.t:  curtem  regis  adiens. 
Bolito  niore  servicio  ejus  subdebatur,  usque  dum  rex  Ileinricus  praesentem 
vitam  finiret. 

")  DD.  11.  12.  17. 

*)  Sickcl  DD.  3.  37.  ^uc^  grflcn  feine  CfintDenbnngen ,  iPeitrflgc  VII, 
3.  72  ff.,  mufs  id)  an  bet  ?lnfid)t  frfll)olteu,  boft  ^<oppo  nur  bie  «ofeform 
für  (Volcmat  ift  unb  ben  nur  einmol  üorfommenben  ^totor  biefe«  ^iomenl 
(DD.  2.'i)  für  benlelben  Ijolten. 

")  Oben  3.  64  unb  nod)()er  j.  3.  929.  932. 

•)  Oben  3.  50.  h9  unb  nod)t)er  j.  3.  927.  932. 

')  «Pfll.  «nta,  Ter  iTeutfdie  'J{eid)«to(\  in  ben  3  911-1125,  S.  89,  b« 
mit  5Red)t  bemerft,  bofj,  |o  manflelljoft  bie  "Jiodjridjtrn  finb,  fie  bod)  mit  6id)er!)ett 
etfennrn  loffen,  bnfj  bei  öllen  roicftligeren  f^rogen  ein  Sufammenfletjen  »on  flönlg 
unb  (dürften  ffottoefunben  itai. 

")  Widukina  I,  3H;  convocato  omni  populo. 


1 10  3nnere  JUer^Qltuijjc. 

unb  lücltlic^cn  ®vofecn  gemeint,  unb  oud)  bic  ^cr^ogc  luerben  ba\ü 
9ered)net ' ). 

Unter  bcn  2BeUlid)cn  treten  bie  3lnge]^örigen  beö  .^^onrobinifi^en 
|)aufeö,  6bert)Qrb  unb  jcine  äVttern  befonberö  I)ertjDr:  im  Sefitj 
fer,^oglid)er  ©tellung  in  thronten  unb  €d)lUQbcn,  ,]Qt)lreid)er  ©raf» 
j^aften  bort  —  aii\  beiben  Seiten  bcö  9t^einö  üon  ber  2di}n  bis 
^ur  ßauter-)  —  unb  in  Sott)ringen  nn'^men  fie  eine  l^erüorragenbe 
©tcÜung  ein;  bod)  erjdieint  ber  Aiönig  burd)  )ie  nirgenb^  beid}vänft: 
i^m,  ben  ]"ie  evt)obcn,  Rängen  fie  in  Jreue  an'').  —  33on  ireltlidjen 
^ofbeamten  .^^einridjö  lüirb  feiner  genannt. 

|)einvid),  fngt  SlMbufinb-*),  begünftigte  feine  8tammgenoffen,  bie 
©Qd)fen:  fein  namhafter  ^J^iann,  ben  er  nid^t  ,^u  3lmt  unb  Stürben 
erhoben.  (r§  ift  ttof)!  Uja^rfdjeinlid},  bofj  er  fie  oud)  aufjertjalb  Bad)= 
fenö  mit  ®rQffd)aften  unb  fielen  bebadjte.  2)od^  läfjt  fid)  im  ein,^elnen 
nid)tö  ber  'Jlrt  nndjnjcifen-^).  2)ic  Sad)fen  aber  befnmcn  bur^  bie 
.g)errfd}Qft  be§  mädjtigen  .^önigö  ein  er^ö^tc§  ©elbftgefü^l:  ftül^  er= 
"^oben  fie  fid)  über  bie  anbcrcn  Stämme''). 

^m  meiften  t)Qt  .^cinrid)  in  ©od^fen  öerlreilt.  ^ier  fanb  er 
ben  fidleren  SBoben  für  bie  |)errfd)aft  bie  er  fül^rte.  i^nbem  er  alle 
Oiemalt  ^ier  unmittelbar  in  ber  ^oanb  behielt,  bagegen  bei  ben  anberen 
©tämnien    bie    .^icr^oge,    roenn    audj    mit  üerfd)iebcnem    3ied)t'), 

')  DD.  11,  ®.  48  iBctben  ol^  fideles  ctft  ber  Grjbifdöof  unb  2  SBiidjöfc  gr» 
nannt,  l)injUQffü(it:  et  aliorum  fidelium  nostrorum;  13,  ©.  50:  ein  ^ijc^of  seu 
et  caeteris  fiilelibus  nostris;  2,  2.  40  mit  5  ©tafen;  17,  2.  53:  ber  (*rjbifcftof 
unb  ein  ©rof  ^otto;  23,  £.  59  ein  Söijdjof  unb  bie  ©rnfcn  (^erjoge)  ©bet« 
l)Qtb  unb  ®ijelbti'd)t.  fjüx  aUiirjburg  mlerccbiertc  ber  ©rof  5J3oppo,  DD.  6.  7. 
ISin  nieiteret  Sinii  »irb  bejeic^net  in  ber  Urf.  für  bic  übnigin  *ö/ot)tt)ilbe, 
20,  S.  Aß:  episcoporum  i)rocerumque  et  comituni  peticione:  tigl.  12,  S.  49: 
caeter(*rumqiie  regni  iiostri  priinarioriiin. 

2)  'Sq\.  über  bie  ö5rQfjd)aften  in  ben  ^änben  uetfd^iebentr  ÜJJitglicbcr  bei 
Wonrabinifdjen  |)qu?c3  ©tein,  R.  .Ronrab  S.  307  ff.  Q%  finb  ber  Chigerisgau, 
!i'at)ngau,  äüetterou  (mit  'Jiibbo:  unb  Äin.^iggau),  ilunigeefunbra,  Cbcrrtjcingou, 
9ial)gau,  üJormlfelb,  ©peicrgau;  in  8ott)ringen  *IReienfelb;  bie  fic^  freilid)  nid^t 
oüe  gerabe  in  ben  3flt)i;''"  .^cinrid)«  nad)tt)cifen  (offen. 

^)  3.  über  bo^  (^in;\elne  bie  üerjdiiebenen  3at)re.  auf  bai  23ert)(iltni5 
lint  befonberö  @iefebred)t  1,  S.  219,  oufmerffoni  gemacht,  gel)t  aber  bod^  ent= 
ft^ieben  ^ü  toeit,  njenn  er  fogt,  bie  jfonrabincr  fdjcinen  mit  .^einrid^  gleid)fam 
bie  ^crrjdjaft  ju  t^eilen. 

-*)  \Vidukind  I,  39:  Cumq^ue  esset  in  exaltando  gentem  suam  sedulus, 
rarus  fuit  aut  nullus  nominatoruni  vlrorurn  in  omni  Saxonia,  quem  praeclaro 
munere  aut  officio  vel  aliqua  questura  non  promoveret. 

'')  S^ie  iiyorte  brr  folgenben  5iote  »cifen  aber  tt)oI)l  barouf  'bin. 

*)  Widukind  II,  (i:  Saxones  imi)crio  regis  gloriosi  facti  dedignabantur 
aliis  servire  nationibus,  quaesturasque  quas  halmerunt  ullius  alii  nisi  solius 
regis  gratia  habere  ronterai)serunt.  S3gl.  Vifa  Mahthildis  ant.  c.  4,  SS.  X. 
S.  57Ö:  Saxones  rege  ditati  tali  potiuntur  honore,  quibus  nunquam  tantae 
primatus  subesse  solebant  causac. 

''}  U}on  einem  beftimmt  erblid^en  JRed^t,  tote  Hb\)n  toitt,  ®te  beutfd^e  5)30= 
litif  Ä.  ^einridjg  2.  11.  15,  fann  feine  5Rcbe  fein,  i^üx  fe'br  unfid^er  f)Qlte 
id^,  bo§  bie  ^ofämtcr,  ftel^e  bie  öerjoge  bei  ber  2öal)t  Ctto§  übten,  ibnen 
Don  ^einric^  übertragen  feien,  ^bcnfo  »enn  er  fagt:  „^euixiä)  ftanb  baöon 
ab,  in  ber  ^crjogc  yanben  nod^  anbcrc  al^  bic  iJö^ftfn  u"^  l"ne  eigenen 
3Jlinifterialen  fidt)  burd)  ben  Ircueib  ju  Pctbinbcn*. 


Stellung  bei  jtönigä  überhaupt.  m 

oncrfannte,  o^ah  er  ber  Stellung  beö  .Qönigö,  überhaupt  bcr  3}er= 
faffuiiii  beö  9tcicf)ö  einen  in  niond^cr  Se,^iei)ung  anbeten  G^arofter. 
5)Qd  .Qönigtf)um  ift  nid)t  met)r  eine  \o  allgemein  unb  unmittelbar 
cingreifenbc  .(^ertjc^ergenjalt ,  njie  eö  baä  nad)  ber  5luftaj)ung  5larl8 
imb  feiner  näcl)ften  9lac{)tolgcr  fein  foDte.  5lber  cä  fe{)lt  borf)  öiel, 
bafe  eine  oollc  Selbftänbigfeit  ber  Stämme  unb  it)rer  SSorfte^er  ,^u= 
gegeben  unb  nur  ein  loie«  met)r  föberatiüco  i^er^ältniy  an  bie  Stelle 
ber  alten  ftaatlid)cn  ^Bereinigung  gejct5t  märe '  j.  2)aö  entjprid)t 
tueber  ber  Vlutjajjung  A^inrid)»  unb  feiner  ^fi'Qfnoffen ,  jott)eit  fic 
erfennbar  ift,  noc^  ift  e«  bcr  3"f^önb  meld)cr  fic^  au«  bcn  I^at« 
fadjen  ergiebt.  2Baö  befannt  ift,  genügt  um  bar5ut()un,  ba§  eine 
tüa^re  !öniglid)e,  ftaatlidic  @ert)alt  feftgef)alten  unb  burc^gefü^rt  ifl; 
ftnb  bie  9lad)rid)ten  über  bie  '^luöübung  berfelben  bürftiger  alä  ju 
anberen  3fiten,  fo  liegt  ber  ®runb  ^um  2^eil  [xdjcx  nur  borin,  bafe 
übert)aupt  nur  eine  mangelf)afte  .Qunbc  unb  biefe  ^auptfadjlid)  nur 
über  bic_Säd)fifd)en  unb  £otl)ringifdjcn  ^i^er^ältniffe  unö  ,^u  geböte 
ftetjt-):  fet)ltcn  glo^oarbö  '^luf.^eic^nungen,  fo  mürbe  aud)  l^ier  üieleö 
im  2)unfel  liegen,  maö  bem  Sad)fen  5©ibutinb  unbefannt  blieb  ober 
feinem  ^ntercffe  femer  lag.  oben  bie  überraiegenb  Sädjfifc^c  "-Jluf» 
faffung  biefeä  ^JlutorS  l^at  ba()in  gefüf)rt,  ^einrid^  ^auptfäc^lic^  al8 
Säd)fifd)cn  ?5ürften  erfdieinen  ,^u  laffen'*).  ^^Iber  er  mar  mc^r  aU 
baö,  im  Dollen  Sinne  2)eutf(i^er  Äönig,  feine  .^errfd)aft  ein  mal^reö 
3^eutfd)eö  9teid)^i. 

Unb  biefey  9teid)  leitete  er  mit  .Qraft  unb  ^iöfjigung.  ä^or 
allem  nd)erte  er  bcn  ?^ricben ,  machte  bem  9tnubmefen  unb  bcr  @c« 
n)alttl)ätigfeit  bcr  t)orangegangenen  Reiten  ein  (^nbe,  l)anb^able  'Stedjt 

5o  ^l)iaip*,  florol.  Sktfoffimg  S.  13:  ,6«  toar  alfo  bai  jReicft  eine 
oontoDftation  oon  fünf  i^ölfctn  unter  bcn  'Jlufpicien  eine«  ber  ^etjoge,  beS 
^^er^og^  üon  3ac^jen,  rtelt^et  ben  ßönia  2itcl  füt)rte*;  faft  hJöttlid)  rttebetljolt 
iPeittäge  2.  111;  Wicjcbreclit  I,  3.  215:  ,5:qS  JHeic^,  toie  eö  ^eintic^  griinbete, 
eticbetnt  foft  nur  niie  ein  Staotcnbunb"  (ftüt)et:  ,olä  ein  lofct  Staatenbunb*). 
ilöl)erd  iöf^fidinnng  o.  o.  C  S.  17:  .ibunbe^floot  mit  einem  mon(ncftiid)en 
^oiipt"  („lynnbc-^ffont"  logt  aucb  f^.  ^Jü&er,  Stämme  III,  2.  :{32)  ift  ebenfortenig 
iutreffenb,  bie  ".flnttjcnbung  jolc^et  'Jlulbtücfc  mobetner  ^politif  auf  ^onj  ob» 
tDeid)enbe  t)iftorij(be  ^ufönbe  immet  bebendic^.  —  2öo*  'i^biKip*  gt'bt,  ifl 
übtigena  nur  eine  etioaS  mobificiette  2lMebert)olung  ber  !i3ebauptungen  Don 
l'ubrnjig,  Sc^ofliner  u.  o.  Süunberlid)  genucj  bot  ÖJfrörer,  itW.  III,  3,  3. 
1191,  für  eine  ä^nlid^e  Suäfü^rung  bai  SJcrbienft  öölliger  9Jeul)rit  in  ^nfprutft 
genommen. 

'-)  toi  bebt  mit  9Jed)t  ^ertor  SUolfmar,  ^einridj  I.,  ber  ®rünber  beS 
Teutfdjen  JHeict)«  (5<lanfenburg  \H62)  3.  2.'>;  eine  3cftrift  bie  fonfl  toenig 
eigentbümlidjeö  entbält. 

")  ^Jiod)  mebr  ift  ti  in  ber  Älteren  Vito  Mahthildis  bcr  f^atL,  too  f« 
beiftt  c.  4,  SS.  X,  ©.  .'>77:  quacque  rejnia  per  circuliim  bell"  pntcns  suo 
siihjugaverat  dominatui,  scilicpt  Sdavos,  Danos,  Hawarios,  Holu-mos  ce- 
terasque  (gentium  nationes,  quae  Saxonico  nunquam  suhpsse  videbantur 
imppfio.  — -  lieber  bie  ü^e^eidjnung  a[i  rex  Saxonum,  Saxocicus,  oui  bie 
^<t)inip^  Oirmidit  legt,  f.  S|curd  x.  Kichenis  unb  Jocundus  nennen  ibn  jogar 
nur  (lux  Saxonum. 

*)  öonj  unbegrünbet  ifl  bie  5Bef)auptung  üon  %'binip^,  Äorol.  iPerf. 
S.  14,  toenn  in  jener  ^eit  tom  iHeid^e  bie  Webe  fei,  merbe  junddbft  3ad)frn 
ferftonben. 


112  3nnete  JBfrt)öltnifff. 

unb  ®crcrf)ttg!cit  unb  bcc^rünbctc  ourf)  ]o  eine  neue  bcffcrc  Orbnunq  M. 
Vllö  (^evcd)t  unb  V'Qlc'f^  milbc,  flug  unb  njcije  rüt)men  ben  ilönig 
bic  ©d^riftfteller  ber  ^ftt-).  SD^on  mag  e8  ^croort)eben ,  ba§  in 
feinen  Uv!unben  fein  33eifpicl  einer  Gonfiöcation ,  bie  fonft  fo  ^äufig 
tuegcn  Untreue  üorfam,  fid^  finbet. 

^•eft  unb   cntjd)Iofffn ,    aber  o^ne  Uebcrt)ebung  unb  2eibenfd^Qft 
tritt  ^einric^  auf:  baö  3^^^  bod  i^m  üor  ""klugen  ftef)t,  bie  (Sinigung, 


')  S.  bie  atetlc  bes  Cont.  Heg.  oben  3  42  m.  2  unb  Widiikind  ©, 
100  m.  1.  ?luBetbcm  Kuotgei,  Vita  Brunonis  c.  3,  SS.  IV,  <B.  2.>5:  Nimis 
longum  est  prosequi,  quomodo  memoratus  rex  ...  ad  illam  tarn  grat^e 
pacis  serenitatem  pervenerit,  cum  ipse  omnia  regni  spacia  et  continuis  fini- 
timorum  incursionibus  et  gravissiiiiis  inter  eives  etiam  et  lognatos  dissen- 
sionibus  concussa  et  atrociter  vexata  repererit  .  .  .  Sed  po8t  aliquantiiluin 
temporis  tantus  timor  per  gratiam  divinani  invasit  extraneos,  ut  nihil  um- 
quam  eis  esset  tormidabilius ,  tantus  amor  colligavit  domesticos,  ut  nihil 
umquam  in  quolibet  potentissimo  regno  conjunctius  videretur;  c.  5:  fundato 
et  ad  unguem  pacato  imperio.  Sigehardus,  5lir.  S.  Maxiniini  c.  11.  SS.  IV, 
S.  232:  monarchia  regni  potitus,  subditos  quidem  justicia,  pace  et  de- 
mentia modestissime  gubernavit.  3^aju  bie  ethjoä  fpätcte  Tatftcüung  in  bet 
Fund.  Brunwilarensis  c.  3,  SS.  XIV,  £.  120:  ad  Komani  statum  regni  re- 
parandum  omnibus  spebus  in  eum  coliatis,  ad  nutum  siiperni  Regis  gloriam 
adeptus  est  regiae  majcstatis,  quatenus  generaliter  omnibus  valeret  prodesse, 
quod  in  eo  specialiter  effiilsit  justiciae  ac  pietatis  insigne.  Defuncto  enim 
Arnulpho  imperatore  piissimo ,  quis  mala  enumeret  oninia  quae  per  19 
annos  ...  ad  ejus  usque  duraverant  tenipora,  cum  pro  caeca  amhitionis 
gloria  uliique  saevirent  rapinae,  caedes  et  incendia?  Quae  crudelitatis 
pestilentia  ita  irrepserat  im]>roborum  pectora,  maxime  cum  eis  quodlibet 
audendi  increvisset  licentia,  .  .  .  ut  bonos  juxta  ac  malos  non  abhorrerent 
interficere,  ceteros  metu  terrere.  Quae  rabies  ferina  ita  regis  pruden- 
tissimi  cohercebatur  disciplina,  ut,  paulatim  crescente  bonorum  gloria, 
penitus  improborum  aboleretur  memoria.  —  Sluf  bie  ^Qnbt)abung  ftrcngen 
)Sied)ii  weift  oud^  bie  ÄQijerc^tonif  ^in,  v.  1Ö857,  ed.  üiJQBmonn  II",  ©.  44ö: 

sie  vorhten  in  immer  mere. 

Ja  richte  der  keiser  here 

vil  harte  wisliche; 
iDoä  Der  kunige  buch  niuwer  e,  ed.  '»BJafemann,  bei  SanieU,  Conb=  unb  2et)n= 
tec^tSbud^  I,  ©.  CCII,  hjeitct  au«füt)rt:  Die  vürsten  und  die  herren  vorhten 
in  sere:  si  muosten  nach  rechte  richten.  Wer  vür  in  kom  umbe  schulde, 
der  durfte  in  niemand  umbe  bitten,  da  horte  weder  guot  noch  vriuntschaft 
vür :  er  rihte  nach  rehte.  Do  waren  die  herren  reht,  do  muosten  die  andern 
ouch  reht  sin.     Do  stuonden  diu  laut  mit  vride. 

■-)  Widukind  11,  3:  Rex  quippe  Heinricus  cum  esset  satis  severus  ex- 
traneis,  in  omnibus  causis  erat  Clemens  civibus:  I,  39:  Et  cum  ingenti 
l)olleret  prudentia  sapientiaque.  Cont.  lieg.  936,  S.  617:  praecipuus  pacis 
sectator.  Vita  Mahthildis  ant.  c.  4,  SS.  X,  3.  .577:  Pauperibus  largus,  viduis 
patrocinabatur  et  oitpressis,  suis  condigna  donans  militihus,  ceteros  pietate 
et  pace  modeste  regebat.  Sigehard,  Mir.  S.  Maximini  c.  11,  SS.  IV,  <B.  232: 
vir  clarissimus  Heinricus  .  .  .  monarchia  regni  potitus,  subditos  quidem 
justicia,  pace  et  dementia  modestissime  gubernavit,  imperii  (beißt  biet  iDobt 
nur  oßgemcin  .^ettjd)Qft)  vero  apicem  virtutibus  et  gloria  omnique  honestate 
singulariter  decoravit.  Jocundus,  Transl.  S.  Servatii  c.  27,  SS.  XII,  S>.  10<J : 
jostus  quidem  per  omnia,  bonus  et  clementissimus.  2tud)  ein  jpäteter  Qf^on- 
.^i^fijt^et  "ilutor,  Kobertus  Autissiod.,  SS.  XXVI,  S.  228,  jagt:  Hie  vir  paci- 
ticus  fuit,  justiciae  cultor  et  injustorum  deletor.  Unb  getnbeju  als  rex  paci- 
ticus  bejcit^ncn  i^n  bie  Ann.  Lobienses,  SS.  XIII,  ©.  234. 


^etntic^d  @emaf)lin  unb  Ainbec.  213 

Befreiung  unb  £icf)erung  bc3  Steic^ä  öcrfolgt  er  ru^ig  unb  njci&  cS 
^u  erteilen.  6r  ftrcbt  nirf)t  naä)  ettclm  ^u^m  unb  ®Ian^.  5lbcr 
er  giebt  nidjtö  auf  Don  bem  ttjoö  i^m  old  ''Jiac^folger  ber  nlten 
Könige  gebiif)rtc,  ouc^  ben  anberen  9{eid)en  unb  -öcrrfc^ern  gegenüber. 
So_  erfüüt  er  alle  '.Hufgabcn  bie  i^m  fein  ^üuigttjum  fteÜte,  nad) 
aufeen  wie  im  Innern.  2)eut)^(anb  ]di)  fe(ten  einen  gleid^en,  nie 
einen  njürbigercn,  cinfid^tigeren  .RönigM. 

%udi  perfönlirf)  jdjmücttcn  ^einricf)  atle  ßigenj^aften  beö  tüc^= 
tigen  ^Uknneö:  grofe  unb  hdftig  öon  ©eftalt,  mar  er  ein  eifriger 
unb  glücflic^er  ^äger,  im  Söetttampf  allen  überlegen;  beim  ^Jiai^le 
j)eitcr;  aber  nie  gab  er  bie  föniglicf)e  2Bürbe  preiö:  Siebe  unb  6f)r= 
furd)t  ^uglei^  flößte  er  feiner  Umgebung  ein-). 

3^m  ,^ur  «Seite  ftanb  5)Zal^t§i(be ,  eine  ber  an.^ie^enbften  ®c= 
ftalten  unter  ben  ^fürftinnen  bie  auf  2)eutfd)em  SBoben  ertoadifen. 
Sanft  unb  bef(^eiben  n)altetc  fie  im  ^aufe;  fromm  unb  ber  Äird^c 
ergeben,  fanb  fie  i^re  SBefriebigung  in  guten  2öer!en,  trie  fte  biefe 
empfahl ;  babei  rtufete  auc^  fie  bie  föniglic^e  SGßürbe  too^  ^u  magren ; 
ifjren  ßinflufj  auf  ben  ©ema^I  benu^te  fie  gern,  um  i^n  gur  3)HIbe 
unb  (^nabe  ]n  belegen •^). 

'i  @nt|d)teben  uiu^red)!  ift  toas  neuerbingS  au?  9?i^f4§  Sßotlefungen, 
X.  &.  I,  S.  3ti8,  mitgcttjeitt  ift:  .^cinttc^  fei  feinc^loeg?  bajii  gefommcn  für 
eine  Xeutfdje  5Jlonatd)ic  i)altbare  ©runblagen  ,?u  jcljQffen;  „er  ftatb,  o^ne  mit 
einet  flaren,  cntfrf)lof|fnen  *l?oIitif  an  bie  ?iufgabeii  Ijetangetrcten  ju  fein,  bie 
feinem  ^aufe  geftcllt  waren,  feitbem  e?  bie  oflfränfijd^c  Ärone  empfangen  l)atte". 
Söiel  öotfid^tiaer  ift  bai  Utt^eil  in  bem  ?lufia^  ber,  oud^  auä  bem  ^lad^lafe, 
•Öift.  3-  XLV  mitj^et^citt  ift,  fto  e#  l)eiBt  <B.  12:  „^einrici^?  ^Jieuorbnung  ber 
Jcutidien  5l}erl)Qltniffe  üoU^og  fid)  un^n)eifell)aft  in  einem  betoufeten  ober  un» 
berou&ten  ÖJegeniajj  gegen  bie  unibct|al'monatc^ifc^en  ©ebanfen  ber  Äarolinger, 
Ulm  I^eil  nad)  bem  ^Jufter  norbgermanifc^er  Sorbilber";  boc^  mit  bem  3"' 
fatj,  baß  gleich  noc^  .^leintic^^  lob  ba^  fo  Dict  gepriejene  ©cfü^e  ber  neuen 
Crbnungen  an  allen  (*nbcn  unb  immer  toieber  öijn  neuem  auäctnnnbcrbtad^, 
»ie  offenbar  angenommen  Juirb,  of)nc  Otto?  Sd^ulb.  ®an,^  anber?  itöpfe, 
Ctto  I.  2.  V.t,  beffen  Urt()eil  id)  gern  t)ier  anfüt)re,  ba  er  fid^  auf  hai  tin- 
getienbfte  mit  bicier  Sc\t  beid)äftigt  t)at:  „2Ba?  it)n  bei  aller  Türftigfcit  bet 
Ueberlieferung  üor  bieten  fcnntlidj  an^,Kicl)net ,  föar  jener  reine  Idjöpfcrifd^c 
yebenäat^em,  üon  bem  fein  gan«?  It)un  burc^n)et)t  ift  .  .  .  3n  ber  einfachen 
Jöeldjeibung  auf  ba^  ''JJöc^fte ,  bei  fold)cm  ;i][nl)olte  in  menig  gän.ienben  gotmen, 
lag  feine  ftiUe  Wrofee  .  .  .  fein  größter  iHul)m  bleibt,  bai  teutfcfte  ^Jieid^,  unfet 
Xeutic^lanb,  politijd^  begrünbet  xü  l)aben".  5ügl.  ouc^  Sugent)eim,  S).  &.  II, 
3.  22:  „In  i^einame  bcö  ©rofeen,  ben  er  mit  me^r  JHec^t  fül)ren  Würbe  oU 
fo  manche  .öerridjer". 

-)  Widukind  I,  39:  accessit  et  molcs  corporia  regiae  di<;nitati  oninem 
addens  decorem.  In  cxercitiis  quoque  ludi  tanta  eminentiii  superubat 
oranes,  ut  terrorem  caeteris  ostentaret.  In  venatione  tarn  acerrimus  erat, 
ut  una  vice  vel  qtiadraginta  aut  eo  amplius  feras  caperet;  et  licet  in  con- 
viviis  satis  jocunmis  esset,  tarnen  nicliil  regalis  disciplinac  minueliat;  tantum 
enim  fiivorfm  pariter  et  timorem  militibiis  infundebat,  ut  etiam  ludenti  non 
crederent  ad  ali<|iiam  lasciviam  so  dissolvendum.  Grandis  quideni  vir  ^ei^t 
er  bem  Ekkehard  >anK.  Casus  c.  ÖO  (®.  U)4). 

')  Widukind    III,   74,    Dörfer   ®.    108  11  2.    *)iad)   «ufjäljlunfl  iljrec 

frommen    Äderte:    Talia    opera    licet    valde    bamiliter    diebus    ac    DOctibas 

exerceret,    tarnen   nicbil  de  honore  regio  minuebat  .  .  .  Krpo  si  omnes  vir- 

tutes  ejus  velim   narrare,  bnra  deticcret.    !0g(.  Vita  Mahtb.  aoU  c.  5,  SS. 

0af)T6.  b.  btf4.  «Btl«.  -  UOaik.  ^cinri«  I.    3.  «ufl.  8 


114  3nnetc  sycttjältttiffe. 

^einric^  öerliet)  i^r  alg  SBitt^um  mit  ^uftin^ntung  bcö  erftc^ebor= 
nen  6o{)nc8  einmal,  foüicl  befannt,  im  ^dt^x  927  roaä  er  an  Gigen^ 
l^um  ;\u  Dueblinburc} ,  5|3ölbe,  ^iorbl^aufen  unb  2)uberftabt  befaf}  fo= 
lüie  bcn  ^inä  auö  iffiofleben  unb  ©ubenäleben  V).  ^illö  \mi  äa^tc 
fpätcr  bie  33er)c^reibunfl  erneuert  marb,  trat  an  bie  Stelle  biefeg 
3infeö  baö  ®ut  ©rona-).  ?tber  oucf)  anbere  ©üter  'i}at  ftc  cmpfan= 
gen  unb  über  atled  fpäter  ,^u  ©unften  geiftlid^er  Stiftungen  üerfügt. 
J}u  yiorb'^aufen  mürben  ^mei  i^ter  Äinbcr  geboren^):  fpötct  ^at  fie 
meift  t)ier  i'^re  2age  oerlebt. 

günf  Äinber^)  l^at  3)k^tf)ilbe  geboren,  Otto,  ©erbcrga,  ^abemi 
ober  ^abemig"'),  ba  .^einrid)  nod^  <5^t5''9  '^^''^'  ^einric^  unb  Sruno 
roätjrcnb  feiner  föniglid^en  ^Hegierung '')  /  ben  legten  ^u  ber  3cit,  tric 


X,  ©.  Ö77,  hjo  bie  äüottc,  loie  3affe  in  bct  Ucbcticljuug  nndjiueift,  mein 
au?  ber  Vita  Kadegundis  be§  Venantius  Fortunatus  abgcic^rtcben  finb  unb 
ba^  (^injelnc  be§t)alb  lüoljl  feine  grofte  ?lutorität  t)at.  3lü^  bicjer  Vita  jc^öpft 
njiebet  bie  jüngere  unb  malt  lüciter  an§,  c  5,  SS.  IV,  3.  287. 

')  ©.  ben  Sluäjug  bet  Urf.  öom  3.  2)iai  927,  au§  ^offmann^  Ant.  Walkenr. 
DD.  ©.  ö6:  rex  assensu  filii  Ottonis  quicquid  propriae  hereditatis  in 
QuitiliDgaburg ,  Palithi,  Northusae  ac  Dudersteti  halmit,  cenbus  item  in 
villis  Wafilieba  et  Gudisliebon  .  .  .  M.  conjugi  .  .  .  donavit.  ®egen  bie 
(Sd^t^eit  erftärte  fid)  SBerjebc,  ®aue  ©.  63;  aber  gicfel  fie^t  au^cr  ber  fpäteren 
Söejeidjnung  .^einric^S  all  Auceps  im  JRegeft  feinen  @runb  ju  jtoeifetn. 

-')  DD.  20,  S.  56:  legall  moderatione,  asstantibus  fidelibus  nostris, 
cum  consensu  et  astipulatione  filii  nostri  Ottonis  et  episcoporum  procerum- 
que  et  coraitum  peticione,  dulcissimae  conjugi  nostrae  Mahthildae  potestativa 
manu  tradimus  et  donamus,  quicquid  propriae  hereditatis  in  praesenti 
videre  habemur  (fo)  in  locis  infra  nominatis.  ILiec  enim  sunt  Quitilingaburg, 
l'alidi,  Nordhuse,  Gronaa,  Tutersteti,  cum  civitatibus  et  onmibus  ud  prae- 
dicta  loca  pertinentibus,  in  jus  proprium  concessimus  .  .  .  eo  modo  et  ea  ra- 
tione,  si  nobis  superstes  extiterit  et  in  sanctae  viduitatis  pudicitia  perman- 
serit,  praedicta  loca  ei  concedendo  tradimus  etc.  Cb  unter  Gronaa  auc^ 
ÖJronc  bei  ©ötlingen  ober  einer  ber  oben  6.  24  9i.  3  genannten  Orte  ju  Xftx-- 
ftet)en,  ift  nic^t  beutlid).  Grona  ftel)t  Vita  Mahth.  ant.  c.  9,  SS.  X,  B.  578.  — 
Gine  Urf.  Ctto  I.,  DD.  228,  ©.  313,  nennt  aU  res  quas  usque  huc  dotali 
])OSsidebat  jure  cortem  Quitilinga  cum  ecclesia  in  honore  s.  Jacobi  apostoli 
consecrata  in  eodem  loco  .  .  .  cum  villis  sie  nuncupatis  —  11  ^Jiamen  — 
et  in  aliis  iocis  inde  exaratis  vel  inantea  exarandis,  in  einer  anbern,  172, 
©.  254,  toirb  eine  vilia  Spileberg  al%  I^eil  ber  dos  ber  Königin  crtoäf)nt. 

3)  Vita  Mahthildis  sec.  c.  22,  S.S.  IV,  3.  298. 

*)  Albricus,  SS.  XXIII,  S.  761:  Hie  habuit  filios  tres,  Ottonem,  Hen- 
ricum  et  Brunonem  et  filias  duas,  Gerbergam  et  Hawidem.  lieber  anbere 
Äinber  bie  man  i^m  fälid)li(^  beigelegt  j.  ben  @rcur§  7. 

^')  S^ieje  übergef)t  ganj  bie  Vita  Mahthildis  ant.  c.  6,  ©.  577  (bie  jüngere 
nennt  an  ber  entfprec^enben  SteQe  c.  6,  3.  287,  übert)oupt  nur  bie  Sö^ne). 
Widukind  I,  30.  31  nennt  if)ren  5Jamen  nic^t,  unb  ebenfoloenig  Flodoard 
938  ft-,  too  er  bon  i^r  fDrid^t.  S^erjelbe  finbet  fid^  bei  Rodulfus  Glaber  I, 
4,  SS.  VII,  3.  54  (^aböiba);  in  ber  geneal.  2afel,  SS.  III,  3.  215(.t)abeh)ig); 
bei  Albricus  (.g)alt)iba);  gleichzeitig  aljcr  in  einer  Urfunbe  ^einric^ä  non  935, 
DD.  37,  3.  71:  |)abenjt  (eine  anbere  bei  Eckhart,  llist.  gen.  3.  129  91.  30, 
ift  {el)r  terbäcfttig;  »gl.  (S j:cur§  7). 

«)  Sügl.  Liudprand  IV,  15.  ^einrid^  toirb  922  in  ber  Urf.  DD.  3,  3. 
41  genannt:  una  cum  prole  et  equivoco  nostro.  —  SBruno  wäre  nad)  Chron. 
regia  Colon.  3.  26  im  3.  928  geboren.  'S:od)  füf)rt  bie  Eingabe  be§  Ruotger, 
Vita  Brunonis  c.  42,  SS.  IV,  3.  271,  bafe  er  in  feinem  lobeeja^r  965  faum 
baä  40fte  ^o^r  überjc^ritten,    auf  ba?  ^o^r  925;   j.  Byaeus,   Acta  SS.  Oct. 


^eintic^l  föema^Un  unb  Jtinber.  115 

ed  in  feinem  Sebcn  ^ifet*),  ba  ber  ^aitx  baä  3c^törte  ttjicbcr  Quf= 
baute  unb  jein  2.?oIf  burd^  bie  3üflel  ber  ©erec^tigfeit  in  fidlerem 
unb  cmjünjc^tem  ^rieben  regierte. 

Solche  ocr^iiltni^mQBig  rul^igc  Sa^re  rooren  bie  nad)  bem  testen 
Einfall  ber  Ungarn. 


V,  ©.  702:  Schulze.  De  Brunonis  ortu  S.  6:  '^ciffer,  .^ift.  ftit.  SBettröge  jur 
öefd).  »tuno  S.  16;  Äöpfe,  Otto  I.  S.  14  «R.  3. 

')  Ruotger,  Vita  c.  2,  S.  25-5:  natus  eo  tempore,  quo  pater  ejus 
Heinricus  rex  gloriosus,  perdomita  barbarorum  saevitia,  represso  etiam 
intestinae  cladis  i)ericulo.  diruta  magno  studio  reaedificabat  et  volentem 
populum  justic'iae  firenis  in  tutissima  et  optatissima  demum  pace  regebat. 
£aä  Ihfte  paßt  freiließ  auf  Stuno?  ©cburt^ieit  nic^t  jum  beften,  trenn  man 
ntdjt  mit  i^eiffer  ben  ni(^t  eben  tütjmlidjen  gfrieben  mit  ben  Ungarn  Ber= 
fielen  miQ. 


8* 


927. 

S)te§  ^aijx  namentlich  §Qtte  einen  frieblic^cn  G^orafter. 

3m  grüfjling  üerroeilte  ber  Äönig  in  SBeftfoIen.  i^n  (Sfjen  ev= 
t^cilte  er  am  18.  ^är^  auf  35ertt)enben  ber  5?önigin  5)h'^t^ilbc,  bie 
i^n  begleitet  ^u  ^abeu  fd^eint,  unb  be§  39ijd)ofg  Üntüan  üon  5paber= 
born  bem  .^lofter  ^etforb,  beffen  ^ribilegien  bei  bem  ßinfall  ber 
Reiben,  b.  1^.  o'^ne  ^l^eifel  ber  Ungarn,  jerftört  rtjaren,  eine  Urfunbe 
,^ur  Sicherung  feineä  ganzen  Sefi^eö^).  ^^(uc^  6ffen  erl^ielt  n)a^r= 
fcf)einlic^  bamalä  bie  Seftätigung  einer  Sc^enfung  ^er^og  Ctto§''). 
'Jim  3.  '^ai  tvaih  bie  2)otaIur!unbe  für  bie  ©ema^tin  auägefteÜt, 
in  n}eld)er  ber  ^nftimmung  beS  älteften  ©o^neä  Ctto  ßth)ä^nung 
gefi^a^^).  2)iefer  ^atk  baä  15.  Sa^r,  ben  Termin  ber  ^ünbigfeit 
nad^  bem  9ic(^t  ber  ^arolingifc^cn  .Könige,  erreicht,  unb  öieUeirf)t  nur 
beö|alb  ift  je^t  bie  S3erlei^ung  erneuert  ober  in  erh^eitertem  Umfang 
gemad^t. 


')  DD.  13,  <B.  50:  Mahthildam  dilectam  conju^rem  nostram  una  cum 
Bodarbrunnensis  aecclesiae  episcopo,  videlicet  Unwano,  seu  et  caeteris  fide- 
libus  nostris  de  sanctis  Herivurdensis  monasterii  monialilius  interpellantem 
coguovimus,  quatenns  illarum  praecepta  regia  (oben  S.  77  51.  2)  renovari  prae- 
cipereraus.  Ueber  bie  5Bebeutunfl  bet  Utf.  tjonbclt,  flegen  a33ilman§,  ÄU.  I, 
S.  115,  unb  iJicfet,  US.  I,  S.  308,  ausfüt)rlid^  Sirfei,  3Jlittbei[ungen  I,  <B. 
229  ff.  ©egen  ben  ^in  cmpfot)Ienen  Sliisbrurf  appennis  für  eine  Utf.  biefcr 
3lrt  bnt  fid),  tuie  id)  meine  mit  9{ed)t,  ctflärt  Säumer,  3-  ^^^^  SQtigntjftiftung  I, 
®.  120.  Pancarta  fommt  nur  im  SQBeflftänfifd^en  Dieic^  öor.  —  £et  Ctt  oer 
SluSfteHung  njttb  Astnid  gefdjtieben,  rtia§  jdjon  Leuckfeldt,  Antiqq.  Halberst. 
S.  IM,  unb  Leibniz,  Ann.  II,  S.  377,  auf  offen  (ionfl  Asnide  in  Utfunben) 
belogen;  ebenfo  6tt)ntb,  Reg.  @.  112,  Stumpf  unb  Sicfel,  UJöbrenb  Samet)  <S. 
120  unb  33öbmet  S.  3  unrichtig  an  ?lltfiebt  badeten.  —  X\e  Utfunbe  bom 
13.  3lpril(927),  bie  biefe  iiiix  anreihen,  mufe  s"  928  gehören;  f.  nad)bet  ©.  120. 

-)  Urt.  Ctto  I.  DD.  85,  S.  167:  curtem  ab  avo  nostro  Ottone  duce 
Beki  dictam  illo  traditam  et  a  d.  genitore  nostro  Heinrico  rege  fortitu- 
dinis  causa  eandem  iterato  tributam.  SDßenn  bie  3teße  aud)  nad)  Sidfel?  Sin: 
nal)me  ^u  einet  gtöfieten  ^ntetpolotion  gehört,  fo  ift  bod)  gegen  bie  ^Rid^tigfcit 
bet  ^ia^tidjt  fein  ^öebenfen. 

^)  2.  oott^et  £.  114  9i.  1.  Uebet  bie  ^JJJünbigfeit  mit  15  3af)ren  narib  9?ibuQ» 
tifc^em  JRed^t  f.  2.  Sß®.  III,  S.  282;  VI,  2.  215.  Uebet  einen  Säc^fifc^en 
Jetmin  ift  nid^tS  betonnt;   5Riöe,  ®efd^.  b.  3).  Sotmunbfd)aft  I,  2.  214. 


3u|ammfn!unft  hti  Äönig*  mit  ®taf  Heribert.  117 

S)Qnn  nahmen  bic  Sot^tingijc^en  'Jlngclegenfjeiten  ^cinrid^  in 
^^(njprud).  S)cr  ®raf  .^cribcrt,  in  beffen  Öefangenfd^aft  fid)  .»^önig 
Staxl  befanb,  jetjt  and}  mit  5?önig  Üiuborf  ent^loeit,  lüeil  biejer  eine 
©raffc^aft,  bie  jener  für  jeinen  So^n  erbeten,  einem  anbern  üerlie^en 
l^attc,  fd)icfte  Wefonbte  an  |)einrid):  eö  fci^eint,  bofe  er  bei  biejem 
einen  Stürf^olt  juckte.  S)er  Ifönig  lub  i^n  ,^u  einer  3uföntmenhinft 
ein,  bie  etroaS  fpäter  ftatt^otte,  unb  bei  n)eld)er  bie  beiben  dürften 
©efdiente  Quötautd)ten M ,  auc^  getui^  S^erobrebungen  trafen,  bic 
frcilid)  nid)t  nä^er  befonnt  geworben  finb,  bie  ober  tt)ol^I  S5e,^ug  auf 
bie  58efreiung  beö  ßarolingerö  ^abcn  mod^ten,  ,yi  ber  f\^  je^t  bcr 
®raf  oerflanb:   eben   bie  ^einbfc^aft  gegen  JRuboIf  trieb  i^n  ba^u-). 

Siüxs  üor^er,  am  1.  "^läx^,  toax  ber  5öijrf)of  äßitger  öon  ^JJle^ 
geftorbcnM.  5)iit  i^erwerfung  einer  SBa^l  bie  baä  8tift  getroffen, 
übertrug  .^inri^,  tt)ie  eä  f^eint  chen  mä^renb  bcr  ßufömmenfunft 
mit  Heribert,  bog  5^i§t^um  bem  Senno,  einem  Ganonicuö  jn  ©troS= 
bürg,  ber  in  bcr  (>elle  bc§  ^.  5)ieginrab  in  ^tlamannien  al§  6in= 
ftebler  gelebt  M:  bei  i^m  mochte  ber  5?önig  auf  üöllige  Grgebenf)cit 
rechnen. 

i!?iut^ariu8 ,  ber  baö  SBiät^um  5llinben  mit  ber  'ilbtci  Sorfd^ 
ücreinigte,  ftnrb  bcn  27.  Suli"').  3n  beiben  3i^ürben  folgte  i^m 
Gbcriö.  1'lud^  in  bem  fernen  ^^rient  fanb  bamalä  ein  S5ifc^ofe= 
tt)e(^fel  ftatt:  ein  S3crn^arb  crfjielt  bic  Söürbe,  bcr  tual^rfc^einlict) 
auä  ^i^anfcn  flammte,  aber  fc^on  nad^  einigen  ;^a^ren  ftarb''). 

'Jim  18.  Cctobcr  mar  ^einricl)   an  einem  Ort  ©alcae:    c8  ifl 


M  Flodoard  927,  S.  377:  Ileribertus  conies  legatos  suos  trans  Rhenum 
dirigit  ad  Heinricum.  Quibus  reversis,  evocatur  ad  coUoquium  Heinrici  per 
eosdem.  Ad  quod  properans  .  .  .  muneribus  Heinricum  honorat  et  hono- 
ratur  ab  illo.     3}gl.  bie  Hist.  Rem.  IV,  21,  2.  579. 

-')  Flodoard  a.  a.  C,  betglid^en  mit  Richer  I,  53.  93on  bet  JBetbtnbung 
mit  .£>etiuid)  Ic^roeigt  biejer. 

3)  Flodoard  a.  o.  O.  unb  Caul.  epn.  Mett,  SS.  XIII,  ®.  306.  S)er 
Cont.  Rei:.  I,  3.  (WC,  giebt  irrig  bai  3a6r  925. 

*)  Flodoard  a.  a.  £.■  Ibi  etium  Heinricus  episcopium  Mettensium, 
contempta  electione  ipsorum,  cuidam,  ut  ferebatur.  Dei  servo  dedit  cogno- 
mento  Bennoni.  Cont.  Reg.  o.  a.  C :  Cui  Henno  ex  ordinariis  Strasburgen- 
sibus,  in  Alpibus  quondam  heremiticam  vitam  ducens,  successor  eligitur. 
Johannes,  Mir.  S.  ülodesindis  c  46,  SS.  IV,  3.  2:i7:  Uenno  quidam  in 
hereraitia»  conversatione  dudum  famosuR,  bona  intentione  Heinrici  tunc 
regis  .  .  .  subrogatus.  Vita  Johannis  Gorz.  c.  40.  £.  848:  cum  .  .  .  Benno 
quidam  neuere  Suevus,  in  heremitica  apud  Turegum  vastam  solitudinem 
aliquando  vita  famosus,  zelo  utique  pio  optiroi  tunc  principis  Heinrici  .  .  . 
succossjisBet.  Sgl.  Hartmann,  Ann.  Heremi  2.  35;  Mabillon,  Acta  V,  6. 
122  ff. 

'')  Ann.  necr.  Fuld.,  Ss.  Xlil,  3.  193.  5:cn  log  babeu  bai  Necrol. 
Merseb.,  3.  23S;  MoUenb.,  Schannat  Vind.  I,  3.  140;  Visbecc,  Boehmer 
Fontes  IV,  3.  498.  3m  übrigen  f.  Chron.  Laurish.,  S8.  XXIII,  6.  198, 
beffcn  y^ronologie  aber  gonj  üerwirrl  ift. 

«)  gr  finbet  fid)  in  ben  Ann.  necr.  Fifld.  932,  SS.  XIII,  3.  194,  mit  bem 
lobedtag  14.  'ilov.,  too  bie  ''Jloit  burd)  tounberlic^en  3titl)um  an  bcn  iBt{(i)of 
Don  ^alberfiabt  benft,  bai  Gegiftet  abcc  bai  9li4)tige  giebt. 


118  927. 

tt)af)rfd)einlic^,  bau  boviintcr  Sa(,^  an  ber  5tönfijd)en  Saale  üeiftiinbcn 
iDcrben  niufe ' ).  "äu]  3Scriüenbcn  eineS  ©rafen  ^einridj,  üielleic^t  bcä= 
felbcn  ber  aud)  jotift  iDicber^olt  in  be§  Äönig«  Urfunben  genannt 
luixb,  ber  aber  nnr  t)icr  fein  iöcrnjanbler  fieifjt,  ttjirb  einem  S5afjatlen 
beS  ^er,^og8  vHrnnlf  ein  S^nedji  be»  ÄönigS  gefc^enÜ-). 

%m  1.  3)ecember  beö  ^al^xeö  ftarb  ber  6r,^bijci)of  .öeriger  oon 
5)^aing^).  %n  feine  ©tefle  trat  .^ilbebcrt  (|)iltibrad)tj,  feit  einigen 
Sauren  'Jlbt  t)on  i^ulba.  Ot)ne  S^icifcl  ift  oon  .^einrirf),  n)enn  nic^t 
bic  (Ernennung,  jo  eine  SBeftätigung  ausgegangen:  ^ilbefaert  empfing 
aud)  mie  ber  33orgänger  bic  2Bürbc  beö  ©rjfan^lerS  für  bie  2)eutfd}en 
5prot)in,^en  mit  Vluöfd)Iufe  eineö  Htjdl^  Don  Sol^ringen. 

(*ä  {)ängt  Diclleid^t  t)iermit  .^ufammen,  baf?  ber  Äönig  fic^  um 
biefe  3eit  na(^  '^ain]  begab,  .^ier  an  bem  6itj  beö  erftcn  unter 
ben  2)eutfc^en  Gr^bifd)i)fen  fd)eint  er  2Beit)nad)ten  gefeiert  ,^u  iiahm 
unb  ücrnjcilte  bort  an  ben  folgenben  jtagen^),  mand)erlei  35eftä= 
tigungen  unb  SSergünftigungen  ertt)eilenb:  bem  ©tift  St.  Vllban  ein 
©ut  im  ©au  .ßunigegfunbra ,  bem  Äfofter  .Kempten  bie  alten  ^i^ei- 
^eiten,  bem  33ifd}of  Oon  2ouI  bie  finanziellen  9lcd)te  in  ber  Stobt 
bie  ^ur  ©rnffd)aft  geljörten.     ©eh)i§  maren  biefe  geiftlid)en  ©rofjen 

1)  ©0  Stumpf  ©.  4.  ?lu§erbcm  famc  in  Sraqe  bie  föniglid)e  *45ffll3  im 
ötjafe,  über  bie  t)ouptfäd)li^  Wilda,  De  libertate  ftomana  ®.  4,  t)anbelt.  — 
l'oinet)  3.  129,  ber  bifje  Urfunbe  nocfi  ni^t  fanntc,  benft  bei  ber  öom  9.  3uni 
931,  ebenfalls  in  Salze  auggcftetlt,  an  gäd)fijd&e  Drte.  SJod^  ift  ber  ®raf 
^etnrid^,  ber  in  betbcn  genannt  wirb,  hjot)!  cf)er  in  iflblid)en  ©egenben  ju 
fud^en.  @in  folcher  toirb  nod^  genannt  in  ber  angeführten  Urf.  bom  9.  3funi 
981,  einer  Dorn  25.  ^uni  934  unb  neben  anberen  (trafen  jdjon  30.  yioö.  920, 
f.  oben  ©.  öl.    Sgl.  auc^  S.  32. 

2)  DD.  14,  ©.  51 :  interventu  fidelis  dilectique  comitis  ac  propinqui 
nostri  Ilenrici  cuidam  venerandi  ducis  nostri  Arnolfi  vassallo  Kerunjg  nun- 
cupato  quendam  propra  juris  nostri  servum  Noppo  nuncupatum  m  per- 
petuam  proprietatem  donavimus. 

^)  S)a§  3af)r  geben  Ann.  necr.  Fuld.  a.  o.  D.;  Ann.  Corbej.,  SS.  III, 
®.  4;  Ottenbur.,  SS.  V,  S.  4;  Herim.  Aug.,  SS.  V,  g.  113;  Marianus 
Scotus,  e.  .553  (barauS  bie  fogen.  Ann.  Wirzib.,  SS.  II,  S.  241):  unrichtig 
926  Cont.  Reg.  S.  616;  gar  924  Ann.  Hildesh.  öon  jüngerer  ^anb,  Lam- 
bert, SS.  III,  S.  54.  55,  unb  ein  jpötcrer  fiatalog,  SS.  XIII,  S.  315  (aui 
bem  'cessit'  ber  Ann.  Hildesh.  Iioben  Serarius,  ed.  Joannis  I,  S.  423, 
u.  a.  auf  eine  9lbbication  in  biefem  3al)r  gefdjloffen,  an  bie  gar  nid^t  au 
beuten  ift).  Ten  Jag  Kai.  Decembr.  nennen  ber  in  ^fiainjer  ©ingen  gut 
unterrid^tete  Marianus  unb  bas  Necrol.  b.  Mariae  in  Monte  Fuldensi, 
Boehmer  Fontes  IV,  S.  455  (nic^t  3.  Kai.  Dec,  luie  2ßiQ,  Siegeflen  ©.  98, 
fd^reibt).  anbere  2lnna^nten,  Lamey  S.  141,  ber  a»Di?d)en  Tläx^  unb  SlpriL 
rechnet;  !Woo^er,  Onom.  S.  62,  ber,  e§  ift  nid)t  re^t  beutlid^  in  nield^er  5Be= 
beutung,  5.  9loü.  926  neben  927  aufführt,  toaS  ®am§  bem  rid^tigen  S:atum 
tlin^ufügt;  i^ottl)aft,  Bibl.  II.  S.  353,  ber  ben  19.  mäx^  l)at,  »erben  bamit 
^injöQig.  ajenn  Marianus  ^ilbebettS  ^Jiad^folgc  erft  92s  feijt,  \o  gejd)ic^t  ba§ 
moqt  nur  roegen  be§  engen  5Rat)men8  feiner  d^ronologifd^en  3luTaeid)nungen. 
tttm  27.  S^ec.  927   erjdjeint   .^itlbebert  juerft  aU  (Srjfaiijler,    am  IK  Dctober 

*)  S.  bie  Urff.  Dom  27.  28.  unb  29.  See,  DD.  13.  16.  17.  ?iae  t)aben 
fie  baS  3-  928,  unb  Jbötjmer,  Reg.  3,  t)at  bie§  früt)er  angenommen.  %a  aber 
ber  3al)tf8anfang  ftets  öom  2.5.  SDec.  gercd^net  ttjorb,  fo  fann  über  bieg  fein 
3ioeifel  fein;  unb  fo  auc^  fdjon  Samet)  S.  123  unb  fpäter  SBöl)mer  (bagegen 
aSia,  Reg,  S.  98,  nod^  928). 


'JieidjöOftfomtnlung  in  ^Jloinj.  119 

unb  mit  i^ncn  onbcrc  anmefenb.  ^ill3  SBcrmittelcr  aber  tücrbcn  ber  ^cr^og 
"Jlrnulf  unb  bie  trafen  (Sberf)arb  unb  >^aiio  cienannt').  35ßnr  au^ 
jener,  tt)ie  man  nic^t  Ameifcln  fann,  perfönlic^  t)icr  cx]d)\emn,  fo 
beutet  e^i  auf  eine  (irößere  iHctc^Soeriammluncj.  9tur  bie  9lut/|eicf)= 
nung  eineä  fpäteren  Sd)rif tftellerd  - )  ^ot  aufjeibcm  oon  einer  joldjen 
^unbe  erhalten,  fie  aber,  ol^ne  ,Stt)eifel  irrt^ümlid) ,  auf  Cftern  ftatt 
auf  äÖeif)na(^tcn  oerlec^t:  unter  J^eilno^me  üieler  fei  ^ier  öerfdjiebencä 
,^um  heften  bed  Meitt)^  qeorbnct  loorben.  6in  SBeleg  me^r,  trie 
mangelt)aft  unb  ^ufällig  bie  Ueberlicferungen  ftnb  ttield^e  üoriiegen, 
unb  njie  tocnig  fie  ein  ''^(djt  geben,  über  bcn  ganzen  Umfang  unb 
bie  Sebeutung  ber  3:()ätigfeit  i^einric^ä  ]n  urt^eilcn. 

')  DD.  lö:  qualiter  dilectus  ac  fidelis  dux  noster  Arnolfüs  adiit 
celsitudinem  nostram;  Iß:  rogatu  Eberhardi  fidelis  ac  dilecti  comitis 
atoue  propinqui  nostri;  17:  ob  interventum  fidelium  nostrorum,  Hildiberti 
viaelicet  Moguntine  ecclesie  ven.  archiepiscopi  necnon  Ilattoni  dilecti  comitis 
nostri.  —  ?luÄ  bet  etften  Urfunbe  wie  ber  frü^etn  öon  926  auä)  auf  23er= 
ttjenbunc?  3ltnulfö  für  .ftctnoten  aii^cjeftent,  f.  oben  ©.  89,  folgert  3;am« 
berger  IV,  3.  .'')21,  ber  .^erjog  ^abe  fic^  aU  ^err  ober  ©d^irmDogt  ber  ?lbtei 
bemä^tigt. 

^1  Trithemius,  Ann.  Hirsaug.  I,  S.  68:  Anno  quoque  praenotato  (927) 
Heinricus  rex  Romanorum  potentissinius  conventum  principum  indixit  apud 
Magontiam  ad  f'estum  dominicae  resurrectionis ,  ubi  comparentibus  multis 
plura  pro  uiilitate  imperii  sollemniter  constituta  fuerunt.  ^i  märe  inte^ 
refjant  ,iu  toifjen,  tootjer  3:ritt)em  biefe  Ütodjrid^t  fjat,  bie  auf  eine  gute  üueHe 
{)inlofift.  ^.  *JJ{üaer  in  feiner  fleißigen  ©d^rift  über  bie  Cueöen  STrittjemS 
il871)  übergebt  bie  Steße. 


»28. 

3fm  ^i^ül^jal^T  ücrtoeilt  ber  .^önig  tüieber  in  Söcftfalcn.  3" 
2)ortmunb  ift  am  13.  5lpril  eine  Urtunbe  auögeftellt,  in  ttjeld^er  er 
auf  3]eriüenben  ber  ©emai^lin  9Jla^tf)tIbe  einer  ^Jiinifterialin  eine 
©(i)enfung  madji^}. 

'än^  bieg  ^df)x  treten  bie  Sof^ringifdjen  Stngclegen'^eiten  in  ben 
S3orbcrgriinb.  S)er  ©raf  JBojo ,  ^önig  Slubolfä  23ruber,  ber  ^ier 
S^efijjungen  l^otte,  ftc^  ober  fd)on  immer  ber  3!)eutfd^en  ^errfd^oft  ah= 
geneigt  bemiejen,  ^otte  fid)  geweigert,  ^ird^engut,  bog  er  fic^  Qn= 
geeignet,  ^erauä^ugeben  unb  bem  ^Hed^t  ©enüge  ju  tl^un.  ©egen  ij^n 
jjog  bieämal  ^einrid^  mit  bebeiitenber  5Jiad^t  über  ben  Sll^ein,  im 
äuni  ober  3fu(i,  Belagerte  eine  ^efte,  ^^urofoftum  genannt,  an  ber 
W.aa^ ,  bot  aber  jugleid^  eine  frieblirfie  5lu§gleic^ung  an,  toenn  Sofo 
fid^  untcrmerfe.  S§  fam  gu  einer  3ufanimenfunft,  bei  meirfjcr  biefer  an\^- 
neue  eiblic^  2reue  unb  ^i^ieben  gelobte:  ba§>  ftreitige  l'anb  gab  er 
l^erauä,  erhielt  bafür  aber  anbereö  alö  ßntfd^äbigung.  ^^Iluc^  mit  bem 
^er^og  ®i|elbred)t  marb  er  öerjöl^nt-). 

*)  DD.  18,  ©.  53:  per  interventum  Mahthildae  carae  conjugis  nostrae 
Williburgae  fideli  nostrae  ministeriali  etc.  Die  Urf.  t)at  bo?  3a!)r  927; 
oUein  bem  cntjpridjt  nid^t  bie  ind.  1;  unb  nomentlid^  bic  @tn)Qt)niing  bes 
^ilbebert  aU  archiepiscopus  unb  princeps  capellanns  maäjt  eö  un,^n)etfe[[)nft, 
bafe  fie  in  bie«  3at)t  qet)öten  muft,  toie  aud)  Stumpt  unb  Sicfel  (bet  nur  an 
ungenaue  Schreibart  benft)  annei)inen;  n)ä{)rcnb  iöö^met  S.  3  unb  (Srt)arb, 
Reg.  ©.  122,  on  927  fefttjieltcn.  2o  fdllt  auc^  bie  SÖermut^ung  l^amet)!,  <B. 
121,  fort,  ba^  i)iet  bie  Sufainnienfunft  mit  .^etibert  927  ftattgefunben. 

-)  Flodoard  928,  ©.  378:  Heinricus  Germaniae  jjriHceps  cum  multi- 
tudine  Germanorum  Rhenura  transiit,  et  supra  Mosara  veniens,  obsidet  quod- 
dam  castrum  Bosonis  comitis  nomine  Durofostum  (5Pett!  l)ält  e»  für  ba« 
25urfo8  be§  Regino  898.  ©.  608,  rtelc^es  (Srft)art  in  bie  öJegenb  bon  2)ottredöt 
feljt,  unb  öcrmut^et  einmal  2;oocrem,  jpäter  S;elft,  bcibe»  toenig  toa^tjc^cinlid)), 
pro  eo  quod  Boso  ad  legem  venire  nolebat  de  quibusdam  abbatiis  et  terra 
episcopatuum ,  quam  potestitis  auctoritate  ceperat  et  pertinaciter  Heinrici 
praecepta  spernens  detinebat.  Mittensque  ad  Bosonem,  pacem  spendet,  si 
ad  se  venigit.  Qui,  acceptis  obsidibus  pacto  securitatis  ab  Heinrico,  venit 
ad  eum  eique  fideliUitem  et  pacem  rogno  juramento  promittit,  terram  quam 
vi  ceperat  reddit,  data  sibi  alia  recorapensationis  gratia.  Pacaturque  tam 
ipse  quam  Ragenarius  cum  Gisleberto  et  aliis  Lothariensibus.  —  3)ie  3fit 
ergiebt   fic^   auS   ber  fotgenben  ^iad^ric^t    über   bie  SBeinlcjc  im    Stuguft.    — 


SBermä^lung  Jp-  Öiielbied^t«  mit  Si.  ^einric^s  lochtet.  121 

Heribert  unb  Wraf  ^ugo  uon  5iQ"cien,  i^önig  9lotbertä  So^n, 
Ratten  auä)  eine  3»]önimenfunjt  mit  ^einrid).  2)od)  fc^eint  biejci 
i^ren  ÄMinjdjen  nid)t  cntjprod^cn  311  f)aben.  2)cnn  gleic!^  borauf  tjcr* 
f^anbigtc  fid)  .Heribert  mit  ^Kiibolf.  .^hrl,  bcr  met)r  nur  ^um  Sd^ein 
ber  Cyefangenfdjaft  entlofjen  unb  ,^u  feiner  5i^eit)eit  ber  Seluegung  ge= 
langt  njar,  mnrb  micber  feftget)alten ;  er  empfing  etmoö  fpäter  üon 
iRubülf  ben  ^^iöcuö  ^Ittigni)  ,jum  Unterhalt,  bef(^lo§  aber  im  fol= 
genben  ^ai)x  fein  unruhiges  2cben  ^u  $Pcronne  in  ber  ©ettJalt  Jpe= 
ribert^'). 

SÖQ^renb  ^einrid^  fid)  in  ^iaaftrid^t  auft)ielt,  marb  ^ier  unter 
feiner  unb  feiner  Oirofeen  3uftininiung  ein  ^tbfommen  gefd)loffen 
,^n)ifd)en  ^er.^og  Öifelbrec^t  unb  bem  6r,^biät^um  Jrier  über  ben 
lange  ftreitigen  23cfii}  bcr  ?tbtei  beö  ^.  Scrüatiuä:  ber  ^er^og  foÜte 
fie  3pit  feineö  l'cbcnö  alä  ^recarie  behalten,  nad^  feinem  Jobe 
aber  biefelbe  fammt  einer  S3iUa,  meldte  er  je^t  bem  ßrjftift  frf)en!te, 
aber  ,^um  ^Jüefebraud^  mieber  ert)ielt,  an  biefeä  fallen,  hai^  aufeerbem 
aud^  nod)  anbere  ßntfc^nbigung  empfing-).  33ier  (trafen  unterfd)rie= 
ben  bie  'Jlcte,  öon  benen  SBaltger  unb  jt^iebrid)  fdjon  früher  genannt 
fmb,  biefer  o^nc  ^roeifel  ber  ^lt)nt)err  ber  fpäteren  ©rafen  Don  ^oI= 
lanb'M,  G^riftian  befannt  baburd^  bofi  er  ben  ®ifelbred)t  in  bie  ®e= 
tüolt  bee  i^önige  gcbradjt  ^aben  foU  M. 

Um  eben  biefe  3eit  mag  man  geneigt  fein  bie  SSerbinbung  .^er» 
,^og  03iielbred)tä  mit  ber  2od)ter  ^einrid)8,  ber  ©erberga,  ^u  fetjen**). 
6in  fpQterer  Sdjriftfteüer " )  bringt  auäbriidlid^  ben  ^rmerb  ber  5ibtet 

5öifUfid)t  gehört  hierher  bie  0ci4id)te  in  ben  Mir.  S.  Gorgonii  c.  12,  SS.  IV, 
©.  242,  tt)0  bos  .Rloftct  Öotje  fic^  wegen  ent,^ogenet  55cfiljungcn  on  ben  23ofo 
»enbet  unb  mit  einet  Älage  btot)t,  looraiif  biejet  etttiibctt:  Ad  quem?  Num 
ad  regem?  In  veritate  mihi  rex  pru  niinimo  est.  Dux  Gillebertus  sie  mihi 
est  acsi  servus  meus  vilissimus.  .Johannes,  Vita  Johannis  Gorz.  c.  104  ff., 
SS.  IV,  S.  3G7,  fejjt  e^  in  bie  ^'^eit  Otto  I.  unb  Dctänbert  bie  2Dotte,  h)ol)l 
ot)ne  9lutoiität. 

')  Klodoard  928.  929  a.  o.  D. 

"}  llrf.  ton  bieiem  3ot>^  ober  ol)ne  lafl,  *JJlittelrl).  U'ö.  I,  6.  233,  roo  ti 
{jcit'f  H<M  ronvcnientia  et  hujus  rei  pactum  coram  domno  nostro  Ueinrico 
gl'  ;  et  coram   iilius  ))rincipibu8  statutum   et  ab  eo  collaudatum 

;iU[  um  est,  suis  proceribus  consentientibus. 

,3    üben  e.  60  9t.  3. 

*)  3.  oben  S.  81.    Der  öiette  ifl  Folcoldus  comes. 

''}  l*ine  ö^eitbeftimmung  geben  oQein  bie  Ann.  S.  Maxiraini,  SS.  IV. 
B.  6:  929.  (iisalbertus  dux  (ierbirgc  duxit  uxorcro;  baiau«  Cont.  Heg. 
S.  «jlfj.  Xq  fie  aber  bie  ajftmnl)lung  Cttod  unb  ben  lob  Raxl  b.  ^.  930 
ie^en,  »Döljrenb  für  beibed  bai  3.  929  fcflftebt,  |o  idjeint  audi  l)ict  ba«  Dor» 
t)etgel)enbe  3ot)t  ongenommen  ttjetben  ju  muffen.  Widukind  I,  30  bringt  e* 
o^ne  näl)ete  ,'^fitbfftiinmung  mit  bft  ?lner(fnnun^  Wüelbreclit'S  ali  .Ipttjog  \\u 
lammen.  liefe  etft  jc^jt  jn  jejjen,  ift  ober  (ein  Wtunb;  »gl.  oben  6.  ^l.  Sige- 
bert,  SS.  VI.  S.  347,  giebt  beibe»  unter  bem  3.  927,  ber  Ann.  Saxo,  S.  596, 
nadi  (lont.  Keg.  jju  929.  Xafe  Hieber  1,  .\'}  bie  Süerbinbung  noc^  uiel  ftil^n 
fe^t,  ift  gan,)  o\)nt  üBebeutung. 

")  Jocnndus,  Transl.  S.  Servatii  c.  40,  88.  XII,  6.  105:  HIc  (ütsel- 
bertus)  accessit  ad  imperatorem ,  qui  eo  tempore  Romano  nrefuit  imperio, 
secundnm  Ottonem  (fo  öerfcljrt  genug  flatt  -tieinric^)  .  .  .  nliamque  petivii 
ejus  et  accepit  uxorem  . . .  (juapropter  in  univeno  regno  magniticatui  ett 


122  928. 

^u  'J}lnaftrirf)t  mit  bcr  C")eiTatf)  in  i^crbinbung:  ^ier,  fügt  er  t)in^u, 
f)Qbe  ber  ^er,^og  feinen  Si^  au^gcjdjtngen,  um  boö  l'anb  gu  regieren. 
3)ie  |)etrQl^  befeftigte  jebcnftillö  boö  fSanb,  inelrfieö  ben  Sot^ringer 
an  ben  ftönig  unb  ba^  tHeirf)  fnüpfte,  unb  get)ört  fo  ^u  ben  ^JJlofe^ 
regeln  tt)eld)e  .s^einvitf)  ergriff,  um  bic  2)cutfrf)e  i>rrfd)aft  fidler  ,^u 
fleüen. 

2)agegen  er^ob  fic^,  atö  ber  .Qönig  biefe  (Segenben  uerlaffcn,  in 
5]le^  eine  feinbli(f)c  Partei  gegen  ben  neu  eingefeijten,  ber  Stabt  unb 
bem  Sanbe  fremben  Sifd)of:  in  graufamcr  Ü^cife  njorb  berfelbe  beö 
Sirf)tö  ber  klugen  bcrnubt ' ).  Unb  tüenigftenö  nicf)t  gleich  ^at  bafür 
Strafe  genommen  lüciben  tonnen. 

^n  öilbeg^eim  ift  ber  iöifc^of  Setjarb  am  10,  October  ge= 
ftorbcn.    3^m  folgte  bcr  i^erefelber  '3Ibt  t^iot^arb  bcr  jüngere-). 

5n  ber  .^ineiten  ^älftc  beä  3^a^rcä  \vax  |)einri(^  mit  bem  5lrieg 
gegen  bie  6Iaoen  befc^äftigt,  ber  für  Sac^fen  in  oieler  Se^ie^ung  öon 
entfcf)eibenber  93ebeutung  tvax. 

"Kud)  ^ier  finb  bie  '!}iad)rid)tcn  meiere  ,^u  geböte  fielen  mangel= 
^aft;  cö  fe^It  nnmentUci^  fo  gut  ttiie  gan^  an  fid)eren  3fitt)et'tim= 
mungen^).  2)ocI)  fter)t  e§  feft,  bafe  eine  neue  Gr^ebung  ber  biö  bo= 
^in  untermorfenen  Stämme  unb  eine  grofjc  fiegrei(^e  ©d)Iarf)t  miber 
biefelben  im  folgenben  ^a^xe  ftatf^otte-*).  So  fann  maä  äBibutinb 
er,^äf)It  roenigftüiö  nii^t  fpäter  faden  ^).    (S^er  iräre  e§  möglirf),   bafe 


vehementer  et  honoratus.  Quicquid  desiderabat,  socer  suus  non  denegaliat. 
Trajectum  habere  voluit  et  accepit,  ut  in  illa  regia  sede  nianens,  impera- 
toris  vice  digne  et  libere  universatn  rejxeret  terraui. 

')  Flodoard  92s,  ©.  37«,  gcflen  (*nbc  be3  3al)reg;  Cont.  Reg.  B.  616 
unttcf)tici  ju  927.  Sögt,  bic  Mir.  S.  Glodesindis  c.  46,  SS.  IV,  ®.  2:57: 
infanda  et  nimis  lacrimabili  servulorum  quorutidam  factione;  Vita  .Tohannis 
Gorz.  c.  40,  3.  348:  eoque  .  .  .  a  pristine  sanctitatis  et  heremo  qiiaesitae 
laudis  dignitate  defervente  .  .  .  a  nefandissimis  servulis  in  abditis  excecato. 

-)  Ann.  necrol.  Fuld.,  SS.  Xlli,  ©.  193,  mit  bem  %alnm  2.  Kai. 
Octobr.  Dagegen  6.  Id.  Octolir.  f)aben  baä  Xecroi.  Mers.,  ©.  243,  unb 
Hildesh.,  Leibniz  SS.  I,  ©.  766.  Ueber  bie  «Rangfolge  ].  Ann.  Hildesh., 
SS.  III,  ©.  .54;  Chron.  Hildesh.,  SS.  VII,  ®.  8-52. 

^)  Sigebert,  SS.  VI,  S.  347,  jejjt  bie  (Sinnaf)mc  33ranbenbutg3  in»  ^aijx 
925,  bie  Untertoerfung  ber  25alemincicr  928,  bic  ber  3iöf)men  930;  bcr  Ann. 
Saxo,  <B.  596,  öcrtf)eilt  bie  erjätjlung  be§  VV^idukind  unter  bie  3[al)rc  927 
unb  928;  bie  Ann.  .Magd.,  SS.  XVI,   e.  142,  nct)mcn  für  bie  SJefiegung  bcr 

teöeöer  unb  Solemincter  ba»  3at)r  926,  ber  33öt)mcn  927,  für  ben  legten 
ufftanb  ber  Sloücn  930  an.  Unter  ben  ^feueren  rüfjmt  fid)  Schaten,  Ann. 
Paderb.  I,  S.  263,  bie  33cgebent)citcn  3ucrft  unter  i^re  ^abi^c  gebracht  s^i  t)aben. 
?(nberc  folgen  rtiQfürlid)  einem  ober  bem  onbcrn  jener  ßijroniften,  bie  meiften, 
toie  %bel,  maxt  iöronbenb.  I,  S.  322;  3toumer,  Keg.  B.  26;  «eutfd^,  ö5cro 
©.  5  ff.;  ©c^ofarif,  2loü.  2l(tertt)ümer  II,  S.  526,  bem  Ann.  Saxo:  ober  fie 
fe^en,  »te  Leibniz,  Ann.  II,  S.  391,  aüe^  jum  ^.  929.  —  Ut)lanb,  Schriften 
I,  ©.  473,  bringt  bie  Gr^Qt)lung  (Sftcbarbä  Don  (SangaUen  oon  einer  .gelben» 
tf)at  be»  Äonrab  Äurjpotb,  ben  er  Henrici  regis  niilitem  nennt,  mit  biefen 
firiegen  in  äJerbtnbung:  fie  ge'^ört  aber,  fomeit  fie  ^iflorifd)  ift,  et)et  in  bic 
3eit  Otto?;  ogt.  ÜJJeti'er  n.  Änonau  5.  IS«. 

*)  5.  nad)(-,cr  S.  127  ff. 

■')  Sine  JPeflätigung  bcr  '!}lntid)t,  bog  ber  Ärieg  928  begonnen,  glaubte  ic^ 
gefunben  jju  l)aben,  als  ic^  nad)  33oüenbung  bcr   erftcn  3lusarbeitung  bie  »on 


UnterioeTfung  bei  ^eoeUet  unb  Salemincier.  123 

fc^on  n)Q()renb  bcr  ^a^rc  Dorf)erM  bcr  5lnfang  gcmQcf)t   tuorben  mit 

bcn  ^^)ü '"^ic  ]ux  .pcrftcÜung  2)eutfd)er  Cbcr^ofjcit  bei  ben  benac^» 

barlen  iftcn  füf)rten.     Sc^on  in  ben  crften  ^Q^ten  ^cinric^ä 

ift  oon  ]Oid}cn  .kämpfen  bicOtcbe-').  5)amQlö  galt  eö  ober  offenbar 
^unäd)fl  nur  bic  lHbtt)et)r  feinblid)er  ©infäüc.  Unb  bann  fdjeint  ein 
etiUftanb  in  biefcn  kämpfen  eingetreten  ^u  fein;  ober  eö  blieb  ben 
©rafen  an  ber  i^xemt  bie  ^ad)t  überlaffen.  l^Vljt  fagt  Söibutinb^): 
^einricf)  unternahm  Den  Eingriff,  ba  er  nad)  bem  ^rieben  mit  ben 
Ungarn  bie  Bürger  an  3"J^t  unb  bie  neuen  Crbnungen  gemö^nt 
botte.  JiJot^ringcn  fc^ien  beruhigt,  fo  bafe  ber  .Rönig  nac^  biefer  Seite 
^in  mit  oollem  ^ltad)brucf  auftreten  !onnte. 

4>löt}lid),  cx^ätjlt  ÜMbufinb*),  übev,^og  ^einxidf  bie  ©tooen  meiere 
^eüeller  genannt  merben:  in  üielen  treffen  ermübetc  er  fie;  enblic^ 
im  rau^fien  2Ö3inter,  nad)bem  er  ein  Sager  auf  bem  6ife  aufgefi^Iagen, 
no^m  er  if)re  Stabt  S3rennaburg  ein,  unb  mit  ber  ©tobt  gemann  er 
baä  gonje  Öebiet. 

2^ie  öeoeller  finb  ein  2^eil  bcr  SBil^en  an  ber  oberen  ^a'otl. 
Sie  unb  i^re  Stabt  Srennaburg,  baS  fpäterc  S3ranbenburg ,  tüerben 
fjier  ^um  erften ''Jllal  genannt''),  um  bann  noc^  lange  ©egcnftanb  beä 
•Qampfd  ^miicfien  35cutfcf)en  unb  Slaoen  ,^u  fein.  3if)re  Untermerfung 
mar  für  bic  öftlid)en  Säd)fifrf)cn  &aue,  93elra,  5Rofibe,  91orbt'^urin= 
gogau,  Don  bcfonbcrer  33ebeutung. 

35cr  3wfl'  matjrfc^cinlirf)  im  ©pätfommcr  ober  öcrbfl  begonnen "), 
enbctc  im  SBinter  mit  bcr  ©inna^me  ber  fcften  Stobt. 

golfe  aus  feinem  angeblid^en  Chron.  Corbeiense  in  ben  S^raunfd^Jo.  ^In].  bed 
3Q^r3  1752,  B.  1408,  Qn9efül)rten  SteQen  Iq3  (mit  bamoU  butd^  bie  Wüte  beS 
•giettn  ?lmtmann  ä^ebefinb  brieflich  mit(^ett)eilt):  a.  92s.  Slavi  Hevelli  victi. 
a.  920.  Heinricus  rex  Pragam  in  deditionem  accepit.  Slavi  juxta  fluvium 
Albiam  victi.  ^Jadjbem  bic  Uned)tl)eit  bet  6f)tonif  etteiejen,  ift  bie«  Ijinfdllig, 
ba  fc^lDetlid)  f^olfe  anbereö  Woteriol  tjietfüt  Ijotte.  2oc^  mag  e*  aU  eine 
ftüf)er  jii  bemfelbm  JRejultat  gelangte  dombination  not^  immer  9lnfüt)tun8 
oetbienen. 

')  6ine  iolc^e  fTÜt)ere  3'Jt  rtütbe  fic^  ergeben,  toenn  roir  bic  9iad)ric^t 
bet  -Ann.  Augiensed,  SS.  I,  <B.  69:  927.  Hiems  magna  nitnis,  mit  bcr  @rjäl)Inng 
be«  Widukind  öon  ber  asperrima  hiems  CJi.  4)  öerfnüpfen  looQten.  S^oc^  »et- 
mag  ic^  barauf  (ein  entidieibenbed  Weioic^t  ju  legen. 

«)  S.  oben  S.  42. 

■)  Widukind  I,  liö :  Tali  lege  «c  disciplina  cum  cives  assuefaceret  etc. 

*)  Widukind  I,  :<  ■  r..i,..r>t«>  irruit  super  Slavos  qui  dicuntur  Hevelli, 
et  niultis  eos  preliis  t,:  mum  bieme  asperrima,  castris  super  glaciem 

Sositis,  cepit  urbem    ^  'ir  Brennaburg  fame  ferro  frigore.     Cumque 

la  urbe  potitus  omnem  regionem  etc.  —  2öol  Cruflius  etjätjlt,  Ann.  Suev. 
I'.  II.  \Äh.  III,  2.  96,  unb  nodj  Neu^art,  Episc.  Const.  1,  6.  211,  toiebet» 
bo  !Monn  üon  Scbmaben   bflbe   qifr  C>ülfe  geleiftet,  addnctis  10 

ni.  ft  equitum,  ftammt  aui  ben  lutnietbiic^etn :   i.  (^vcutö  22. 

j  .i;i;.  -liuoel,  ^ülorf  Sötanbenburg  I,   6.  :$22;    ^a..  '        ~    26. 

tit  Hevelli  nennt  bann  Adam  II.  H,  SS.  VII,  B.  812.  au- 

dar'  -  '  !im  II,  11)  ift  offcnbor  ber  Teutjdje  ^JJome;  bti  Uu.vi.  v^"iiicfte 
(<;  iiphahis,  ,\ol)tb.  f-  WcrfUnb.  Wefd).  XXVII,  3.  127,  jagt:  Ssgor- 

zti.....  ,,..  imnc  Urandenbur;.'  appellatur:  Leibniz.  .\nn.  II,  3.  !V.*2,  meint 
burc^  Stüdüberfe^ung. 

«)  3o  alaube  td)  je^t  tcegen  bti  llufentbaltd  in  ^lain)  Ünht  927,  in  9Brfl* 
falen  im  gftüpja^t  92><  unb  loegen  bet  Cotbringildjen  «ngelegenbtitfn  im  Sommer 


124  928. 

Unmittelbar  barauf,  loie  luenigftcn«  2Bibutinb  an^ubcuten  fd^eint, 
tuanbte  [id)  ber  5?önig  jüblic^  flehen  bog  öiebiet  bcr  2)Qlemincier  — 
©laoijd^  i)iefi  eä  Gilomaci,  tric  '%i)ietmai  berid^tet  — .  8c^on  früher 
l^Qttc  ^einric^  mit  i^nen  gcfämpft,  bic  bie  gcfät)rlid)ften  5tad)bQtn  ber 
2:t)ürin9i|d^en  ©aue  luarenM.  ^e^t  belagerte  er  it)re  8tabt  ©ana. 
9lm  .^tuan^igften  Jage  tüorb  fie  eingenommen.  Unb  !^ier  ttjoltete  öoües 
Äricgäred)t:  alleö  in  ber  ©tabt  roarb  bem  ^eer  ^ur  Seilte,  bie  cr= 
toadöfc"^  33eüölferung  erfc^Iagen,  .Knaben  unb  Wäbd)en  alö  «Sclaöen 
hjeggefü^rt-).  2)ie  ©tabt  ift  ma^rid^einlid)  ^erftöil;  unb  beSftalb  oieI= 
leidet  gar  nid)t  meiter  nad^jun^eifen ;  bod^  !ann  man  ben  Dcamen  in 
bem  fpöteren  äa'Eina,  jmifd^en  5)ieijjen  unb  Sommatfc^,  mieberfinben^). 
—  Cb  bie  Unternehmung  noc^  in  biejeS  3a^r  ober  in  ben  3tnfang 
bc8  nöd^ftcn  gehört,  bleibt  ungemife. 


b.  3.  annehmen  -^u  müfien  ^tül)et  \ä)\f:n  c§  mbglid^,  ben  üxitq  in  ben  9lnfang 
beä  3a]^teS  ju  je^en  unb  bie  'asperrima  hiems'  in  ben  ctften  Hionaten  ju 
jud)en;  unb  Dem  folgt  SBiggcr,  5JJccflenb.  3tnnalen  ®.  25.  '^oä)  ift  bann  auc^ 
für  bie  'multa  praelia'  bei  Widukind  fein  red)ter  Dtaum.  @e  ift  olfo  roai)x- 
|d^einlicl)et,  bofe  ber  Ärieg  im  ©pätjommer  begonnen  ttjarb,  fid)  im  SBinter 
fortlegte,  Ujo  fid^  bann  bie  ©reigniffe  bee  ^.  929  unmittelbar  anfc^liefeen. 

ij  Thietmar  I,  2:  provintiam,  quam  nos  Teutonice  Daleminci  vocamus, 
Sclavi  autem  Glomaci  appellant:  c.  3:  Et  haec  provincia  ab  Albi  usque 
in  Catninizi  (Gtjemni^)  fluvium  porrecta. 

2)  Widukind  l,  ob  fäl)rt  fort:  signa  vertit  contra  Dalamantiam,  adver- 
8US  quam  jam  olim  reliquit  ei  pater  militiam  (f.  oben  S.  14  '"Jt.  3),  et  obsi- 
dens  urbem  quae  dicitur  Gana,  vicesima  tandem  die  cepit  eam.  Preda 
urbis  militibus  tradita,  puberes  omnes  interfecti,  pueri  ac  puellae  captivi- 
tati  servalae. 

3)  Gundling,  H.  A.  ©.  167;  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  392;  Widenburg. 
Orr.  Misn.  ©.  1.5;  SBcrfebe,  &ane  9Jad^träge  ©.  283;  SBöttiger,  ®efd).  Sod)= 
kni  I,  ©.  30.  3:en  giufe  Gana,  atabne,  nennt  Thietmar  VII,  15,  <B.  84:3. 
Vlnbete  Jöetmut^ungen  fiel^e  bei  Seutfc^,  @cro  S.  s.  grütjer  Würbe  Grona  ge« 
lejen;  Ekkehard  unb  Sigebert  (öon  jmeiter  ^anb)  t)aben  (irana;  im  cod. 
Dresd.  ftef)t  Kietni .  unb  barauf  grünben  fic^  üerjcbiebeue  ßrflärungen.  Grona 
toarb  Don  einigen  für  ®rana  bei  (filenburg  an  ber  5)lulbe  oebalten;  Söerfebe, 
©aue  S.  15 ;  anbere  3tnfic^ten  jäblt  auf  ©öpe ,  Ueber  bie  gfcftc  @rona  in  ber 
©loö.  Supanie  .^lomaji  (ls34),  S.  16,  unb  glaubt  felbft  (©.  18),  jtoifc^en 
Äüliren,  Üuppa,  SBermiborf  unb  Sod^fenborf  bic'Jiuincn  berfelben  gefunbcn  ^u 
l)aben.  5öei  Kietni  f)at  man  an  ßötben  gebadet;  Leibniz,  SS.  I,  g.  216  m 
bcr  9Zote;  in  ber  Praef.  5ir.  23  iebod)  jrteifelt  er  fc^on  boran. 


029. 

91qc^  bcr  Untcrtuerfung  her  ^oeUer  unb  S)Qlcmincicr,  fä^rt 
2Bibufinb  fort,  rücfte  ^einrit!^  mit  gefnmmtcr  ^eeredmoc^t  gegen 
^rag,  bie  Stobt  bcr  S3ö^mcnM. 

Diefcr  3u9  ^ot  mefjr  ald  bie  öor^erge^enben  bie  ^lufmerffamfeit 
aud)  entfernter  'i)lnnaliften  auf  fic^  ge.^ogen:  an  ber  ^ofel  unb  in 
'iUamannien,  öor  allem  aud)  in  Saiem  ift  er  in  bie  Sofirbüd^er  ein= 
getragen,  freiließ  ?\u  t)erfcf)iebenen  ^a^ren,  balb  bem  üor^ergel^enben, 
oalb  bem  folgenben-).  Gine  Sal^Burger  "Jlufjeic^nung  nennt  bog 
gegenroortige,  unb  bem  entfpric^t  bcr  oÖgemeine  3"fanimcn^ang  ber 
2)inge. 

3n  Söf)mcn  f)crrfc^te  2i)en]el  ( SDenceälauä ),  ein  So^n  beö  3>ra= 
tidlot),  Üieffe  beö  Spiti^neu,  ber  ^uerft  bie  ^errfc^aft  über  ben  ganzen 
Stamm  ber  35öf)men  gettjonnen  .^u  l^aben  fc^eint.  Sc^on  fein  3?ater 
3)orinjot)  (jotte  bie  2oufe  empfangen,  unb  fcitbem  tuar  baä  cf)riftlic^e 
Sefenntnid,  menn  auc^  nod)  im  ßampf  mit  altem  ^eibent^um,  ^ur 
©eltung  gefümmcn**).    Uöen^el   felbft   ttjat   bem  (?^riftent^um  eifrig 


Widukind  I,  35 :    Post  haec  Pragam  adiit  cum  omni  exerdtu,  Boe- 
niiorum  urbem. 

*)  Cont.  Reg.  d2H,  S.  616:    Heioricus  rex  Boemos  hostiliter  invasit  et 

Fraestair    '"  :  superavit  lie*  3^^^ öert^eibtgcn  Hobner,  Ad  Hagecium 

II,  2.  exo  6.  H  9i.  10,  unb  lomef,  1.  «itiungeber.  bet  syöt)in. 

«rfflHcliui.  I;aftfn  1><62,  £.  UM.  -     Herimannus  Aug.  V.  S.  113: 

'<:',n,   Ilcinrii  miam  petit;  öfl(.  hai  Chron.  Suev.,   SS.  XIII,  6.  67. 

Xatoue  Dctitl,; ..   ..,  .Minimni   hn[h  in  hieffm  3at)r,   balb  ju  l>31.   unb  fo 

Quc^  bie  .\nn.   S.  iüidl  \.  S.   771,  bie  ober  ^iifllfidj  eine 

anbfte  Ufbetlicfftung  y.:  luiis  rex  et  Arnoldus  diix  Hoetnos 

vincuDt.  ^ef)nlid)  ba«  .\uct.  (tarst.,  eb.  5.  ö6-*>:  HaiDricus  rex  cum  Arnolfo 
•luce  Boemanos  vicit.  iüal.  ouC^  Coli,  bist,  Mon.  B.  XVI,  6.  592.  — 
äUo^l  nut  ein  f^titlti  bet  'nudgobe  tft  ti ,  toenn  bie  Xeutfd)e  Ueberje^ung  brt 
Kölner  G^tonif,  Eccard  Corp.  bist  I,  3.  948,  jagt:  in  dem  zwclfthen  jare 
do  gewan  der  vorgenamede  Koninch  Heynrich  das  Bremenlant. 

»)  JBol.  aunet  i?alatft),  (iJefd».  tion  Söbmen  iPb.  I,  namentlich  JÖübinfler, 
Süx  Ätitif  altbübmürfjet  «eirfjidjle  ls.'.7,  ::  '  ~  "  r.  0e|(^.  I,  «.  305  ff. 
liebet  bie  'JJa c^tic^ten,   fteldjc   bie  loufe  be?  in  bie  ^.'ieit  .^etntic!^« 

ic^en,  unb  anbete  jpötete  lagen()afte  (^)df)luiujiii  \.  w^aixi  19. 


126  929. 

ergeben.  6ine  3fit  lo"9  u"tcr  her  Seitung  ber  ^]lutter  2)ra^omir*), 
bic  man,  ober  mit  trcnig  ©rimb,  für  eine  8d)ioefter  beö  dürften  ber 
^eücller  erflört  f)at-),  fc^eint  er  je^t  bie  ^errjd^oft  jelbftänbig  gefül^rt 
3U  tjoben. 

(Segen  i^n,  ben  SBibnünb  .^önig  nennt''),  richtete  fic^  ber  'i)In» 
griff  ^einrid^ö.  '^ad)  einer  '^(ufjeidinung  '^at  auc^  ber  Saiern^erAog 
^(rnulf  an  bem  l^uc^c  t^cifgenommen.  @r  unb  ßber^arb,  t)ier  ogne 
3tt)eifel  ber  5ränfifd)e  A^er^og,  ttjcrben  qI§  gürbitter  in  einer  Ur!unbe 
für  ha^  5IIoftcr  i?empten  genannt,  bie  ber  .^önig  wol^rfd^einlid)  in 
biefem  ^ai)x  am  30.  3iuni  ^u  ^hbburg  auöfteüte^).  6r  befanb  fic^ 
bamolä  im  ©ebiet  beä  ÜtorbgauS,  ber  unter  bem  SSairifd^en  ^er,^og 
ftonb,  unb  man  borf  annet)men,  ba^,  fei  eä  auf  bem  3"9f  "öq 
SBöfjmen,  fei  eö  auf  ber  9lücffe^r,  bie  beiben  ^er^oge  ^ier  mit  bem 
Äönig  vereinigt  maren.  5Jiit  ber  5}iac^t  alfo  beg  geeinigten  9fieid)§ 
l^at  |)einric^  bie  Cberf)o!^eit  bcffelben  über  Sö^men  ^ergefteüt.^^  2)er 
^erAog  untermarf  firf),  leiftete  bie  .^ulbigung-^)  unb  öerftanb  fid)  ,^u 
fitibut,  toic  ein  foId)er  frül^er  ge^a^It  tüorben*^). 


1)  ©0  bie  aUflaüijdjc  Vita,  bei  mUo^iä),  <Bla\).  öifal.  II,  ©.  276.  einen 
S;eut|d)cn  Äönig  nennt  [ie  gnr  nicfct.  Gumpold,  Vita  Venceslavi  c.  4,  SS.  IV. 
®.  214,  läfjt  üntic^tig  23)encc§laul  erft  unter  Ctto  jut  IHegictung  fommen. 
Jomet  t)Qt,  nac^  einet  2)iittl)cilun9  in  ben  635.  ber  23öl)ni.  @e|.  a.  q.  C 
<B.  104,  ben  lob  23rQti»laö§  auf  921,  bie  Sormunbid^aft  ber  'üxaiiomix  auf 
bie  ^eit  üon  921—923  bered^net. 

2)  Dobner,  Ad  Hagecium  III,  ©.  541.  Seine  5üetmutt)ung,  baß  babutd) 
Sööt)men  in  ben  ilticg  mit  .^einric^  gejogen,  t)at  feinen  23}ettf).  2)ie  9?a(^tic^t 
beg  Widukind  II,  4,  bie  2)obncr  mit  biejem  flrieg  in  SJerbinbun^  bringt ,  be: 
Aie^t  fid)  gar  nidjt  auf  bie  5öö{)men;  f.  Äöpfe,  Ctto  I.  ©.  55  ff.  —  i^atacfp 
I,  ©.  204  ff.  fd^Iiefet  fid^  ganj  an  3:obner  on. 

^)  Widukind  I,  S-"):  regemque  ejus  in  deditionem  accepit;  de  quo  quae- 
dam  mirabilia  praedicantur,  quae  quia  non  probamus  silentio  tegi  judicamus. 
Frater  tarnen  erat  Uolizlavi.  £en  Tiamon  fc^eint  er  nidjt  geftufjt  ;^u  linben, 
togl.  II,  ;{;  bod^  giebt  il)n  Thietmar  an  ber  legten  ©teüe  II,  1  unb  ^ier  Sige- 
bert  989,  S.  347.  —  S^ic  bcrfc^iebcnen  Sieben  bed  SBcnjel  unb  Cosmas  luiffen 
alle  ni^tg  üon  biefem  3ufl- 

*)  DD.  19.  5Die  Urf.  t)at  bag  ^a\)x  930,  bem  auc^  bie  ^nbiction  3  ent 
fpric^t,  unb  id^  I)afae  be«t)nlb  früt)er  ^ebenfen  getrogen  fic  mit  bem  35öl)men« 
irieg  in  ^üerbinbung  ju  bringen,  roic  e?  fc^on  Neugart,  Episc.  Const.  I,  <B.  311, 
t^at,  ber  bicfen  be5t)alb  in§  3-  930  je^te,  tnai  miebcr  mit  ben  ^tod^rid^ten 
Söibufinb«  ni(^t  ju  bereinigen  ift.  9Iud)  über  bie  i*age  öon  Nabepurg  fonnte 
man  .^loeifeln;  boc^  erflären  fid^  i^idex,  Urfunbenlet)re  I,  3.  195;  iHiejler,  ®eft^. 
Söoierng  I,  S.  332  unb  Sidel  S.  54  für  ^Jiabburg,  unb  bicfer  t)at  beg^alb  aud) 
bie  Urf.  ing  ^.  929  gejcljt,  jumal  eine  jtoeite  bon  biefem  Jag  au§  bem  3.  930 
toor'^anben  ift.  ©ie  'ju  bcrbädjtigen ,  Wie  Song,  ©enbfd^reiben  ©.  35,  wollte, 
ift  gar  fein  ©runb,  ba  ba§  Crtginal  bortiegt;  auc^  ba?  Tatum  tootjl  nidjt 
anjujWeifetn,  loie  gidfcr  a.  a.  C  II,  ©.  272,  meint. 

'')  ©0  ift  hjoql  ta^  'in  deditionem  accepit'  ju  berflet)en;  bgl.  Sibple  ©.  161. 
2oc^  toürbe  id^  nid^t  gerabeju  bei  bem  Sanbe  bon  Se^n  fprec^en. 

*)  Widukind  fät)rt  fort:  qui  quamdiu  vixit  imperatori  fidelis  et  utilis 
mansit.  Igitur  rex  Boemias  tributarias  faciens,  reversus  est  in  Saxoniam. 
Seutfd),  ®ero  ©.  8  m.  10,  9Battenbacf)  unb  Äöpfc,  Söibufinb  ©.  16,  be= 
3ie^en  bie  erflen  SBorte  auf  Jöoliölab,  loobei  jener  ou§  Widukind  II,  4  einen 
jlneiten  Ätieg  ^einrid)?  mit  ben  25ö^men  annimmt,  rooran  offenbar  nid)t  ju 
benfen  ift.  ^od^  toirb  biefc  Grtlärung  ben  9]orjug  berbienen,  ber  ©a^  biel= 
leidet,  roic  in  ber  3.  2luigabe  beä  äöibufinb  angenommen  ift,  al»  noc^träglic^cr 


3c^lQc^t  gegen  bie  ©loöen.  127 

?lud)  anbete  Slaüifdje  3?ölferid)a|ten.  jagt  bcr  Säd)fii(f)e  ^ifio-- 
tifer'),  feien  üon  ^einric^  tributpflidjtüi  gemotzt:  er  nennt  bie  -liJil^cn, 
bic  JKebaricr,  auBerbem  bie  weiter  nörblirf)  feB^aften  31bobriten.  ^'on 
Äriegö^ügen  bee  .Röiiigd  gegen  bie  je  Stamme  ift  fonft  aber  nict)tö  be= 
fannt-).  ;^um  Ü^cil  mögen  bie  ®ren,^grafcn  ^ier  t^ätig  genjejen 
fein,  3um  j^cil  aber  genügten  inellcic^t_  bie  Grfolgc,  rt)eld)e  |>cinrirf) 
baüongetragcn  I)attc,  um  aiid)  anbete  Stämme  ,yinäd)ft  ^u  ber  '^ln= 
erfennung  einet  geiüiffen  ''^lbt)ängigfcit  iinb  Jtibutpflid^tigfeit  5urürf= 
,^ufüt)rcn,  rcic  fic  unter  bcn  5?atolingern  bcftanben  Ratten  unb  nur  in 
ber  letjten  ^fit  liinfäüig  gett)otben  tnaren.  (Sin  c::ä^|*itd)cr  @raf  Sem« 
^arb  crfd)eint  in  einer  Ijöl^cren,  njefcntlid)  militärijc^en  Stellung  für 
bie  ^^roDinj  ber  9{cbaticr^). 

'Jlber  aläbalb  erhoben  fid)  no(^  einmal  biefe  Sölfer.  @6cn  Don 
bcn  Üiebarietn,  bic  njciter  im  i^nnern  fc^^aft  traten,  im  ©ebiet  bee 
je^igen  ©ttcli^,  unb  befannt  burd)  ein  berühmtes  .^eiHglf}um"^),  ging 
eS  aui.  ©ie  überfielen  bie  Stabt  äßaliiäleüii,  lüa^tfc^einlic^  2Bal5= 
leben  ,^n)ifd)en  SBctben  unb  'Jlrneburg,  na{)men  [le  ein,  fingen  unb 
töbtcten  bie  gan^e  (Sinttjol^nerfc^aft,  tt)ie  2iHbufinb  bemerft  eine  un= 
^ä^ligc  Wengc"'),  ^um  X^eil  tüo^l  folc^et  bie  ^iet  eine  ^uf^u^t  bei 
bem  Ginfall  bet  'i^einhe  gefud)t  Ratten ''•).  2)abutcb  angetrieben,  etl)obcn 
f\d)  alle  elaöifd^en  23öl!crfd)aften ')  ^u  neuem  getüaltigcm  .Rampf 

3unäd)ft  gegen  bie  Oiebarier  unb  i^re  üiad)batn,  wie  eö  fd)eint, 
toirb  SSern^arb  mit  einer  größeren  ^eerec^mad)t  auögetüftet''),  ber  Gitaf 

3nfa|  ju  betrot^ten  fein.  —  Ueber  bie  9ttt  bcr  ^Ibbängtgfeit  SBöl^mens  ift 
früher  t)iel  öet{)anbelt;  t)gl.  S^obncr  a.  a.  C  B.  .">ö,s— :)G2.  '6*  (ä^t  ftd)  ober 
übet  ba5  \va^  äüibufinb*  berichtet  nicbt  hieicnttid)  binouSfommen.  Si^cnn 
5)ctnice,  3)erfaffung3rec^te  ber  Defierr.  ^Dionorcbif  I,  ®.  70,  annimmt,  ^cinrid) 
^abe  iööl)mcn  unb  feinen  ^erjog  nidbt  onber^  bebonbelt  ol^  5Jaicrn  unb  Sd)toa» 
ben,  fo  n)ibrtfptid)t  bem  fdjon  bic  Itibutpftid^tigfeit,  bie  ouf  eine  gonj  anbete 
?ltt  bet  'äbtjängigfeit  t)inn)eift. 

V)  Widukind  I,  8«):  Cumque  vicinae  gentes  a  rege  Heinrico  factae 
essent  tributariae,  Apodriti,  Wilti,  llevelli,  I)alamanci,  Boemi,  Redarii.  et 
pax  esset  etc. 

*)  Uebet  einen  ongeblic^en  ,S"9  flfflfn  bic  '•Äbobritcn  f.  unten  ju  9.S1. 

")  Widukind  I,  SH:  Hernbardo,  cui  ipsa  Hedarioram  provincia  erat 
fiablegata:  er  bei^t  glrid)  batauf  Icgatus.    iltgl.  C^icutd  6. 

•)  Uebet  bie  St^c  bet  iHebatiet  »gl.  beionbctS  l'ifd),  3abrb.  für  9Jlerflenb. 

III,  S.  1  ff.;  übet  9»)etta  ^itfd),  ^tinxidi  II.  S^b.  I,  S.  259  ff. 

^)  Rpdarii  dcfoc^Tiint  a  fide,  et  congropata  mnltitudine,  inpetum  fece- 
runt   in      '  "        i   Wallislevu,   <<  •  eam,  captis   et  inter- 

fectis  (I  ejus,  innumc:  icet  multitudine.     Wal- 

lis! .  irniiunii  Thictmar  I,  7  ctuuuuni,  erflntten  Meibom,  jum 

W:  unb  bie  mriflcn  3piitcren  ali  J^allcrelcben;  an  ein  SWeUs 

Icl  ..ww  im  \iiJn-h.'i"'r-iirt)fn    beult  Kalke,  (od.   tradd.  S.  •*>2.  ül ; 

an  I    etinuftt  Ann.  II,  £.  :{!♦<»,   unb  bafür  entfd)eibct  fic^ 

m.  ,  i  l'i'bfbur,        ,,       A]\r>  f.  ^^t.  «e|(ft.  III,  a.  2r,s,  unb  fo  \?.  Wiefc 

btecbt,  u  !).  I,  6.  l;iö,  unb  anbete  9ieuete. 

")  -  iibac^  jut  Uebetfefeung. 

')  i^uo  Ucti*  omnes  barbarae  nationes  erectae,  iterum  rebcUore  au&ae 
sunt,  ^ie  barbarae  nationes  finb  bie  beibnifc^en  6laPen  unb  nut  biefe, 
f.  Äöpfe,  iüibulinb  ©.  81  ff. 

")  .\d  quarum  ferocitatein  reprimendam  traditur  exercitus  cum  pne- 
sidio  militari  Bernliardn  .  .  .  additurque  legato  coUega  Thiatmarus.    S.  oiefe« 


128  929. 

X^ictmar,  tt)Q^rfrf)einnd^  aud  bem  ^Jlorbt^uringogau,  t^m  bctc^corbnet : 
fic  joHen  eine  Stobt  Simfini,  iDQ^rfdjeinlici^  Senden  auf  bem  rechten 
Ufer  ber  (SIbe,  etmoö  nörblid)  öon  SBalSleben ' ),  belagern.  S^m  6nt= 
fa^  rürft  ein  bebeutcnbeö  ^en  ber  nun  bereinigten  Slatien  ^eran: 
Don  ^unberttaufenben  ift  bie  Siebe  njclc^e  l^ier  gefod)ten  unb  gefallen. 
2öibu(inb  giebt  eine  auäfü^rlic^e ,  bod)  nid)t  in  allem  gang  beutUd^e 
3iefd)rei6ung  ber  ©rf)lad)t  tt)eld)e  folgte.  ''Um  fünften  Jage  ber  S3e= 
lagerung,  ben  3.  ©eptember,  er^ä^It  er,  mnrb  eö  im  Säd^fijc^en 
Sager  betannt,  bafj  bie  ?^einbc  nagten  unb  einen  Ueberfall  beabfic^= 
tigten :  gefpannte  6rtt)artung  erfütlte  bie  ©emüt^er ;  einige  irünfc^ten, 
anberc  füri^tetcn  ben  i^ampf.  2)ie  Sefe^lg^aber  aber  geboten,  bie 
5iac^t  unter  ben  Söaffen  ju  bleiben ;  fte  mar  finfter,  unb  ein  heftiger 
Stegen  f)inberte  bie  ^einbe  an  i()rem  35orl^aben.  Somie  ber  5Rorgen 
tagte  —  e§  mar  ein  ^teitag,  ber  4.  September-)  — ,  fdjirften  bie 
©ad)fen  fid)  ,^um  .'Ingriff  an:  eiblic^  gelobten  alle  ben  ^ü^rern  unb 
einer  bem  anbern  treue§  3iifflfn"i'^"^f''^t^"  ^"  ^^^  (Sd)lad^t^).    2)ie 


brecht  a.  q.  C  übetjflst  exercitus  cum  pniesidio  militari  „ba§  ^cer  mit  bem 
ilriegäDDlf " ;  SJ.  (Siefebtcd^t  I,  <B.  227  tetftet)t  ben  J^eetbann  mit  ber  Ätieg§= 
mannjd)aft  bie  in  ben  ^lotfen  ftanb,  eine  ^Injcicje  im  l'it.  6cntt.=S8latt  1864 
Vh.  42,  <B.  990  bie  Sejo^ungen  ber  Bürger.  *Uitr  fd)cint  e§  ber  ©egenja^  ber 
geh)ol)ntid^en  Streiter  unb  ber  Sc^njergcrüfteten ,  bie  nact)t)cr  aU  legiones  unb 
armati  unterjc^ieben  «erben  (.$peer  unb  iJieitcrfc^aar,  jagt  äüottcnbad)).  —  2öa§ 
Sffiiganb,  ©ejd^.  tionßortoel)  I,  <B.  112,  anfütjrt,  e§  ergebe  fi^  au»  ben  alten  3laä)-- 
ric^tcn  be§  jtlofteri,  bafe  ©cf)U^t)örige  hti  ©tiftä  im  |)eer  geh)efen,  berut)t  auf 
einer  ?lu§[egung  bei  'de  nostris'  in  ben  Ann.  Corbej.  (f.  nac^l^er  S.  130 
bl.  4),  bie  fid)  fc^h)crlic^  reditfertigen  Idfet :  cS  be^ie^t  fid^  auf  bie  Sac^jen 
übert)aupt. 

')  et  jubentur  urbem  obsidere  quae  dicitur  Lunkini.  Thietmar  I,  6, 
©.  737,  ünb  ba#  Necrol.  Merseb. ,  <B.  240,  fd)Teiben  Lunzini.  gür 
l'cnaen  crftärt  fid^  fdjon  Meibom,  jum  Widukind  ©.  683;  togl.  Leibniz, 
Ann.  II,  (5.  399.  3tnbete  backten  an  Sörfcni^;  ^af)n,  einl.  II,  ©.  29  9i.  1; 
Dobner,  Ad  Hagecium  III,  ©.  -593;  ober  an  ^üdien  ober  nod)  anberc  Drte; 
f.  Leibniz  a.  a.  0.;  ®ebt)arbi,  SlDg.  Sßeltf).  LI,  ©.  329.  9ln  bte  (Jlbe  fe^en 
bie  ©d^loc^t  bie  Ann,  Corbej.,  f.  nod)^cr  ©.  130  31.  1. 

2)  ©0  bie  Ann.  Corbej.;  ba§  Necrol.  Merseb.  unb  Thietmar  t)aben  ben 
folgenben  5ten  (Nonas  Sept.).  —  Sin  falfc^c»  ^ai)x  930  geben  bie  Ann.  Quedl., 
SS.  IV,  ©.  .54,  bie  l)ter  mcift  um  ein  3a^r  tiorau»  finb. 

^)  Ut  ergo  jussum  est,  tota  nocte  illa  armati  erant  Saxones,  et  primo 
diluculo,  dato  signo  sacramentoque  accepto,  primum  ducibus ,  deinde  unus- 
quisque  alteri  operam  suam  sub  juramento  promittebant  ad  praesens  bellum, 
äö.  GJttfebre^t  I,  S.  811,  bcmerft,  nad)  einer  Erinnerung  3Battenbod)§,  bafe 
bie  SBorte  'sacramentoque  accejjto'  ni^t  ouf  ben  gmpfang  be»  3Xbenbma^ll 
bejogen  »erben  bürfen  (unb  ic^  glaube  baran  fefttjaltcn  ju  muffen,  auc^  nad)= 
bem  Sßattenbad)  felbft  in  ber  Ucberiehung  ju  ber  früberen  örflärung  ^nxüd- 

äete^rt  ift);  er  bergleidjt  mit  9ied)t  III,  44:  Primo  diluculo  surgeutes,  pace 
ata  et  accepta,  opera  sua  primum  duci,  deinde  unusquisque  alteri  cum 
sacramento  promissa:  sacramentoque  accepto  ttiirb  bem  jiace  accepta  bicfer 
Stelle  entiprcd)en.  5Jlan  fann  aber  nic^t  mit  @iefebred)t,  S.  228,  überfe^en: 
,i)a  id)n)uren  oüe,  i^re  5el)le  fid)  toergebcnb,  Urfeljbe  einanbcr";  bie  Urfet)be  ift 
bo^  etroa?  toefentlid)  anbercä;  Ijier  »erfpri^t  man  fid)  nur  tt)cd)fellh)eife  5rie= 
ben  unb  ^ülfe.  5ögl.  T.  93®.  VIII,  ©.  188.  —  3u  einer  »e;iiel)ung  auf  ben 
3tDmiid)en  Sienft=  unb  gfol)neneib,  an  ben  Sit.  65ÖI.  a.  a.  C.  gebaut  «irb, 
fe^e  iöi  feinen  @runb. 


3c^la(§t  gegen  bie  Slotien.  129 

Sonne  ging  aufM:  c8  trat  ein  ^euerer  Sag.  5)lit  erhobenen  fyelb» 
^eid)en-»  rücfle  man  niid  bem  Säger  öor.  3wci^ft  njogte  93ernf)aTb 
mit  einer  Keinen  «Sctjor  ]\d)  tioran.  6r  fanb,  bafj  bie  ^cinbe  ttienig 
Steiterei,  aber  un,^ät)ligeä  ^i'feöolf  Ratten:  bieä,  biird)  bcn  näd)tli(^en 
9legen  ge()inbert,  ging  nur  öon  ben -Heitern  gc^tpungen  ,^um  .^anipf^). 
2)er  njarmc  ©onncnftra^l ,  ber  auä  ben  nafjen  .^fleibern  ber  geinbc 
biegten  Dnnft  aiifftcigen  liefe,  bie  <5arf)jen  aber  '^ell  umglän,^te,  er» 
füllte,  jagt  ber  .{liftorifcr,  bicfe  mit  ^Jiut^  unb  JiNertrauen  auf  @ott, 
ber  feinem  i^olf  gnäbig  fo  fein  'Jlngefid)t  .^utraubte^).  VlU^  ba§ 
3cic^en  ^um  Eingriff  gegeben,  ftürmten  bie  (ad)aren,  meiere  ber  5elb= 
^err  anfeuerte,  mit  lautem  ®ef(^rei  nuf  bie  ^einbe-^).  3!)ie  bid)ten 
Waffen  berfelben  ließen  fid)  nic^t  burd^brec^en ;  aber  ^ur  Sin!en  unb 
Olec^ten  tt)ütf)ete  ba§  Sc^mert.  ^odj  aud)  auf  ©eiten  ber  Sac^fen 
fielen  oiele,  unb  fie  njurben  ber  ©egner  fo  nic^t  ^exx.  2)a  forberte 
S9ern^arb  .^ülfe  üon  Ji^ietmar,  ber  bie  fd)lt)ergerüftete  ^Hannfc^aft 
unter  ftd)  t)attc.  S}iefer  liefe  einen  ©rafen  mit  50  Stcitern  ben  6lat)en 
in  bie  Seite  fallen*'):  bn  f)ieltcn  i^re  f^ufeftreiter  nidjt  ftanb:  bie 
Steigen  (öften  fid^  auf,  unb  c§  fam  nun  ,]u  irilber  ^fuc^t  unb  5lieber= 
mc^clung.  3^er  23erfud),  bie  bena^barte  ©tobt  ,^u  erreichen,  mifelang, 
ba  2^ietmar  ben  2Öeg  abfd)nitt;  fo  trarb  bie  5Jicngc  in  einen  nab« 
gelegenen  See  gebröngt,  unb  faft  bie  gan^e  3a¥'  t)erftd)ert  Söibufino, 
fanb  il)ren  Untergang:  feiner  ber  gwfeftteiter  fei  entfcmmen,  nur 
roenige  9leiter'),  '^an  ^aht  öon  200000  bie  gefallen  gefprodien: 
auc^  bie  jeW  gefangen,  mürben  am  folgenben  2age  gelobtet '*).    Sine 


')  Orto  autem  sole  etc.  ^utc^  Tritcffel)ter  ftonb  ftüf)ct  Otto  (autem> 
etc.  'tod)  t)at  md)t  (^unbling,,  loie  '4Jt)inip3.  Söcttriige  <B.  120  'il,  jagt,  fid) 
babutcf)  ju  ber  SBetiaiiptung  wtleiten  loffen,  Ctto,  .£)einric^*  ©ot)n,  ^obe  an 
bem  .Wampf  tf)filqcnoniinen. 

■-)  erectis  sit^nis  procedebant  castris;  „bie  n)cl)cnbcn  Jahnen  öotan",  ift 
eine  ^u  mobetne  Ucbeticttiing  Wieiebrec^tä. 

')  quia  barbari  noii  plures  haberent  equites,  peditum  vero  innume- 
rabilem  inultitiulincni ,  et  nocturna  pluvia  in  tantum  inpeditam,  ut  vix  ab 
equitibus  coacti  ad  pugnam  procederent.  \i.  Wiejcbtcc^t  meint,  bod  (Jufeöolt 
fflbfl  iei  butc^  ben  iHegen  etlc^öpft,  äÜ.  fvJif jfbrec^t,  im  ü)Jatj(^  auf  bem  ft^lam» 
migen  Jöoben  getjinbfrt. 

*)  I>ätur  sole  cadente  in  humida  vestimenta  barbarorum,  fumum  ascen- 
dere  fecit  usque  in  ateluni,  speni  tiiluciamoue  prestans  l)ei  populo,  cujus 
faciei  claritas  atquc  serenita^.  rircumtulait  illos. 

"')  Igitur  dato  signo,  et  exhortante  ie^nones  legato,  cum  clamore  ralido- 
irruunt  in  hoste». 

")  iegatus  collejram,  ut  legionibus  auxiiio  esset,  expostulat.  Die  vero 
prefectum  i  um  .'.0  arinatis  lateri  hostili  inmiKit  ft  ordines  conturbavit. 

')  ('um  erjro  per  onines  agros  <  :  ,  ad   urbem   vicinani  fugere 

temptabant.    Collega  autem   hoc  eis    i  ••,   proximum  mare   ingressi 

sunt,  et  ita  factum  est.  ut  omnis  illa  iiitiu.i  nmltitudo  aut  gladio  consume- 
retur  aut  in  muri  mergeretur.  Nee  peditum  uMus  superfuit,  equitum  rarissi- 
mus.  deponiturque  bellum  cum  casu  omniuni  adversariorum.  Unter  bem 
*mare'  fonn  Joot)l  nur  ein  See,  in  ber  ''Mite  oon  l'en^c"  nur  ein  (leinerer, 
öerftanben  hjetbcn.  iWaflenbort)  meint  »ein  Woor";^bod}  wüfjte  icl)  nidjt,  bafe 
ti  in  bleiern  Sinn  grbraudjt  hjirb;   JHnumcr,  liv^.  S.  27,  oerfteljt  bie  t^lbe. 

S  Nam  fuere  <|ui  dicerent  barharorum  ducenta  milia  cat'sa.  (  aptivi 
omnes  postcra  die,  ut  promissum  habebant,  oi)truncati. 

Oatjrb.  b.  bt((<).  Mtfi^.  —  'bia\%.  ^rinri^  I.    3.  Üufl.  \i 


130  929. 

Qnbcre  Dloc^ri^t  nennt  120000  örfd^Iogcne,  800  befangene ') ;  unter 
biegen  toieUeirfjt  ein  '»JJIann  bcm  @efd)Icd)t  onc^cl^örifl  baä  t)ier  bi^r 
i^cr  bie  |)errfdjQtt  fül^rtc-).  2)aä  Säd)[i)d)c  .i^ccr  feierte  jubelnb  feinen 
©ieg  unb  feine  ^ü^tev.  51m  folgenben  Xao,  rüdte  eä  oufö  neue  üor 
bie  Stabt,  bie  ftd)  nun  ergab :  bie  ^JMnner  mußten  bic  liijoffen  nicbcr= 
legen;  äi^eibcr  aber,  .Rinber  unb  .^ncd)te  fammt  allem  ®ut  hjurben 
für  ben  5?önig  alg  .Rriegö^beute  genommen'').  So,  mit  graufamer 
Strenge  hjarb  biefer  .Rampf  gegen  bie  «Stauen  gefül^rt:  man  tannte 
teine  Sd)onung,  nur  Ü^crnic^tung  ober  Äned)tfd)aft.  —  ?lud)  auf 
Säc^ftfc^er  Seite  fann  ber  i^erluft  nid)t  unbebeutenb  geloefen  fein, 
benannt  ttierben  ^mei  ©rafen  ^iuti^ar,  bie  ä^orfa^ren  beö  0jefd)id)t= 
fd^reiberä  l^ietmar,  bie  geblieben*).  —  Dant  unb  ^ubel  empfingen 
bog  §eer,  ba  eä  mit  feinen  ^ü^rern  in  bie  -öcimat  ,^urüdfet)rte :  mit 
üeiner  5Jiannfd)aft  l^atten  fie  ben  glän^enbften  Sieg  babongetragen-^). 


')  Ann.  Corbej.,  SS.  III,  S.  4:  A.  ab  i.  d.  929.,  ind.  2.,  2.  Non.  Sept., 
feria  6.,  Oriente  soie  facta  est  pufrna  valida  juxta  flumen  quod  vocatur 
Alpia  contra  Sclavos,  in  qua  prostrati  sunt  de  paganis  120  milia,  captivi 
vero  800.  2'atau^  tüoljt  bie  Ann.  Quedl.,  ©.  .54,  bic  nur  t)tn3ufügen :  prope 
Lunkini.  ?lurf)  ba?  Chron.  breve  Brom.,  SS.  VII,  ©.  391 :  Heinricus  rex .  . . 
Sclavorutn  centum  viginti  milia  secus  Albiam  occidit.  ^d)  benfe,  nid^t  bie 
800  hjutben  nicbevgetjaucn,  tnie  8.  ©iefcbtedjt  <B.  18f;  unb  2B.  ®ie?ebred)t 
©.  268  fagcn,  fonbern  t%  blieben  ber  GJefongencn  |o  luenigc,  hjcil  man  fie 
töbtete. 

^)  Widukind  II,  21 :  Fuit  autem  quidam  Slavus  a  rege  Heinrico  relictus. 
qui  .jure  frentis  paterna  successione  dominus  esset  eoruni  qui  dicuntur  He- 
veldi,  dictus  Tugumir.  3)0«  'relictus'  ift  berfd^icben  öctftanben;  ügl.  i*.  @icfe» 
brecht,  Süenb.  (^efd).  I,  S.  144,  bet  eS  auf  baö  iicbenlaffen  ^ugumits 
im  ®egenfa^  ;iu  bem  iöbtcn  anbetet  GJefongcnen  bc;iief)t;  ebenio  .£)einc« 
mann,  @cto  S.  136;  tnö^tenb  fiöpfc,  äBibufinb  S.  149,  mit  iRcdjt  nut  ju 
»elfteren  ft^eint :  üon  .^cinttd^S  ä^it  ^et  nod)  öotljaHben.  2;a|  et  in  ©ad)ien  lebte, 
nic^t  in  Staubenbutg,  ift  nid^t  ju  bejtneifeln,  ba  e?  I)eifet:  Unde  quasi  occulte 
elapsus:  ob  übet  in  fötmlic^et  Öefangenfc^aft,  toie  lümmlet  ©.  103  unb  2Bat: 
ienbad^  fflgen,  liegt  loo^l  nid)t  in  ben  SBotten  Söibufinb*. 

^)  Postera  autem  luce  movent  signa  urbi  praefatae;  urbani  vero  arma 
deponunt,  salutem  tantummodo  deposcunt  ac  merentur.  Inermes  i^itur  urbe 
egredi  jussi ;  seivilis  autem  conditio  et  omnis  pecunia  cum  uxoribus  et 
filiis  et  omni  suppellectili  barbarorum  regis  captivitatem  subibant.  3luf  bie 
männlid^e  58cDölfctung  t)ict  fonn  bog  'obtruncati'  in  ben  ©.  1-30  5i.  x  angcfül)ttjfn, 
fcei  Widukind  an  ben  Scftlufj  bet  ganjen  Stjäljtung  gefteEten  äßotten  fidt) 
bod^  nid)t  be,iict)en,  ba  man  il)nen  'salutem'  jugcfidjett;  inotauf  baä  'ut  prp- 
missum  habebant'  bei  ben  anbeten  geljt,  ift  fteilid)  auc^  nidt)t  bcutlicl).  ©iefe-- 
bted^t  S.  812  fict)t  je^t  bic  2Botte  'aU  fpätcten  3»Mafe  an- 

*)  Ann.  Corbej.  a.  a.  C:  de  nostris  vero  duo  duces  Liutbarii,  quidam 
vero  vulnerati,  alii  autem  prostrati.  Widukind:  Ceciderunt  etiam  ex  nostris 
in  illo  prelio  duo  Liutbarii  et  alii  nobiles  viri  nonnulli.  Thietmar  I,  6: 
ex  nostris  autem  duo  abavi  mei  uno  nomine,  quod  Liutheri  Bonat,  signati. 
milites  optimi  et  genere  clarissimi,  decus  et  solamen  patriae,  Non.  Sept. 
cum  muftis  aliis  oppetiverunt.  Necrol.  Mers. ,  £.  240:  Non.  (.5.)  Sept. 
Liutharius  comes  cum  multis  Lunzini  obiit.  lögl.  übet  bie  beiben  ©tafcn 
fRaumet,  Reg.  S.  28,  unb  i'appcnbctgä  Stammtofcl,  SS.  III,  (S.  723.  —  @anj 
ot)nc  beftimmten  ^3lnt)alt  ift  es,  rtenn  i^alh  auf  fie  an  dotbei  gemod^te  Zxa» 
bitionen  bejicf)!;  SJtaunfd^to.  ^ilnj.  1748,  B.  156.5;  Cod.  tradd.  2.  621. 

■')  Igitur  legatus  cum  collega  et  aliis  principibus  Saxoniam  victores  re- 


iBe^anblung  bet  Slotoen.  131 

e^  ifl  feitbcm ,  ]olanc^t  Jpcinrirf)  bie  |)crrfc^aft  fü^rt,  oon  feinen 
kämpfen  mit  biefcn  Slaucn  tüicber  bie  IRcbe.  3!)ie  frf)h)crc  'DUebet* 
löge  ^Qt  auf  geraume  :ieit  \i)xm  Süibcrftonb  gebrod)en.  Sie  fügten 
fid)  in  bie  'ilbpHgigteit  rocldie  i^nen  auferlegt  matb. 

?lber  fo  geioältiam  unb  blutig  aud)  bie  .Kriegführung  n)ar,  eine 
öollftänbige  Unterwerfung  biefer  33ölferfc^aften  unb  öintjerleibung 
i^rer  Gebiete  in  boe  'dteid)  ^leintidiö  in  ^olge  ber  genjonnenen  Siege 
t)at  boc^  nirf)t  ftattgefunben.  3öo^t  mufeten  fie  bem  jlönig  Tribut 
,^a^IenM.     '.Über  fie  bef)ieltcn  regelmäßig  if)re  eigenen  dürften-). 

■Öat  öern^arb  eine  f)ö^ere  militärifd)e  Oicmalt  nic^t  bloß  gegen 
bie  iüebarier,  fonbern  aud)  in  bem  Sanbc  berfelbcn  ausgeübt,  unb  ift 
bicfe  c»t)ne  :^tt)eifel  nad)  bem  neuen  Siege  beibehalten  ober  felbft  er= 
meitert :  ba^  biefe  ©ebiete  in  eine  f örmlici^e  5Jiarf  öerrtanbelt  hjorben, 
lQ§t  fid)  hoä)  nic^t  behaupten:  eö  ift  unbegrünbet,  menn  man  bie 
■ülnfänge  ber  !)lorbmarf,  ober  gor  ber  borouö  fpäter  ermac^fenen 
5Jiorf  33ranbenburg,  in  biefe  3^'tm  gefeijt  i)aV^). 

£b  jener  Sicgfrieb,  ber  mie  SSern^arb  alS  SegotuS  be,^eid)net 
rtirb,  neben  biefem  weiter  füblid)  an  ber  ©aale  eine  ö^nlid^e  Stellung 
einnahm  unb  unter  beibe  bann  bie  C^iren]()ut  üertf)eilt  mar  ^ ),  ift  aud) 
nic^t  beutlii^  ^u  erfefjen:  jcnet  h)itb  etft  genannt,  bo  öon  Seml^otb 
nic^t  met)r  bie  9iebe  ift. 

(Sbenfonienig  loBt  bie  fpötere  5Rar!  ^iei^en  fid)  auf  ^einric^ 
^jurüdfü^ren.  2i^ot)l  ober  ift  ha^  ßonb  ber  2)alemincier,  über  boö  jene 
^JJtarf  ui  fpäter  ausbreitete,  nod)  onberä  be^onbelt  olö  bie  ©ebiete 
ber  meiften  übrigen  Sloüifc^en  S^ölfcrfdiaften.  3)ie  Stobt  mar  öoü= 
ftänbig  .^erftört,  bie  SBeüöIferung  getöbtet  ober  in  bie  .Qned)tfd)aft  db= 
geführt,  ^aben  jene  an  bem  neuen  .Hompf  t^eilgenomracn ,  fo  mirb 
berfelbc  nur  meitereS  il^erberben  über  fie  gebrad)t  ^aben.  ^n  ber 
f^olge  gefd)iet)t  i^rer  faum  nod)  6rmät)nung.  2)agegen  morb  in  i^rem 
Sonbe  an  geeigneter  Stätte  ein  fefter  $latj,  ^JJicifeen,  gebaut,  ^ur 
Sidjerung  ber  i^roberung  unb  a(8  Stü^punft  für  weitere  Unterne^» 
mungen'*):    unb    roo^rfd^einü^   führen    fpötere    (5inrid)tungen    ^um 


versi,  honoriBce  a  rege  sunt  suscepti  satisque  laudati,  qui  parvis  copiis  di- 
vina  favente  clementia  ma^niticam  perpetraverint  victoriam. 

'i  Adam  I,  •">>^.  SS.  Vll,  ®.  ;W4 :  Heinricns  rex  ...  Heliemos  et  Sora- 
bos  ab  aliis  rcRÜtus  doraitos,  et  cetcros  Sclavorum  populos  uno  srandi 
praelio  ita  pcrciissit.  tit  residui.  ((ui  ferc  pauci  remanserant,  et  regi  tribatum 
et  I>eo  christianitatein  nitro  nroniittercnt. 

*)  Widukind  II,  20  ttjerbrn  ad  triginta  fere  principes  barbarorum  ßf 
nannt;  nad)  c.  21  fonb  lugumit  (|.  2.  18<i  *Ji.  2)  in  iBtonbenbiirg  nepotem 
suum.  qui  ex  otnoibus  principibus  gentis  supererat  unb  offmüiu  bie  ^ftf 
ic^nft  t)flttf. 

^)  3.  ffrcut«  1»5. 

*)  So  »öcincinann,  ©ero  S.  8  ff.,  befffn  ^ludfü^tung  ofletbtnfl«  mont^ie« 
oniptcdjfnbf  ()at. 

'1  Thietnuir  1,  "^i  Hie  montcm  unuin  .juxta  .\lbini  |)08ituin  et  arbonim 
donuif  lt..  tun,    ociiiiiiii Hill  cxcolult ,  ibi  ct   iirl>i'm    f;i>i(iis.    tl»'   rivo    quodatn. 

'. -m  rtuit.  tl  '  iiposuit;  quam. 

,11  liiis  et  iui{  ^   munit.     Saft 

biee  ntd)t  mit  beui  Anu.  baxo  in«  3-  922  gcU'^t  lucibcu  laiiu.  erwirbt  fic^  aut 

9* 


132  929. 

6c^ufe  befjelbcn,  bic  ?lnfiebclung  Don  Qb^ngiqen  Sloöen  om  5"& 
bcd  SBergcö  unb  bie  3?crpflid)tung  bcnorfjbarter  ©riinbbefi^cr  iDec^jelö» 
tocije  f)ier  ben  S)ienft  ^u  übcrnef)men,  aucf)  fcI)on  auf  bie  3eit  ^cinrid)^ 
,^urücfM.  33icncid)t  t)Qt  e8  quc^  einen  ftanbigen  5^orfte^er  gegeben: 
bod)  ift  bicfer  e^ct  »ie  ein  i^orgänger  beö  fpätcren  33urggrafen  olä 
beä  unter  Otto  I.  eingelegten  ^Jlartgrafen  ^u  betrachten-). 

.  'Jlbom  tJon  SBremen  berid)tet,  bafe  bic  ©laöen  not^  i^rcr  9lieber= 
tage  aucf)  bie  ?Innaf)mc  be§  ß^riftentl^umS  gelobt^).  (So  ijt  ttjabr» 
fci^einlic^,  bafe  ein;5elnc,  bic  in  nähere  23e3ier)ungen  ^u  ben  ©ac^fen 
famen,  bie  d^riftlid^e  jaufe  empfingen.  SÜenigften^  m  ^Jlci^en  tuirb 
eö  aud)  eine  Äird)e  gegeben  l^aben.  ^tu^erbem  joÜ  ber  Sifc^of  5lbal= 
warb  tJon  SSerben  in  ber  ^e\t  .^einric^ö  für  d)rifllid)e  5prebigt  unter 
ben  ©laben  t^ätig  getrcfen  fein,  h)a'^rfd)einlid^  in  ben  nörblid)en 
©cgenbcn,  bie  feinem  Stift  am  näc^ften  lagen ^):  bie  93efe^rung  eineö 
.Qönigö  ber  '^Ibobriten,  bie  ctlrag  fpäter  erhjöl^nt  mirb,  mag  aU  fein 
2öerf  angefe^en  ttierben"' .  ?lber  üon  toeiteren  9Jlaferegetn  ^ur  S3e= 
fc^rung  ber  ^eibnifc^en  25öIIer,  Don  ber  S3egrünbung  fird)Ud)er  6in= 
rid[)tungen  bei  ben  untertt)orfenen  (Stämmen  ift  nic^tö  befannt:  njcbcr 
2ßibufinb  nod^  2f)ietmar,  ber  aU  33ifd)of  ^u  ^erfeburg  biefen  S3er= 
^ältniffen  ein  befonbereS  ^ntereffe  ^umanbte,  miffen  etlraä  ber  'äxi  gu 
berichten.  6vft  gan,^  fpäte,  jeberSBegrünbung  entbe{)rcnbc  ©r^ä'^Iungcn '•) 
legen  .^einrid)  auc^  bie  Stiftung  ber  erften  S5i§t^ümer  in  biefer 
©egenb  ober  einen  gemiffen  ?lnt^eil  an  ber  '-Jlufriditung  be§  fpäteren 
^agbeburger  93idtf)umö  bei. 

Gö  h)ar  nod)  eine  mefentlici^  anbcre  Sefianblung  biefer  9]er'^ält= 
niffe,  alä  Otto  eg  unternal^m,  mit  burd)greifenber  (Energie  bie  Sla= 
üifc^en  33ölferfd)aften  au^  ben  alten  ;^uftänben  unb  bem  alten  ©lau= 
ben  öollftänbig  ^inüber^ufüliren  unter  öie  ^errfc^aft  be§  2)eutfc^en 
Äönigä  unb  in  bie  ©emeinfd)aft  ber  c^rifllidjen  .Rirc^e.  |)einrid)  ^eigt 
ouc^'  ^ier  ^Räfeigung  unb  3utürf^attung :  er  h)ill  nid^t  me!§r,  al§  für 
ben  nä^fien  3^ed<  für  bie  Sid)erung  ber  eigenen  ©renken  unb  bie 


bem  3ufan"nfnf)fl"9  ^fi^  S^cgebentjetten  öon  fclbft;  Leibniz,  Ann.  11,  ©.  392, 
tierbinbct  es  unmittelbar  mit  bet  Sefiegung  ber  2:a(eminctet;  ii.  ©iejebred^t, 
iffienb.  ©efd^.  I,  S.  136,  jefet  e»  au^btüdtltdj  nod^  biefem  legten  Ätteg. 

1)  Sgl.  batüber  IKärcfer,  SJaS  93utggraftt)um  aWeifeen  ©.  32  ff. ;  ^itfd^  I, 
6.  205  9i.  268  9i. 

2)  ©0  fd^on  Leibniz,  Ann.  II.  6.  392,  u.  a.  Sgl.  Wläxdex  a.  a.  O. 
6.  30  ff- ;  ^offe,  Cod.  dipl.  Saxon.  grfter  ^aupttl).  I,  <B.  5.  S^ogegen  badete 
nodö  ^Rittet,  Gleitete  ^Uieißn.  &t]ci).  <B.  70,  an  bie  Slnfönge  ber  3JJarfgtofid)aft. 
—  lieber    anbete  angeblidje   3Jlarfgrafen  j.  ben  ©rcurS. 

^)  ©.  üorber  S.  131  9i.  1. 

*)  Adam  II.  1.  ©.  306:  Quem  ferunt  etiam  doctrina  et  rairaculis  ce« 
lebrem  Sclavorum  populis  eo  tempore  praedicasse,  quo  noster  ünni  ad  Scy- 
thas  legatus  extitit.  Ta§  mürbe  in  etmoö  fpätere  ^ai)Xi  fotlen.  Slbalmarb 
ftotb  ober  933,  Ann.  necr.  Fuld.,  SS.  XIII,  ©.  194;  ögl.  SBebefinb,  ^oten  I, 
©.  105. 

»)  SBfil.  unten  ©.  142.  Der  Ann.  Saxo  jagt  932,  S.  597:  Babtizatis 
enim  per  ejus  (öeinrid^e)  diligentiam  Apodritarum  et  Danorum  regibus 
(bie§  ou§  älterer  Cueüp),  divino  cultui  propagando  etiam  operam  dedit. 

8)  ©.  ercur§  20. 


93cimä^tung  bti  SotjneS  Ctto.  X88 

^erftellung  Deutfdjcr  Cber^o^eit  not^tueubig  ift.  '^I6er  er  legt  ber- 
gcftalt  i)icx  nie  anberöiüo  ben  ©runb,  auf  n)c((i)cm  nadj^er  ^at  luciter 
gebaut  tDcrben  fönncn.  Unb  barum  fal)  eine  fpätere  3fit  l^äufig  i^n 
alö  ben  33egrünber  auc^  fol(f)er  3.^crl)ältniffe  an  bie  ni(i)t  unmittelbar 
auf  if)n  ^urüi-fgcfüf)rt  merben  fönnen. 

^n  ben  Ingen,  ba  bnö  fiegreid)e  |)eer  nad)  ^ad)]en  ,]urürftcf)rte, 
üernjeiltc  «Oeinrid)  ^u  Cueblinburg.  !r,\ev,  in  ©egennjart  üon  Si= 
fd)öfen,  ©rafen  unb  onberen  ©rotjen,  fteüte  er  am  IC.  ©cptember  eine 
neue  Ihfunbe  über  ba5  Söitt^um  feiner  ©ema^tin  5Jia^t^tlbe  auä, 
burd)  meiere  einiges  im  Sefi^  berönbert  itjarbM.  2)er  3"fti"tmung 
beS  älteften  So^neä  Ctto  ift  aud)  bieömal  gebac^t. 

Ctto  ^attc  nun  baä  17.  Sebenöjal^r  erreid)t.  ©c^on  um  bicfe 
3eit  ift  i^m  ein  So^n  geboren,  SBil^etm,  ber  fpätere  &r,^bifc^of  oon 
9}lain],  oon  einer  8laoifc^en  ^Riitter,  oieüeic^t  einer  5?riegÄgefangenen 
au8  ben  letjtcn  ^clMui^"- 

3)er  iÖater  aber  forgte  je^t  für  eine  red)tmäßige  9]ermä^(ung. 
36re  i^eiex,  fag^  Söibufinb,  oerme^rtc  bie  f^reubc  über  ben  eben  ba= 
t)ongetragenen  eieg  -  . 

örtt)ät)It  njorb  bie  Joditcr  eineö  fremben,  beS  3ingelfäd)fifc^en 
ÄönigS.  Sl^ä^renb  bie  j^ränfifc^en  ^errfdjer  afle  fid)  bie  ©emaf)Iinnen 
im  eigenen  ^>teic^  gefud)t,  wirb  jetjt  ^um  erften  ^Jkl  um  eine  frembe 
^ürftin  geworben  unb  bamit  ein  Scifpiet  gegeben,  bem  bie  ^?ad)folger 
treu  geblieben  Tinb.   3.^erfd)iebene  ©rünbe  mögen  ba;;u  gefül^rt  l^aben.  2)ie 


'  DD.  20,  ®.  50  :  f.  oben  S.  114  m.  2.  %\i  Utfunbe  mit  Leibniz,  Ann.  II, 
6.  378,  u.  a.  wegen  ber  3nbiction  unb  bcä  iKegiitungäjatiTeä  inä  3f-  928  ju 
fe^en,  ifl  offenbat  (ein  @tunb. 

'-)  AVidukind  I,  37:  Itaque  recentis  victoriae  laetitiam  augehant  nuptiae 
regales,  quae  eo  tempore  magnitica  larintate  celebrabantur.  'iiei  fütjtt  fci)on 
auf  bo«  3.  929.  Unb  bieg  t)aben  bie  .\nn.  Lobienses,  SS.  XIII,  S.  234:  Edit 
re^ina  vonit  Saxoniam.  (fbenfo  bie  Ann.  Quedl.,  S.  54:  Otto  rex  Editham. 
fiham  retris  Anglorum,  matriinonio  sibi  jungendam  Saxoniae  advexit.  Ta 
fie  aber  ben  Steg  übet  bie  £Iaüen  etft  930  fe^en  unb  aucft  jonft  meift  ein 
3al)t  Dotaus  finb  (.t)et,^og  Cttod  lob  913,  Ä.  Äonrabä  919,  .ipeinrid^«  ^i= 
^tbung  920,  fein  lob  937),  jo  fct)eint  e*  et)et  auf  92«  .^u  füt)ten.  Unb  bem 
toütbe  ti  entlptedjen,  njenn  Widukind  II,  41  beim  lob  bot  (*bgitt)  fagt:  Saxo- 
niam vero  decem  et  novem  annis  inhabitavit;  benn  fie  ftaib  om  2<).  ^an. 
94f)  (Ann.  necr.  Kuld. ,  SS.  XIII,  ,6.  197;  ögl.  Scbeidt.  Orr.  (Juelf  IV, 
6.897  *«.;  flöpfe,  Otto  I.  erfteiöeotb.  3. 103).  «bet  Widukind  nat)m,  loie  «öpfe 
bemettt,  offenbat  irrig  an,  it)r  lob  falle  in«  3-  •*47,  unb  machte  batnad)  feine 
^erec^nung.  Unb  ci  ift  bedt)alb  aud)  (ein  aenügenbet  l^runb  ^u  Prrmutben, 
fie  fei  etwo  fd)on  ein  Jat)r  Dotljet  nad)  Sadjjen  gefommen  unb  Pou  ben  Sdjrift« 
fleQern  borauf  iHürffidjt  genommen;  bgl.  I.eibni/,  Orr.  Guelf.  IV.  S.  :{9J  9^.; 
Ann.  II.  2.  104,  ber  bie "Oodjuit  in«  3.  9:W  fehl,  aber  bie  Jöraut  einige  3al)te 
ftü^et  nad)  leutidjlaub  lomnien  unb  am  .^of  .pcintidjö  er.jogen  loetben  läfet; 
eine  ^.?lnnal)me  für  Ujeldje  bie  Cuellen  (einen  genügenbcn  ".Hnbalt  bieten;  (iund- 
ling,  H.  .\.  ©.  129  ff.,  nad)  bem  fie  929  gefommen,  9'<0  üerl)eirotbet  (aber  etfl 
94H  geftütben)  fei.  lad  3a{)r  93<)  geben  bte  Ann.  s  .Maximini.  SS.  IV,  S.  «: 
Otto  rex  ab  Ansfüs  duxit  uxorem,  unb  nac^  i^uen  Cent.  Reg.  «.  <'»1(),  fe^en 
aber  t)in,)u:  et  (  arolus  rex  obiit  in  cu.stodia,  \vai  entfd)ieben  p  929  gff)ÖTt; 
unb  auc^  fonft  finb  fie  um  ein  M^^  uorau«  (Cüifelbred)!«  ^eiiatt)  929,  {>ein« 
tid)d  Zob  937),  fo  bog  in  !2Uat)Tl)eit  aud)  butd)  fie  ba«  3.  929  nut  bc 
ftätigt  n)irb. 


134  929. 

3}erbinbuiui  mit  einem  alten  Äönigöcjejc^Iecf)t  !onntc  baö  ^2ln|c()n  beä 
eigenen  .^aujcS  er^ö^en,  fonnte  bagu  beitragen  bicfeä  als  ein  baiiernb 
mx  .^errfcfiaft  berufene«  er)cl)einen  ju  lafjen:  eö  fonnte  aud)  bic  ?ln= 
tnüpfung  näl)ercr  93c^icl)ungen  v'  ^^^  bamalo  in  blü^enber  6nttt)icfe= 
iung  ftei^enben  Steid)  bcr  XHngeljac^jcn  ber  f^öiberung  üon  (Kultur  unb 
SSilbung  im  2)eutfd)en  2anbe,  bejonberö  in  ©adifen,  nur  bienlid^  fein. 
^äuptfäd)lid)  ^rotfuitM  meife  näf)ereö  ,^u  bcrid)ten.  .^einrid^, 
erjä^lt  f\t,  ]dj\die  ©efanbte  an  bcn  .Qönig  5lct|elftan  unb  bat  für  ben 
6o^n  um  bie  |)anb  ber  S^Wefter  ©obg^be-)  (©bgit),  ber  Zodjtex 
beä  Äönigö  (^abwarb -h,  Öerne  marb  eö  benjilligt,  ja  ber  .Qönig 
fnnbtc    nic^t   blofe  fie,    fonbern   auc^    bie    Sdimefter  ßlfgifo*),  fo 

1)  Hrotsuit,  G.  Oddonis  v.  68  ff.,  SS.  IV,  S.  320: 

Heinrico  placuit  ... 

Ut.  vitae  calidas  sospes  dum  carperet  auras, 
Ipse  suo  primogenito  regique  futuro 
Oddoni  dignain  jani  dispensaret  amicam. 
Quae  propriae  proli   digne  posset  sociari. 
Hanc  uon  in  proprio  voluit  conquirere  regno, 
Trans  mare  legatos  sed  transmisit  bene  cautos 
Gentis  ad  Auglorum  terram  sat  deliciosam, . 
Demandans,  ut  continuo  cum  munere  misso 
Aedwardi  regis  natam  peterent  Eaditham, 
Quae  patre  defuncto  jam  tunc  residebat  in  aula, 
Fratre  suo  regni  sceptrum  gestanto  paterni. 

2)  go  t)ot  Aethelward  (i.  9i.4);  Edgitha  Willehn.  Malmesb.  II,  c.  112, 
SS.  X,  ©.  45ü;  Eadibt  Utf.  Ctto  1.  DD.  3;  Edpida  eb.  24;  Aedgit(dis)  cb. 
50.  69  (ögt.  74:  Edgidis;  11:  Aetigitis);  Edgid  aud)  ber  Cont.  Itetr.  ©.616; 
Edgith  Ann.  necr.  Fuld. ,  SS.  XIII,  S.  197.  Hrotsuit  bogegen  a.  q.  C. 
?(i)tcibt:  Eaditha  unb  Eadit:  bic  Ann.  Quedl.  o.  a.  C.  Editha,  a.  946  unb  bie 
Vita  Mahtb.  ant.  c.  6,  SS.  X,  S.  577,  unb  post.  c.  12,  SS.  IV,  ®.  291, 
Edith;  Widukind  II,  41  unb  bic  Ann.  Lobienses  Edid ;  bie  Ann.  Hildesb., 
Weiss.,  SS.  III.  ©.  56.  .■)7,  Etheid;  Liudprand  IV,  17  fogar  Otgith.  SJgl. 
no(^  anbete  formen  im  9?eqiftcr  ^u  SS.  III.  IV  unb  DD.  I.  S3et  Otijreba, 
Ekkehard  Sanp.  B.  121,  liegt  f^on  eine  IDertocc^llung  mit  ber  2d)tDeflcr 
C^l.  4)  t)or;  3)lei)er  o.  ilnonau  6.  307.  31bet  aud)  bie  Säd^f.  233eltd)ron. 
©.  163  W  Odgeve,  baö  @cbirf)t  Pon  §.  örnft,  Satticft  S.  XL VII,  Ottegebe. 

3)  Widukind  I,  37  jagt  unrichtig:  Nam  rex  dedit  filio  suo  Oddoni  con- 
jupem  filiam  Ethmundi  regis  Anglorum:  Liudprand  ü.  a.  C,  nennt  fie  eine 
iötubettod)tcr  be§  ,RDnig«S  ?let^elftan.  S3gt.  eine  eigene  ?lbt;anbiuug  bon  Gund- 
ling,  Gundlindana  XXXVIII,  g.  159. 

■*)  go  Willelm.  Malmesb.  11,  126,  h)ät)renb  et  c.  112  jagt:  Heinricus, 
qui  misit  ad  Athelstanum  regem  Anglorum  pro  duabus  sororibus  suis  Ald- 
githa  et  Edgitha.     Hrotsuit  erjnfitt,  v.  112: 

Necnon  germanam  secum  transmisit  Adivam, 
Quae  fuit  aetatis  meriti  pariterque  minoris. 
Quo  sie  majorem  prorsus  conlerret  honorem 
Oddoni.  nato  famosi  regis  amando, 
Egregie  binas  stirpis  mittendo  puellas, 
Ut  sibi  quam  vellet  sponsam  licito  sociaret. 
Aspectu  primo  sed  raox  Eadit  veneranda 
Jure  placens  cunctis  habitu  summae  bonitatis, 
Regali  nato  censetur  consrrue  digna. 
Sögt.  Aethelward  praef.  ad.   Mahtildam,    Savile  SS.  R.  Angl.    3.  473a,  ab- 
gebtucft  SS.  X,  S.  460  9J.:  duas  Aedelstauus  rex  tali  ratione  misit  ad  Od- 
donem,  ut  quae  ab  eis  placuisset  sibi  in  matrimonium    elegisset.     Cui  visa 
melier  Eadgyde.    Sgl.  Willelm.  Malmesb.  a.  a.  £.  unb  c.  13-5. 


icrmaOiung  Cnoi.    i^runo  noc^  Utrecht.  135 

bafe  bic  ®a!)l  unter  beibcn  freiftc^e.  9icid)e  @cfcf)enfe  begleiteten 
fie.  ißon  bcni  .(^an.^ler  I^orfctuluä  geleitet,  rcciß  ein  ipötercr  (fng= 
lifc^er  ^eric^t  ^u  er^ä^IenM,  fc^ifftcn  fic  über  bo^J  ^JOieer  unb  ben 
tH^cin  aufrooi  td  biö  Äöln,  roo  fie  bic  neue  |)eimQt  betraten,  (vbgit  - ) 
njorb  bie  ©emaf)lin  Cttoä,  bie  ©rf)n)efler,  fagt  ein  '^Ingelfäc^fift^er 
5d)rifttleUer^),  einem  Äönig  unttieit  ber  3fupitei|d)en  Serge  oer= 
mä^lt,  nnrf)  einem  fpätcren  2?erid)t  einem  Öiroöen  bcö  ^alafteä. 
'Jiä^creä  läßt  ficf)  mit  Sic^er^cit  nic^t  angeben*). 

^ic  ^i^crmä^Iung  ift  uiellcic^t  in  Cueblinburg  felbfl  gefeiert"*), 
unb  barauf  be^og  tief)  bann  bie  ^Inmefcn^eit  ber  geifllic^en  unb  n)ell= 
Iirf)en  ©rofecn  toeldje  ^ieroer)ommc(t  waren,  '^tlä  Sßitt^um  roarb^agbe« 
bürg  fammt  anberen  Öütern  gegeben**):  jener  Crt,  fc^on  in  ßarolingi» 
fd)er  3fit  ald  (^ren^punft  gegen  bie  Slaoen  Don  Sebeutung,  erf)ielt 
^ierburcf)  eine  unmittelbare  ilMd)tigfeit  auc^  für  baä  föniglic^e  .^au§.  — 
3m  folgcnbcn  v^al)v')  gebar  (vbgit  einen  Sof)n,  ber  ben  Flomen  beS 
'Jl^nt^crrn  be-3  05eicf)led)tö,  $?iubolf,  empfing. 

Um  biefelbe  3fit  übergab  ber  Äönig  feinen  jüngften  Pier  jährigen 
So^n  SBruno,  ber  bem  geiftlirf)eu  Stanbe  beftimmt  mar,  bcm  S3if(|of 
iPalbcrirf)  Don  Utrecht  ^ur  (^r^iefiung"*).  S5ci  biefer  (Gelegenheit  nai)x= 
frfjeinlid)  empfing  ber  ^ifd)of  eine  Seftätigung  ber  ^viöilegien  feineö 
Öod^ftift^  ■' ),  beffcn  Siti,  üon  ben  'Jlormannen  ücrnjüftet.  je^t  fiel)  au3 
ben  9luincn  ju  neuer  SSlüt^e  er^ob. 

■)  3)if  bem  Insmlph  bfigtltgte  Hist.  Croylandensis  monast,  Fell  SS. 
R.  Anpl.  ©.  3><,  obgebtucft  SS.  X.  a.  a.  C,  bie  aber  mancherlei  3"t^ön"t 
einmiit^t. 

-)  ^xxiq  nennt  Willelm.  Malm,  an  bet  einen  Stetle,  c.  126,  bie  6lfgiöo, 
Wä^tenb  et  c.  112  tic^tig  bic  (fb^it^a  f)at. 

^)  Aethelward  a.  a.  C:  cuipiam  resri  juxta  Jupireos  montes;  bem  ent« 
ipterfjenb  Willelm.  Malm.  c.  112.  12») :  cuidam  duci  juxta  Alpes;  bagegen  In- 
gulpb:  cuidam  sui  palatii  magno  principi. 

*)  Bd)on  Aethelward  etfunbigt  fid)  a.  a.  C.  barfibet  bei  bet  *üial)t^ilbe, 
bet  9iid)te  ber  (?lgi'a  (ügl.  üappcnberg  I,  S.  LVIIi.  Ingulph  a.  a.  C.  unb 
Willelm.  Malm.  <.  l:!ö  ervit)lfn,  l'ubmig  »"yürft  üon  iMauitanien  ^abe  eine 
3d)tDener  bti  ^etbrtttan  gct)eiTat()et,  unb  Gundlin«;.  (>undlin<nana  XIII, 
3.  lt»2,  unb  Leibniz.  Orr.  Gnelf.  IV.  3.  893  'Jt.;  Ann.  II.  3.  4U3,  nebmcn, 
nad)  bem  iüorgang  "Ä.  lut^eene*,  an,  biefet  ?ei  bet  l)iet  gemeinte  flönig,  unb 
uuor  ber  .ftönia  Viibn'i.i  von  vHiirgunb.  'Äflein  beibe  Autoren  unteric^eiben  bie 
Öemabün  b  vti  pon  ber  ölfgipo;    ne  toirb  Kdgiva  genannt 

unb  »ar  ii.  an  Höutg  C^nbmotb  Pon  einet  onbern  Wattin 

geboren.  Icn  vuoima  n\x  ceii  .Wonig  ber  ^ihopence  ju  polten,  l)ot  auc^  er^b« 
litfte  5»ebenfen;  f.  l'oppenberg  I,  3.  an>^. 

'•)  Ct)ne  @tunb  benft  Scbaten.  Ann.  I'aderb.  I,  ®.  264,  an  2Ber(a. 
I  Ann.  Magdeb.,  SS.  XVI.   3.  142,  )u  929:   eique  urbem  Magdeburg 
intpi-  rpt<>ra8  opes  pro  dote  optulit. 

•     :        beim  lob  ber  Wuttet  946  16  3ol)t  alt:  Widukind  III.  1. 
•  '. :    Vita  Pmronis   c.  4.  SS.  IV.  s.  2^':  Ko  tempore  generosa 
I  •■'  ruor  balKM  tterarum  studiis  im- 

1.  .....:,.  ijio  .  .  . 'l'r  st.    S^tuno  ttjar  i»?-'» 

i;cL.;rcii.  ^jgl.  litt.  CUl'  1.  1»1>  •-.  ?  1  t":  u  .  .  .  Ikiunco  rege  ad  profatam 
coü.ttus  est  pfclesiani  ibideni(|U'  m  ;  itui  Salvatoris  nostri  et  beatissimi 
i'oiir»"^soris  ('iu>  M 'rtii-.i  '  "   'iis. 

I)Ii    j,    r        ~  1  IV,  !.'>  lagt:  quem  patcr  sanctat, 

i|uniiiani  Nur<.lniaiua  1  t.ij(H.u..ovu.  ^<t.  .       r>nt  omnioo  eccietiam.  ob  ^utdeni 


136  929. 

Ginc  S^nobc,  tüeld^e  j)u  2)ui§6ur9  abgegolten  iftM  unb  Xüdi)x= 
fdjeinlirf)  in  ben  lUnfang  biejeö  ^a^ieä  gehört,  ^ot  [id)  mit  bcr  5ln= 
gelcgcn^cit  beö  S3enno  tjon  ^JOlclj  befd)äftigt.  2)ie  Ur'^ebcr  beä  fvieoclö 
an  bem  S^ifc^of  njurben  mit  fivd)lid)en  ©trafen  belegt -j.  6r  jelbft  aber 
entfagtc  bcr  bifi^öflic^en  äBürbe-')  unb  ,^og  )\ä)  lieber  in  bic  fülle 
Seile  in  ben  93ergen  bcr  9Upcn  ^urüd,  Xüo  er  mit  einem  ©enojfcn, 
bcr  fid^  i^m  fpäter  anfd^lofj,  ^u  bcr  ©rünbung  beS  Äloftetä  Gin^ 
fiebcin  ben  Slnlafe  gab.  Sn  5Jie^  lüiirbe  ?lbaIbcro,  auö  einer  ber  an= 
gejeljenften  gamiUen  beg  Sanbcä,  ^um  Sifc^of  gemätjlt^)  unb  Don 
bem  ,^önig  ancrlannt.  —  3(ud^  anbereö  ift  t)ier  üer^anbelt  toorben, 
üon  bem  aber  nähere  ßunbe  fefjlt'^).  3lud^  bie  3:^eilnet)mer  finb 
nid)t  genannt.  2)a&  Äönig  ^einric^  jelbft  antüejenb  roor,  toitb  nic^t 
ongegebcn  unb  ift  nic^t  lüol^rjd^einlid^  •'). 

recuperationem  eidem  voluit  militare.  Hebet  iöalbettd^  ögt.  Äßpfe,  Ctto  I 
©.  lö,  unb  bejonbetg  bie  ^icr  angeführte  ©tabj^tift,  über  fpötere  S^orfleHungen 
(Srcurg  23. 

')  Cont.  Reg.  927,  ©.  616:  synodo  apud  Diusburgum  habita,  omues 
illius  facti  auctores  excommunicantur,  et  Adalbero  nobilis  pro  eo  episcopus 
instituitur.  ''Bht  2öal)tfdöeinlic^feit  t)at  I'ertz,  LL.  II,  ©.  17,  Dgl.  .551,  bie 
Uebetjc^ttftcn  ju  ben  !öe|c^lüfjm  einer  ©pnobe,  bie  fid^  in  einem  ^UJünc^ener 
ßober  neben  ben  'bieten  ber  Si)noben  öon  ^llt^cim,  Goblenj  unb  Grfutt  fanben, 
auf  bieje  ißerjammlung  belogen.  S)ie  erftc  ^eißt:  De  Episcopis  Einhardo  et 
Benedicto,  jener  ol)ne  3iDeiiel  ber  Sijdjof  Don  Speier,  bcr  913  ebenfaßS  gc: 
blenbet  rtorb  unb  befjen  gaü  jetjt  aU  55täccbeni  bienen  mod^te. 

-)  Sie  6t)ronologic  beä  Cont.  Reg.  ifl  entfc^ieben  unrid)tig;  Sennoä 
Sölenbung  fällt  erft  @nbe  928.  2;arum  fann  aut^  bie  ©i)nobe  nid^t'njotjl  nod) 
in  bie»  l^aiix  gel)ören,  rtie  ^efelc  6®.  II,  ©.  -591,  mit  anbeten  annimmt,  fonbern 
929,  wie  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  390;  Harzheim,  Conc.  II,  ©.  600,  unb  Pertz 
0.  a.  C  t)aben. 

')  Jobannes,  Mir.  S  Glodesindis  c.  46,  SS.  IV.  ©.  237:  quo  fungi  non 
potuit  officio ,  sese  ijjse  abdicavit.  Vita  .Johannis  Gorz.  c.  40,  ©.  348 :  dum 
sese  postea  in  concilio  episcoporum  idem  publice  officio  abdicasset.  Flodoard 
929,  ©.  37S:  Bennoni  quadam  abbatia  concessa  sustentationis  tenore.  93gl. 
Hartmann,  Ann.  Heremi  ©.  39.  aJJerfmürbig,  bn^  bie  'Mnnaten  tion  ©in: 
fiebeln  nic^tä  bon  feinen  JBejie^ungen  ju  ^e^  ermähnen. 

*)  Jobannes  o.  a.  D.:  a  principe  electione  petita  et  impetrata,  virum 
magni  post  praeconii  Adelberonem  haec  sancta  sedes  adepta  est.  Vita  Jo- 
hannis Gorz.  c.  40,  ©.  348:  Adelbero  praeter  spem  omnium,  cum  esset  regii 
quidem  patema  simul  ac  matema  stirpe  longe  retro  usque  ab  hominum 
memoria  sanfminis,  sed  ob  rei  familiaris  inopiam,  qua  secundis  matris  nup- 
tiis  laborabat,  censu  aliquanto  tenuior,  consensu  omnium  publicisque  aec- 
clesiae  legitimis  suffragiis  in  S.  Metensis  cathedrae  pontificium  .  .  .  sustoUitur. 
Sgl.  über  feine  .^etfunft  bie  5»emcrfungen  Don  Leibniz.  Ann.  II,  ©.  390,  mit 
bem  ©tnmmbaum  SS.  IV  a.  a.  C;  6ot)n,  ©tommtafeln  28. 

'•)  Sie  Ueberfdöriften  ber  Gopitel,  bie  fid^  9rDßcntI)ci[#  auf  einzelne  ^n- 
fonen  bejie^en,  finb  nic^t  hjeiter  ju  beuten;  ic^  ^ebe  nur  l^erüor,  ba§  met)rfad^ 
©äd^fild^e  Flamen  öorfommen,  ifjiotmar,  Slfic^,  Ztyebxid). 

«)  Sos  ®egentl)eil  nimmt  4Jer^  on ,  ^Itc^ib  VI,  ©.  723.  2)ofüt  mürbe 
nur  fprec^cn,  menn  bie  SSat)t  3lbalfaero§  t)ier  üorgcnommcn  märe;  allein  ba§ 
folgt  0U3  unferen  5iad)ric^ten  nid^t.  Sofi  Äonrab  in  Sllttjeim  anmefenb,  toorauf 
fid^  JPer^  beruft,  ift  aud^  fe{)r  tocnig  mal)rfc^einlid^.  Gine  bloHe  ^.l^robinjialfijnobe 
fc^eint  e%  allerbingS  nid^t  gctoefen  ju  fein,  ba  fie  in  bem  Kölner  ©prenacl  ab-- 
gc^alten  toarb.  —  Ueber  eine  Irierer  ^roüinaiatfljnobe,  angeblich  auS  b.  3.  927, 
an  ber  aber  f(fton  ?lbalbero  tl)cilnal)m,  f.  Brower,  Ann.  ©.  5-51. 


fiot^tingifc^e  gfeljben.  137 

3n  £otf)iingcn  lag  ber  ©lof  33oio  in  Streit  mit  ^mbext  unb 
^ugo.  ?llö  er  eine  feiner  ^c^en  an  ben  erften  öerloreu  f)atte,  begab 
er  ftd)  nufä  neue  ^u  .fieinrid).  3)iefer  liefe  i^n  nocfimalä  öffentlich 
ben  ^rieben  befcf)njören  M. 

2)Qnn  ftarb  ber  unglücflirf)e  5lönig  Äarl  in  ber  ©efongenfc^oft 
am  7.  Cdober.  JHubolf  regierte  nun  o^ne  ©egner,  unb  bie  33e= 
^if^ungen  ,^u  i^m  erhielten  für  ben  S)eut)(^en  fiönig  eine  er^ö^te 
3ßid)tigfeit-). 

SBielleid^t  log  barin  ber  ©runb,  bafe  ^einrirf)  fid^  am  ßnbe  beö 
3a^reö  an  bie  nieftlid^en  @ren,^en  begab.  6r  öertreilte  am  27.  2)e= 
.^cmber  ^n  Strafjburg-'i  unb  ^at  ^ier  in  ber  Sifd)of§^abt  ol^ne  3tt)eifel 
2öei^nad)ten  gefeiert.  ^JJht  it)m  war  ber  (^raf  (^ber^arb  *),  too^l  ber= 
felbe  roeldier  im  'iluftrag  be§  Äönigö  md)  Sot^ringen  gefanbt  mar: 
auf  feine  33ern}enbung  lüarb  ber  5ltrd)e  ,;ju  2:oul  al§  25elo^nung  ber 
2reue  beö  SBifci^ofö  ©au^lin"')  eine  ©c^enfung  gemad^t. 

©elüiö  bleibt  anbcreö  baö  ben  .Qönig  befrfjäftigte  nerborgen. 
SJÖQä  vorliegt  jeigt  aber,  tüie  neben  ben  .kämpfen  im  Cflen  bie  ^lln» 
gelegen^eiten  beö  2Beften8  üon  Utredit  U^:)  Strasburg  feine  2;^Qtig!eit 
in  ''iinfpruc^  nahmen,  nie  er  für  ben  Sc^u^  ber  ,^ird)e  unb  für  ba^ 
^nfe^n  beö  Jpaufee  gleichmäßig  ^u  forgen  tuufete. 


')  P'lodoard  929,  ©.  378:  Boso  ad  Heinricum  profectus,  pacem  publice 
jarare  compellitur.  Tie  f^i^e  Victoriacum.  SöittJ),  lag  tnnettjalb  ber  ©tenjen 
be«  SÖJefiftänfifdien  SHeic^l. 

-)  ^afi  f)eintic^  an  eine  ?tuSbe^nung  leinet  ^ertfc^aft  übet  baS  2Uefts 
fiänfifcfte  JReicq  t)Qtte  benfen  fönnen  unb  bie  ©tofien  l)iet  bem  günflig  getocfen, 
toie  aBoltmann,  öicjc^.  b.  2)eutfc^en  in  bet  Bää)].  5ßetiobe  ©.  54,  ausmalt, 
liegt  nid)t  in  ben  9}eTt)äItnifjen  begtünbet. 

")  DD.  21,  ©.  .■.?;  bie  S^oticiung  unboaftänbig,  6.  Kai.  Jan.  930,  a.  10. 
Ta  übet  bai  3a^t  930  mit  SQBeitjna^ten  929  begann,  fann  nut  bie*  gemeint 
fein,  xoai  iPöt)met  S.  4  übetfe^en,  ba  et  bie  Uifunbe  ju  930  je^te. 

*)  dilectus  consanguineus  noster  comes  Hebarhardus;  »gl.  6rcutä  11. 

'')  ob  fidelitatein  dilecti  nostri  et  venerabilis  praesulis  eius  sedis  Gau- 
zilini. 


930. 

2öa!^rf(^einlic^  üertüeilte  ^cinric^  audf)  am  Einfang  biefeS  ^af)xt^ 
in  ben  tüeftlidjen  Steilen  beö  9tei(^§.  ?lm  27.  äanuat  ift  ber 
ßr^bifc^ot  äfiotger  öon  Jrier  geftorben.  3ln  feine  6teIIe  fem  9lot= 
bert,  ber  ©c^ttjoger  be§  5?ömgö^).  Sg  ift  nid^tS  über  bie  S^orgönge 
überliefert,  bie  ^u  einer  fo  tt)id)tigen  Söal^l  gefül^rt  ^oben.  äBo^I 
ober  !onnte  fc^on  biefe  ^Ingelegen'^eit  ben  ^önig  in  ber  5lati^barfc^aft 
Lothringens  feftl^alten.  %m  19.  9tpril  tüax  er  gu  gwnlfurt-):  auf 
Sernjenbung  be§   ©rafen  ^^(rnulf  —  njo'^rfcfieinlirf)  ift  ber  SSoirifd^e 

tergog  gemeint  —  fd^enft  er  ber  ^ird^e  beö  ^.  f^Iorin  eine  onbcre  ^u 
in§  im  ßngabin^),  olfo  in  bem  füblid^ften  2^eil  be§  9leic^§. 
Slnfang  3funi  befanb  er  fid^  in  Lothringen  felbft,  ^u  2ladf)en,  Wo  er 
ben  ßanonifem   ber  5[Rarienfirci)e  ein  ®ut  unb  bie  ^one   qu§  gQf)I= 


^)  Ann.  S.  Maximini,  SS.  IV,  ©.  6,  I)aben  931:  Ordinatio  Ruodperti 
episcopi.  ^ie  Slnnalen  finb  I)ier  regelmäßig  um  ein  3a^r  öorau§.  3)cr  Cont. 
Reg.  qat  entfd^teben  falfd^  ju  928,  ©.  616:  Kuodgerus  Trevirorum  arcbi- 
episcopus  obiit:  cui  Ruodbertus  successit;  [Rotger  erjc^eint  noä)  in  einer  Ur« 
funbe  öon  929,  «Dlitteirt).  U«.  I,  ©.  23-5;  bagegen  ift  bie  ^einric%§  bom  r,,  «Jipril 
932,  DI).  43,  hjo  er  qI§  örjfanjler  torlfommt,  oudö  ou§  anberen  ©rünben  ju 
tjertoerfen  (bie  angeblid^en  3cugen,  Richarius  Leodiensis  episc,  Kichwinus 
Stratzburgensis  episc,  Rot^erus  Treviris  ep.,  Benedictus  Metensis  ep.  unb 
brei  ©rafen  hjürben,  wenn  it)nen  irgenb  ettoa§  ju  grunbe  liegt,  auf  bte  3f't 
oon  927 — 929  fütjten,  finb  ober  in  biefer  3"t  %^^h  ungeloöbnlidö).  Brower, 
Ann.  I,  ©.  451,  ber  ben  Jag  öon  Dtotger?  lob  au§  einer  alten  ©rabinfd^rift  mit: 
ttieilt,  nimmt  930  an,  unb  bem  ftimmen  Leibniz,  Ann.  II.  S.  40") ;  ©örj,  Sieg.  I, 
©.3;  ©irfel,  SBeitr.VII,  ©.  70,  bei;  bod)  feljt  @5ra  bie  Drbination  SRotbert§  931, 
unb  oud^  ©icfel  meint,  ba  in  ben  Urtunben  für  3lad^en  unb  Irier  öom  3uni 
930,  DD.  23.  24,  ber  ÜJJainjer  erjbifc^of  aU  erafan;»ler  erfc^eint,  bofe  bie  2Baf)t 
SRotbcrtg  fid)  länger  Ijingejogen  babcn  fönne.  2"ie  G.  Trev.  c.  29,  SS.  VIII, 
©.  168,  fagen  nur:  Deinde  Rutpertus  extitit.  —  Uebcr  9{otbcrt§  ßerfunft  f. 
oben  ©.  108  m.  7. 

2)  DD.  22,  ©.  58:  quia  nos  interventu  venerabilis  ac  dilecti  comitia 
nostri  Arnolfi.    Sin  ben  *atcrnl)erjog  benft  fd^on  8amei)  <B.  125. 

•'')  in  comitatu  Berthoidi  comitis  nostri;  bocö  löo^t  2lrnulf§  93ruber; 
|.  oben  ©.  57. 

*)  DD.  23.  S)a&  bie  Urfunbe  f)ier^er,  ntd^t  jum  7. 3uli  ge'^ört,  toie  man 
früher  angenommen,  bcmerlt  ©irfel. 


Äämpfe  im  gSßefifxönfifdien  SReic^.  139 

reid)en  Crten  bic  i^ncn  öcrliel^cn  ttjorcn  betätigte*).  ^Intoefenb  lOQt 
bet  ^r^og  (^ifclbrcdjt  iinb  o^nc  ^^tücifcl  aud^  ßbcr^orb  Don  fjtanfcn '). 

i^on  bicjem  cr}Qf)lt  bcr  Joi^tff^cr  ^^'^  Otcgtno-),  ba^  Don  i§m 
unb  onbcrcn  öirafcn  iinb  23ijd)öfen  gi^onff"^  ^^^  üönig  eingelabcn 
unb  in  tfjren  |)Qu|crn  unb  fird)lid}cn  8i^en  feftlid)  empfangen  unb 
mit  @ejd)enfcn  geehrt  fei.  6^  fann  jld)  bad  nur  auf  biefe  ^cit  be= 
jie^en.  t)er  i?önig  ^iclt  fo  einen  Umjug  in  einem  bebeutenben  X^eil 
oei  9leic^ö  unb  gob  ^ugleic^  ein  ^^ugniä  öon  ber  engen  i^erbinbung 
in  ber  er  mit  bem  ^aupt  ber  (^ranfen  ftanb. 

&ttt)aö  fpäter,  30.  ^uni,  empfing  ba8  6tift  ©t.  3Jiarimin  ^u 
Xricr  eine  ecficnfung  in  2)ieben^ofen-*)  auf  33ertt)enbung  ber  Äönigm 
SJk^t^ilbe,  bie  nja^rfc^einlirf)  ben  ©ema^l  auf  biefcn  ^Jügen  begleitet 
^at*).  2)ad  Älofter  fianb,  n)ie  cä  fc^eint ,  bamalö  nodi)  unter  ber 
ÖJctoalt  bcö  -^r^ogä  CHifelbrecbt. 

5)iefer  unb  anbere  Sot^ringer  tt>urben  auc^  in  biefem  ^al^r  in 
bic  iQämpfe  pernjicfelt  meiere  fortnjö^renb  baä  SBeftfränfifc^e  9{cid^ 
bewegten.  &in  ?5friebe.  ben  .Qönig  Stubolf  ^^niifc^cn  feinem  35ruber  S3ofo 
unb  bem  (virafen  Heribert  üermittelte,  tt)ar  öon  fur.^er  Dauer:  balb 
lagen  fie  roieber  in  Streit  unb  fämpften  um  ben  Sefi^  öerfc^iebener 
Ofcflen,  namentlich  'Üloufonä  an  ber  ttjeftlic^en  ßot^ringifc^en  ©ren^e. 
Oiifclbred^t  aber  fam  bem  .g>ugo  ^ur  |)ülfe,  alö  biefer  einen  öon  il^m 
abgefallenen  SBafallen  belagerte'').  S)iefen  |)änbeln  ift  -^einric^,  fo» 
Diel  erhellt,  fremb  geblieben. 

' )  quidam  fideles  nostri,  Hacharius  videlicet  venerandus  episcopus  nec- 
non  Ebehardus  et  Gisalbertus  egregii  romites,  nostre  serenitatis  celsitudincm 
accedentes  etc.  Xet  iöijcftot  ift  mit  imbefonnt,  fommt  unter  ben  ©eutfdjcn 
biffft  3'it  "'tftt  "ot;  ein  Achardus  praesul  lüitb  neben  bem  33if(^of  Don  loul 
in  einet  Uttunbe  be^  J^Q^JÖftfc^en  «önigä  l'ubtDig  94!»,  Houquet  IX,  S.  606, 
ettDät)nt,  ben  bei  .^etaulgebet  aud)  ntd)t  ,)u  beflimmen  toet^.  Untet  6berl)atb 
bin  ic^  Qfnetflt  Ijtei  ben  ipetiog  \n  Oetftc^en,  bo  et  bem  ®iiel brecht  öotange^t 
unb  beibe  )ufammen  aU  egregii  comites  be^^eic^net  h)etben. 

*)  Cont  Reg.  U:U,  S.  17:  Eodem  anno  rex  ab  Eberharde  aliisqne 
franciae  comitibus  seu  epi8C0j)is  in  Franciam  vocatus,  sinirillatim  ab  uno- 
quoque  eorum  in  domibus  suis  vel  ecclessiarum  sedibus  regem  decentibus 
est  conviviis  et  muneribus  honoratus.  iüon  bet  unfidjeten  ßtjtonologie  bti 
(.ont.  wot  jc^on  öftet  bie  iHebe.  2Bie  Struve,  Corp.  bist.  (ierm.  I.  «.  267 
9{.  52,  ^iet  an  ben  (Stafen  .Oetibeit  aui  O'^antietc^  benfen  fann,  ifl  unbe< 
flteifltc^. 

^)  DD.  24,  6.  659:  quandam  nostri  propra  juris  capellam  et  duos 
mansos  quos  H.  et  Sc  possident  ac  persolvunt ...  in  loco  qui  dicitur  Tbio- 
tenhot.  »tttja*  eimeitert  beftdtigt  bie  Sttjenfunfl  Otto  I.,  DD.  313,  S.  427, 
unb  io  exhjiitjnt  fie  ba«  Necrol.  S.  Maximini,  Hontheim  I,  S.  9!S0:  Henri- 
cus  piae  memdriae  Homanorum  rex  (alfo  fpätrte  'Jlufjeic^nung),  qui  dedit  S. 
Maximino  decimam  Theodonis  villae  cum  4  mansis. 

*)  intiTveutu  Mahthildae  dilcctae  coi^jngis  nostrae.  Hn  bet  ^(^t^eit 
ju  jnieifeln,  tvxt  Nengart.  P>pi8c.  (  onst.  I,  6.  211,  toollte,  ift  fein  (VJtunb, 
wenn  and)  bie  Uifunbe  nur  in  einem  Iturf  bei  Miraeus  ett)nlten  ifl.  ©c^teie« 
tigffiten  mnrt)tf  bie  bo". ""-"  ^-"'-^  hie  je^t  iu  929  gefegt  toitb  (f.  oben  £.  126 
"Ji.  4).   let  ^fliiM'teUiin  loa«  Miraeas  b«t  etfle  ftetauigebei  füt 

3feUutg   ober   Cbetiiu'  der    für  «let^m    bei  ^lobetbotn   Ijalten 

»oOte,  n)i^t)Tenb  l'amet)  3.  12»)  an  \Hltftebt  backte.  Stumpf  nimmt  (^Ifl  n&ib< 
li^  t)on  ^timmegen  an,  Sirfel  ein  in  bet  ^idt)e  liegeube«  d^lben. 

'    Flodoard  930  6.  379. 


140  980. 

'am  (f  nbc  bc8  ^Q^rcS,  jdjeint  eä,  toax  ber  ilöntg  in  ben  f)eimat= 
lid^en  ©ecjenben.  3"  äBal^aufen  in  I^üringen,  einem  ber  Crtc  bie 
feiner  03emat)lin  übertragen  tnaren,  beftätigte  er  am  1.  2)ecember  bem 
Älofter  ^erSfelb,  ba§  unlängft  in  23urd)arb  einen  neuen  %U  em» 
^fangen  |atte,  bie  Immunität'). 


»)  DD.  25.  2;er  Ort  ift  in  ber  nur  abjdöriftltd^  ert)altenen  Utf.  Wal 
ober  Walh  gefd^rieben;  für  2BaIt)Qu|cn  erflärte  fic^  fd^on  Samei)  ©.  12t>,  h)ät)- 
renb  8ang,  Senbfd^reiben  ©.  2,  anä;  an  ein  5ßolatium  O^ad^t  im  ^toffauilc^cn 
benft. 


931. 

2Öäf)renb  bei  A^önig  in  Sac^fen  ^u  äBcrla  —  5ebr.  23  — , 
Cucblinburg  —  ?lpril  14  —,  fpätcr  in  ^^anfen  3u  ©qI,^  —  ^uni  9  — 
DCTtreilte,  erhielten  ba5  .Rloftcr  SBerben  eine  Seftätigung  feinet  5^ct» 
f)citcnM,  baä  SBiötbum  ^i^eifnig  bie  9ieftitution  i^m  entzogener  ©üter-), 
^rdfclb  ein  Öiejc^fnf  üon  .ßned^ten  =^ ). 

2!>ic  Sot^ringijc^en  Serben  normen  in  biefem  3a^r  einen  fold^cn 
6^arafter  an,  bafi  ^einrid)  fic^  öeranlofet  fa^  mieber  in  5Perfon  ein= 
zugreifen.  S3ofo,  bct  ftd^  mit  Heribert  au8geföf)nt,  geriet^  in  »Streit 
mit  ^er,^og  ©ifelbrec^t  unb  öerlor  an  i^n  feine  gefte  Durofoftum. 
S)ann  t)crftänbigtcn  fid)  aud)  ©ifelbred^t  unb  ßertbett  aufd  neue. 
S3ofo,  öon  ^mci  Seiten  gefä^rbet,  h)anbte  fid^  feinem  S3ruber  bcm 
ßöniq  S^ubolf  ,^u  unb  fe^te  fo  bie  9.^erpflic^tungen,  bie  er  gegen  ben 
^eut}c^en  ^errfc^er  ^atte,  aufeer  Slc^t-*).  2)agegen  fnc^te  Heribert, 
mit  Ülubolf  verfallen,  nac^bem  er  fc^on  Dörfer  bie  .f)ülfe  ber  £otl^= 
ringer  erholten,  eine  Stü^e  bei  ^einric^,  ben  er  alö  Dberl^erm 
anerfanntc  ■' ).  2)icfer  erfc^ien  barauf  felbft  in  ßot^ringen :  am 
24.  Cctober  mar  er  ^u  3t)ot)  am  S^uffe  G^ierö  an  bcr  mcftlid^ften 
©rcnje    bcä    Sanbeö,     ber    .^er^og    föifelbred^t    in    feiner   33cglei= 


')  DD.  26. 

-•)  DD.  28.  pt  flffäl|(%t  erflätte  biffe  Utfunbe  3a!)n,  iJltd^tl)  f.  Ä. 
Ceftftt.  e^flc^.  XXVIII,  6.  221.  802;  »gl.  boQfflen  eidel,  »cittäfle  VII, 
6.  74.  l'oti,  e^ton.  ?lu3jua  ©.  24x,  l)Qt  lie  falfd^  auf  3fbfu  bf,\ogen.  2JJit 
Untfdjt  aucb,  idjttnt  mir,  baben  X!-;-«-."  -rk.  Hist.  Fris.  I,  8.  \CA,  u.  a.  an= 
oenommcn,  bo^  bif  5ücrlftt)uitg   oi  ;u;\   {jfblicbfti;   bif^    folgt    ani   bcr 

Utfunbe  SBftt^olbd,  üon  bct  oben  _      .   .i.  -^  bie  'Jitbe  toat,  entjcl^ifbfn  nidjt. 

^)  DD.  2'):  rogatu  Hcinrici  venerabilis  comitis  nostri  et  Furrhardi  ab- 
batis.    Süol.  übet  bfn  «tafen  oben  6.  118. 

*)  Plodoard  981,  6.  379:  Boso,  relicto  Heinrico,  ad  Hodulfutn  re- 
gem vadit. 

'')  <$benb.  @.  8h0:  lleribertus  comeit  ad  Ileinricum  protlciscitur  cique 
se  committit.  Die  SDotte  iceldje  folgen:  et  cxercitus  regia  utque  Hu^ronis 
Landunensem  et  IfemenBem  pagum  depraedatur,  bejiehen  fid)  auf  Äubolf. 
Richer  I,  .'js  fagt  nur  cou  jC'mbftt :  Gcrrnanis  qui  Hheni  iitora  incolunt 
eductis. 


142  931. 

tung ' ).  35ienci(^t  trat  c8  f)kx,  wo  ©rof  ^ugo,  üon  Ütubolf  geJQnbt, 
mit  it)m  eine  3ufan^nie"fn"ft  ^atle:  er  gelobte  gi^eben  unb  [teilte 
©eifel.  "ilU  ober  ^etnrid)  über  ben  3i§ein  .^urücEging -) ,  toonbte 
ftc^  9luboIf  mit  Sojo  unb  ^iigo  üerbunben  gegen  Heribert,  ber 
o^nc  meitere  .f)ülfe  i^ren  'Eingriffen  auögefe^t  mar. 

Xie  3lnnalen  be«  .Rlofterö  9tcid^enau^)  berichten  ^u  biefem  ^Q^t 
eine  Setel^rung  ber  Könige  ber  '')Ibobriten  unb  5iorbmannen  ^um 
6f)riftenti^um.  5J?an  l^ot  c8  mit  friegerifd^en  3ügen  be§  5?önigö  gegen 
jene  S5ölferfd^aft  ber  ©loöen  unb  gegen  bie  2)äncn  in  9)erbinbung 
gebracht  ^).  3)od)  ift  üon  foldjen  um  biefe  3eit  nid^tS  befonnt.  S;er 
3ug  gegen  bie  2)änen  erfolgte  o|ne  ^ttjcifel  erft  mel^rere^al^re  fpäter"'); 
bie  Unterlperfung  aber  ber  5lbobriten  ermäl^nt  älHbufinb  fc^on  t)or= 
l^cr").  2)agegen  mag  bie  SSefe'^rung  be§  ^bobritifrf)en  .^önigö  in 
biefem  ^aijx  erfolgt  fein,  ber  bann  um  beö  ^ufammenl^angö  millen 
bie  fpäter  bemirfte  .^intoenbung  au(^  eineö  j^önifd^en  ^ü^ften  ^um 
ßl^riftent^um  angereiht  ift.  3ln  ber  2:aufe  be§  Slaöen  ift  aber  nic^t 
fotüol)!  bie  Solge  eineö  neuen  .Rriegä,^ug§  beg  Äönigö  ;|u  erblirfen,  fon= 
bern  bie  ^^rud^t  miffionarifc{)er  2;^ätigfcit,  mie  fte  eben  in  biefen  ©c» 
genbcn  ber  SBifc^of  IHbalmarb  üon  Sterben  iibte. 

9Im  15.  ?Roüember  üerfdjieb  ber  S5ifd)of  ^i^iobo  öon  2Bür-j= 
bürg").    3u  feinem  Üiac^folger  morb  ber  ^eröfetbcr   %U  33urcl)arb 


')  DI).  30,  ©.  65:  rogatu  Gisleberti  fidelis  ac  dilecti  ducis  nostri  ca- 
nonicis  in  loco  Crispin  mincupato  .  . .  bobas  lo  in  villa  Onainiis  dicta  sitas 
.  .  .  donavimus.  @tnen  ftotf  interpolierten  Xejt  giebt  Duvivier,  Hainaut  I, 
©.  332. 

2)  Fiodoard  a.  o.  C  fä'^rt  fort:  Rodulfus  rex  pergens  ad  Atiniacum, 
Hugonem  ad  Heinricum  mittit;  a  quo  Ileinricus  acceptis  ohsidibus  et  ])acta 
securitate  trans  Rhenum  recedit.  Sßgl.  Ann.  Augienses,  SS.  I,  ©.  G9,  ju  !>31 : 
et  profectus  est  in  Galliam.  —  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  410,  meint:  Credibile 
est,  Rudolfum  tunc  ab  omni  jure  in  regnum  Lotharii  destitisse.  ^Oein  folc^e 
9lnjprüc^c  Ijat  er  fdjon  in  ber  legten  3«it  nid^t  ert)oben. 

'')  Ann.  Augienses,  SS.  I,  S.  69:  Heinricus  rex  regem  (fo  bie  ^Qnb= 
fd^rift)  Abodritorum  et  Nordmannorum  effecit  cbristianos.  Sorauä  ber  Cont. 
Reg.,  Herimannus  Aug.  (Chron  Suev.)  unb  Marianus,  unb  burd)  bieje  t)er= 
mittelt  eine  gro^e  ^a^l  \pätexn  ^tnnolen  unb  6t)ronifen;  and)  ber  Ann.  Saxo 
in  ber  oben  <B.  132  m.  5  angeführten  ©teUe  ju  932.    Sgl.  ßjcurä  23. 

•*)  So  bei  ben  Slbobriten  fc^on  bie  Ann.  Hersf.,  SS.  III,  ©.  .S4.  ö5;  SS. 
V,  S.  4:  Heinricus  rex  Abotritos  (Abatritos)  subegit:  hJOo  bie  Ann.  Quedl. 
©.  54  ausführen:  Rex  Heinricus  cum  exercitu  suo  profectus  est  in  Abo- 
dritos,  subiciens  eos  sibi.  Sa^  bieje  9lac^ridöt  aud^  qu§  ber  beS  Cont.  Reg. 
ftarame,  fann  nid^t  jhjeifel'^aft  fein;  f.  ?lrc^iti  VI,  ©.  682;  üorenj,  S;ie  Sfa^t» 
bü^er  t)on  ^txm\>  ©.76.  -  2Ba8  OJebtjarbi,  Slttg.  2ßeItt)iftorie  LI,  <B.  353, 
über  biejcn  Ärieg  hieitläuftig  er;\äl)lt,  entbct)rt  aller  SJegrünbung.  9lber  audf) 
«.  ©iefebrec^t,  SBenb.  GJefd).  X  ©•  139;  SBigger,  aJledtlenb.  Sinn.  ©.  26,  u.  a. 
nel)nien  no(^  einen  förmlid^en  ÄricgSjug  gegen  bie  Slbobriten  in  biefem  3a^r 
an,   für  ben  cS  an  einem  autbentifd^en  3£WSni^  ff^t. 

'■)  ©.  nad^^er  ju  934. 

«)  ©.  oben  ©.  127  9i.  1. 

^)  Ann.  necr.  Fuld. ,  SS.  XIII,  ©.  194 ;  Chron.  Wirzib. ,  SS.  VI, 
©.  29.  Ann.  Hild.  unb  Lamb.,  SS.  III,  ©.  54.  55,  unrichtig  ju  932.  2cr 
Sag  aus  Necrol.  Merseb.,  ©.  244,  too  er  Theodo  ^ei§t. 


söijc^of  »urd^otb  öon  SÖürjbutg.  143 

crfc^cn,  gclDife  md)t  o^m  \Hnt^eil  be^  Äönigö,  ber  oud^  fd^on  für 
.^ilbcö^eim  bcn  ^ijd)of  aud  bicjer  Vlbtci  genommen  ^attc  * ) .  tt)eld)c 
cinft  im  Sefi^  feineö  i^aterä  genjefcn  nxrr. 


M  2ln  bem  äüect)icl  in  bcn  ::i^ic«tt)ümctn  SRegenäbutg  unb  ^affau,  ber  in 
bieje  3o^te  fällt  (Ann.  S.  Emmer.  929,  SS.  XIII,  ®.  47),  tjatte  ber  Äönig 
feinen  Äntl)etl.  luto  wo»  ^Kegenöbutg  flotb  930.  H  Id.  Octob. ;  Auct.  Garst., 
SS.  IX,  S.  -"iöß;  Necrol.  Weltenb.,  IJoehmer  Fontes  IV,  ®.  ö71 ;  Salzburg., 
cbenb.  S.  5s2':  ©umpotb  t)on  iPaflau  931;  llist.  epp.  Patav.,  SS.  XXV, 
©.  621;  Hernardus,  ebenb.  ©.  6ö6,  toogegen  Auct.  Cremif.,  SS.  IX,  ©.  552, 
bai  3.  932  nennt. 


932. 

3lm  Einfang  biefcg  3a^re§  —  am  7.  ^^anuor  — ,  bo  ^einrid) 
^u  3i^ö^bc  tueiltc,  erhielt  Sifcfiof  3(baltüarb  bon  Sterben,  ber  ftc^ 
ber  ©unft  beä  ÄönigS  erfreute,  eine  SBeftätigung  ber  i^mmunität  feinet 
Stifte '). 

peinxid)  unternol^m  im  ßauf  bc3  S^ol^reg  einen  ^uq  in  bic 
SlQöifc^e  2anbfcf)Qft  ßoftcin  ( Sau jt^)-).  .^ier,  er.^äp  ^lietmar^j, 
belagerte  er  bie  ©tabt  Siubufua,  nöt^igte  bie  33en)o^ner  erft  in  einer 
unterhalb  ber  ©tabt  belegenen  gefte  if)re  3"Purf)t  gu  nel§men,  unb 
jteang  fie  bann  gur  Uebergabe,  worauf  ber  Crt  öerbrannt  tüorb 
unb  biö  jju  ben  Seiten  beö  ®efd)id^tf(^reiberö  rtüfte  blieb ;  erft  §ein= 
xid)  II.  liep  i^n  mieber  aufbauen'*). 

5)ie  cigentlicf)e  Stabt  wirb  befrfjrieben  olS  eine  "Anlage  öon  be= 
beutenbem  Umfang  unb  nic^t  gemö^nlidder  2lu§fül^rung :  ftc  fonnte 
10000  gj^enfc^en  faffen,  l^atte  12  X^ore:  2:^ietmar  glaubt  in  i^r  ein 


»)  DD.  31. 

')  Ann.  Hildesh.  unb  Weissenb.,  SS.  III,  ©.  54.  55:  Heinricus  rex 
fuit  in  Losicin ;  bie  ctften  lefen :  Lonsicin :  ftatt  beflen  ftanb  früher  in  ber 
?lu§gabe:  Lonsiem;  unb  bic*  toicbet  ttJoHten  Leibniz,  Ann.  II,  S.  418,  unb 
Semler,  SJerfucf)  S.  91,  in  Lorsieim  öeranbcrn  unb  auf  Sorjd^  bejieften, 
t)QUpt|äcf)(i(i^  besljQlb  tücil  ber  Einfang  ber  ^ilbeg^eintcr  Stnnolen  in  biejem 
Älofter  gejc^rieben  fei.  Slüein  bog  gilt  jebcntaQ§  nid)t  bon  biefem  JtjetI,  unb 
burc^  bie  Seöart  ber  Ann.  Weiss,  ift  bie  richtige  ßrflärung,  toelc^e  juerft  *Perfe 
giebt,  gefid^ert.  —  Heber  ba§  ^ai)x  fönnte  man  jtoeifeltjQtt  fein,  ba  erft  nadp 
biefer  Üiac^ric^t  ber  Job  2:l)ioboi  öon  Süürjburg,  ber  ju  931  geprt,  ertoätjnt 
loirb.  Sa  aber  bie  Sefelmmg  be§  Slbobritenfürflen  richtig  ju  931  gefteüt  ifl, 
ipie  bie  9la^ridöt  ber  Ann.  Augienses  öerbürgt,  \o  bürfte  aud^  bieä  für 
fidler  gelten.  J^iobo»  Job  ^aben  out^  bie  iertc  ber  Ann.  Hersveld.,  toelcfte 
biefen  ^ug  nid^t  ertoä^nen,  unb  beibeS  fd^eint  alfo  nid^t  gleidjjeitig  eingejeid)» 
net  ju  fein. 

■'')  Thietmar  I,  9  ©.  739 :  ürbem  quoque  Liubusuam  ...  diu  possidens 
(=  obsidens),  urbanos  in  munitiunculam  infra  eandem  positam  fugere  et  se 
dedicios  fieri  compulit.  Ex  eo  die,  quo  haec  tunc  incendio  juste  periit,  us- 
que  ad  nostra  tempora  habitatore  caruit.  S3gl.  VI,  39,  ©.  823:  Minor 
autem  ...  ab  primo  Heinrico  rege  usque  ad  hoc  tempus  vacua  erat.  ®iefe 
(5r3ät)lung  ^at  8.  ©iefebred^t,  SBenb.  &i]d).  I,  <B.  136,  getoife  rid^tig  mit  ber 
9iac^ric^t  ber  3lnnalen  in  SSerbinbung  gebradbt. 

*)  Thietmar  VI,  39,  (5.  823. 


Untctwetfung  her  ^iljiener.    ©^nobe  ju  drfutt.  145 

2öerf  bcö  5uHud  O'äfov  \a  erfennenV).  (fl  ift  ober  nic^t,  tuie  man 
früher  meinte-),  an  ßebuö,  fonbem  einen  flcinercn  Crt  Sebufa, 
^tüijc^en  S;at)me  unb  Sc^lieben^),  ^u  benfen. 

;Hud)  bie  Unternjcrfunc^  ber  ^JJtil.^iener ,  beren  Siße  fid)  jüblic^ 
an  bie  l'anbjdiQit  l'oficin  anjctjliefjen  * ) ,  fc^eint  I^ietmar  ^iexmit  in 
SBerbinbunq  ;ju  bringen"*):  fie  erfolgte,  roie  er  jagt,  Don  3Jtcißen  auö, 
baö  für  bieje  (Gebiete  ber  Stü^punft  Säd)fijd)er  ^ertjc^aft  toarb. 

3m  Sommer  beö  3iQt)veö,  am  1.  ^uni,  öerfammelte  ijxd)  eine 
St)nobe  !£)eiitj(f)cr  SBijd^öfc  ^u  Erfurt.  Sie  war  Don  bem  Äönig  mit 
bcm  Matf)  feiner  C^roßen  berufen '•),  er  felber  anmefenb');  auc^ 
feiner  ^uftinimung  ^u  mefjreren  ber  gefaxten  25efcf)lüffc  trirb  au8= 
brücflid)  gebacfjf*). 


M  Thietmar  a.  a.  C.  2ie»  für  ein  ,unec^te§  unb  mit  fpäteren  3"fÄfefn 
auSgeic^mücftcs  f^tagment"  ju  Ijolten,  tote  SBebcfinb,  31.  ^auf.  SJiag.  XXXII, 
g.  20ö,  toiü,  ift  jc^on  noc^  ber  Jöefcftattentjeit  Don  i^iftmarä  ^Qnbfcfttift  un« 
möglich. 

«)  Dobner,  Ad  Hagecium  III.  «.  617,  ctflätt  bie  ©tobt  für  ©ötli^,  beffen 
Slaoifdöet  ^ome  Isgoraliz  „bie  ^yetbtannte"  bejeic^ne. 

')  So  2i>ot)lbtücf ,  ©efc^.  oon  IL'ebuä  I,  S.  4  ff.  3^ni  id)(ie§en  fic^  audi 
Soppenbetg  in  bet  'fluägabf,  C.  ©iefebted^t ,  SGBenb.  ©efdj.  I,  2.  1:37,  u.  a.  an. 

*)  Lusici  entjptictjt  im  allgemeinen  bet  ^tebet«Saufiö,  Milcieni  bet  Cbct» 
Üaufi^;  ogl.  9ieumann,  'il  Sauf.  ^JJiag.  XXXI V,  g.  170. 

'•)  9?ei  Thietmar  I,  'J  get)t  ben  g.  144  'il.  3  angefüt)tten  SBotten  öotauä: 
Ex  ea  (urbe  Misnil  Mibsenos  suae  sabactos  dicioni  censum  persolvere 
coegit.  Ia§  beibe«  IHnem  Jja^t  unb  ®inem  3"9f  onget)ött ,  liegt  nidjt  not^: 
toenbig  in  ben  äüotten  be^  ^Äutots,  bie  on  bie  met)t  allgemein  berichtete  Untet= 
toerfung  ber  ^Uhhiencr  bie  (Eroberung  Don  Siubuluo  alö  ein  einjelnel  ercigni^ 
-onfdjliefetn.  'üodt  toeniger  fann  mon  iagen,  roie  Leilmiz,  Ann.  II,  3.  328, 
u.  0.,  baß  er  l'iubufua  aU  gtabt  ber  '^Jhljiener  bejeid)ne.  —  S^er  Ann.  Saxo 
leht  bte  Stelle  über  bie  Jöefiegung  ber  ^Jhljiener  jugleic^  mit  ber  ©rünbung 
Weißend  ju  922.  l'eutlcft,  ©ero  S.  «  Sl.  11,  üerbinbet  bie  iBejtoingung  bet 
9lil)ienet  mit  bem  Ätieg  gegen  JBöbmen,  ben  et  inä  3-  928  fe^t,  bod^  o^ne 
rttoa^  mit  @etoif]t)tit  behaupten  ju  rooUen. 

*)  2.  bie  "Acten  LL.  II,  2.  16:    .\nno  ab  incarn.   domini  Jesu  Christi 
932.,  anno  etiam  dumini  Meinriri  regis  christianissimi  14.,  ind.  5.,   sub  die 
Kalendanim  Juniarum  «ta  est  apud  Erpbesfurt  sancta  et  universalis 

srnodus,    ut   rex   sa;  cum   consilio    primatum   suorum    decrevit. 

(tint  iit.     '  '   '  -■>  ■       vj^,^  ßoncil,  au^  einer  Samm- 

lung ^  ,  Cnellen  unb  t^törterungen  I, 

2.410,1,1.1.  .w.M..-..n  „..,..    .v.^   iLUKii  ^  ......  1 III,  Öfid).  ber  2.  t>onctlien  III, 

2.  278,  Detmutt)et  t)atte,  meil  bie^r  lag  ein  2onntag,  ber  1.  ^uni  ein  gtei- 
tag  unb  aU  foldieT  nic^t  mot)l  ^u  einer  foldten  -Oanblung  geeignet;  unb  bafür 
etfldtt  R^  ^tUU  IV,  8.  ."/Jl;  bogegen  ober  Hyaeus,  .\cta  SS.  Oct<ib.  IX, 
2.  :}^<4.  Unb  aud)  mir  fdjeint  bie  panbic^riftUd^e  Ueberliefung  t)or/(U)ie^en. 
lumal  bie  Urfunben  .&eintid)i  aiii  (hfurt  aud)  auf  "Anfang  Juni  bintceifen, 
9)ielleid)t  ift  ba«  '8ub  die  Kalendanim  .Inniarum'  nid)t  notbtoenbig  oon 
bem   Iftcn  felbft  \u  Detficbfn.  —  %tx  <  ■    2.  «17,  ber  bie  2pnobe  in« 

3o^t  't.i»'>  je^t,    üertocdjielt   fie   mit   ^  .riammlung   bieie*  ,^nbre^  4U 

ttrfutt.     Unb  0U4  iljm  bie  .\nn.  Herslrm    ^u  -i .,  S.S.  III,  2  .VI    "     V'    ~     ' 

^)  9}gl.  über  bie  ^ier  au«gefteUten  Urfunben  3.  147. 

*)  2o  Vi^t  e^  c.  2:    Insu]>er  etiam  imus  rex  ad  augiucutum 

christiiinae  religionis  concessit;    in  c.  9,  '.  ird  XI,    c.  77,  6.  153: 

decrerit  s.  sjnDodas  com  consilio  sereninimi  pnncipis. 

3atTb.  b.  btf«.  «cf«*  -  nalt  ^«texUI  I.    S.  «afL  10 


146  932. 

3ll0  gegeiiroärtiö  njcrbcn  in  bcn  bieten  genannt  V)  bie  6qbijd)üfc 
.^ilbebert  üon  ÜJlain^,  iHotbeit  öon  ^ricr,  Unni  Don  .Oatnbnrq,  qii§ 
bem  ^Jiatn^cr  Sprcnc^cl  bie  33ijct)ö|e  lUoting  oon  Gonftcin,^,  Ubalric^ 
tvn  '^(iigöburi^,  9lid)iüin  uon  Strafeburg,  Surrf}arb  üon  5lßür,^burg, 
llnrean  Don  ^4-^aberbotn ,  iöerntjarb  ocn  ^olberftabt,  "Jlbalniarb  Don 
Jl^crben,  am  bem  .Kölner  bie  ^iid)öfc  Üiumolb  oon  'OJitmogerneforb 
(^JJiünfter ) ,  ßburgiö  Don  '•IJlinben  unb  3)ubo  Don  Cönabrürf,  ba^u 
9lcbte  iinb  anbere  ©eiftlidje.  (fö  fel^lten  gan,^  bie  33airi)c^en  iöijdpfe; 
QU6  l'ott)ringen  ift  niemanb  alö  ber  Xriercr  Sr.^bifc^of  erfd)ienen. 
Slber  ^JUamannien  roar  ebenjoroot)!  wie  Sadjjen  Dertrcten.  2)cn  ibr= 
fitj  fü()rte  bet  '}Jtain,^er  (yr^bifd)of-). 

Unter  ben  23ejc^lüjjen  föeldje  bie  ^cten  enthalten  gel)en  einige 
barauf  auö,  unter  3uftinimung  be§  .^önig«,  ber  ric^terlidjen  ©emalt 
auö  firdjlic^en  9iüdi'id)tcn  beftimmte  6d)ranfcn  ^u  ^ie^en :  ju  geirifjen 
l^eiligen  Reiten,  ad^t  Jage  Dor  äöeit)nad)ten ,  roä^renb  ber  gaften 
unb  bis  ad)t  Xiage  nad)  Cftern,  ad)t  5tage  üor  So^Qnniö,  jofitc 
niemanb  Dor  ®erid}t  geloben,  niemanb  in  ber  5Tird)e  ober  auf  bem 
äBege  ,^u  unb  Don  ber  5?ird^e  Don  einem  gerid)tlid)en  SBeje^l  betroffen 
tüerben^).  ?inbere§  be^iefjt  fid)  ouf  rein  fird)Iid)e  9]er^ältniffe.  — 
S)ie  ^Jtcten,  trie  fie  in  mefjrcren  ^anbid)ritten  erhalten,  fd)einen  aber 
nur  unDoÜftänbig  überliefert.  (fin,^elneö  mirb  aufeerbem  in  ber 
©ammlung  bee  Surdjarb  Don  Söormö  auf  bie§  ßoncil^urücf geführt"*). 
3lnberee  ergiebt  eine  ^uf^eic^nung,  meiere  aue  fpäterer  Qeit  flammt "'), 
aber  o'^ne  ^treifel  ai\^  einer  alteren  Cuelle  gefloffen  ift,  unb  bie  Don 
SBefd^lüffen  beriditet  meldje  fid)  ^um  J^eil  eng  an  bie  ber  erl)altenen 
bieten  anfc^liefjen'').  ^erDor^u^eben  ift  mag  fid)  auf  bie  @infül)rung 
einer  allgemeinen  "Jlbgobe  be^iet)t:  jeber  foU  am  5)lontag  Dor  ^UJariä 
^immelfat)rt  bem  Sifdjof  ;\u  beffen  ©prengel  er  get)Drt  einen  S)enar 
ober  ben  2öert^  beffelben  in  meld^er  ^Badje  er  miÖ  entrichten;  menn 
ein  ,^ned)t  ^u  arm  ift  eä  felbft  ,^u  tl^un,  foU  fein  §err  für  i^n  ein= 
treten;    bem  33if(!^of   aber   bleibt   überlaffcn   e§  ^um  ©eelen^eil   ber 

^)  Eie  frü!)etcn  Stuegobcn  bei  Goncilg  bei  Baronius  u.  a.  waten  '[)iet  un« 
bollflänbig.  ^od)  i)at  ^djon  Leibniz,  Ann.  II,  S.  416,  bie  Untcrfd^riften, 
toeld^e  Uurcbard  c.  227  auf  bo»  ?lttl)eiiner  doncil  be.^og,  mit  iRedit  für  bieg 
(Stfurtrt  ßoncil  in  3lnfprucb  genommen;  fie  entfptedjen  butd^auä  bem  toa^ 
bet  öollftänbige  le^t  enthält,  inbem  nut  bie  Sifdiöfe  bon  äöütjbutg  unb 
Cänobtücf  fet)len. 

2)  Cujus  rei  solertiam  prüden tissimi  vir!  Hiltiberti  archiepiscopi  Stu- 
dium gubernabat. 

8)  c.  2.  3. 

■•)  So  bas  c.  9,  bei  Burchard  XI,  c.  77,  tt3ol)et  el  Mansi  XVIII,  <B. 
364,  juetft  ben  Slcten  bei  ßoncil«  beifügte,  dagegen  ift  I.  c.  227,  ju  bem 
Burchard  bie  auf  Gtfutt  bejüglidjcn  Sifd^oflnamen  fe^te,  nic^t ,  Wie  Leibniz, 
Ann.  II,  2.  415,  t)etmutt)ete,  aus  biefem  Goncil,  fonbetn  witflid^,  toie  jenet 
angicbt,  c.  37  bei  9lltt)eimet. 

^•)  ©.  145  9t.  6. 

*)  So  bet  erfle  bet  a.  o.  C  mitgetl)cilten  SPcfc^lüffe  übet  fjaften  an  c.  5 
ber  2lcten.  ^cfele  S.  591  fagt,  fie  toäten  bem  Sinn  nac^  ibentifc^,  mal  mit 
nid^t  tid^tig  etfc^eint. 


^1 


£t)nobe  )u  Stfuit.  147 

Qkhti  ju  Dcrtoenben ' ).  —  3lufjcibem  tüiib  angegeben-),  bafe  tyn 
bem  .Qönig  ein  Sricf  überbrodit  fei,  bcr  au^  Scrufalem  norf)  6onftan= 
tinPl'el,  Don  ^ier  biad^  ben  ^^-^otriar^en  nad)  Jlioni  gefanbt  xvax  unb 
Ükc^ric^t  c\ab  über  ein  ^JBunber  bae  am  ^eiligen  ©robe  gefc^e^en 
fein  unb  bie  ^ubcn  bort  ,^ur  Jaufe  beioogen  ^aben  füllte;  baran 
xoax  bie  ^iiufforberung  gefnüpft,  eS  möchten  alle  unter  ben  G^riften 
lebcnben  Csubcn  getauft  ober  oon  ber  ganjen  G^riften^eit  au00efd)loffen 
toerben.  2Bie  legen betit)aft  auc^  biefe  ©rjä^lung  Hingt,  ba\i  loirtlid) 
eine  folrf)e  3?oilage  bamale  in  ©rfurt  gemad^t,  ift  fc^roerlic^  ia 
^toeifel  ]ü  ^ie^en'^l. 

öeinrid)  fd)lof}  rcä^rcnb  beö  Goncilö  mit  bem  .Rlofter  ^eröfelb, 
too  3)(egingo,^  bem  33ur(iarb  al8  Vlbt  gefolgt  unb  je^t  n)al)rfc^einlid^ 
l^icr  antrefenb  tüar,  laufc^e  über  Derfd^iebcnc  Öütcr  in  5;f)üringen  *) ; 
ein  Q^nlic^er  ift  mit  Ofu^ba,  baö  burc^  feinen  3lbt  ^abamar  oertreten 
toor'),  ein  paar  ^age  fpäter  .^uftanbe  gefommen:  biee  gab  ^e= 
fi^ungcn  im  öftli^en  St^üringen  gegen  ein  @ut  im  2Borm§gau. 

')  Kt  in  secunda  ferin  ante  assumptionem  sancte  Marie  unusquisque 
episcopo,  in  cujus  est  parochia,  deuarium  sive  unius  denarii  precium,  in 
qualicunque  velit  re,  presentet,  et  ille  lOgitet,  quomodo  optime  in  illorum 
aui  hoc  obtulerunt  dispenset  elemosinam,  et  si  servus  tarn  pauper  est,  ut 
aennrium  non  habeat,  domnus  ejus  pro  eo  reddat.  -  :^(i)  füfli"  t)ier  gleit^ 
ben  entiprec^enbi-n  (Sanoii  bet  lingolfingct  3i)nobe  (|.  3.  149)  l^in^u:  Insuper 
etiam  unusquisque  in  unaquaque  parochia  degens  die  palniarum  denarium 
unum  aut  potum  unius  denarii  in  elemosynam  sui  parentumque  suorum 
vivorum  ac  mortuorum  presbvtero  suo  presentare  illeque  in  cena  Doniini 
proprio  episcopo  ofiferre  studeat,  quatenus  inde  destructe  ec-clesie  inuo- 
ventur  et  lunien  illorum  in  eis  in  perpetuum  non  ex&tin<ruetur. 

-)  Quando  synodus  in  Esseturt  est  habita  Kalendis  Julii  a.  D.  932., 
Ind.  *).,  regnante  Henrico  piissiiuo  rege  a.  14..  epistola  ab  Jerusalem  ad 
Conatantiiiopolim  et  inde  Kumam  a  patriarcha  transmi^sa,  Henrico  regi  est 
allata,  in  qua  contiuebatur  etc. 

")  Gundlii.g,  H.  A.  3.  210,  t)Qt  ouc^  bie  tir,jät)lung  bcs  Liudprand 
t)on  btm  ^rijprrdjrn  nirldje«  ^rintic^  Doi  bei  3d)lac^t  gegen  bie  Ungarn  ge> 
oebcn  t)abe,  bie  3iinonie  ab^ufc^affen ,  auf  bied  (£oncil  belogen,  ^bet  bamt 
lägt  ftc^  nic^t«  anfüt)Ten. 

*;  Urf.  Dom  1.  juni,  DI).  ;i3.  (5ine  jloeite,  bie  einen  noc^  umfaffenbeten 
Zau^d^  enthält,  ^at  bieirlben  Säten,  abeT  bie  ^^e.teid^uung:  Actum  in  loco 
Reot:  DI).  32.  i)t)re  C*d)tt)fit  loatb  oon  ^alfe,  .C>ann.  öel.  «nj.  1751,  ©. 
557,  angefodjten,  aber  oon  2.  tÜ.  S<ttuoe),  ebenb.  3.  773,  octt^eibigt,  unb 
untetliegl  feinem  iHebenfen.  Mamtxi  3.  132;  iWetfebc,  iBeittäge  3.  71  "il.  172, 
^toeif'eln  an  ber  ^Ktc^tigfeit  bei  latumi.  flbei  ä^nlic^e  t^äne  fommen  rtn^ln 
aud)  jonft  Oot:  Jidet,  Urfunbenlctjre  II,  3.  27.'>;  ol)ne  bafe  fid)  l)iet  baä  ilUt« 
bältni«  angeben  Id^t.  tiüeilrbe  t)äU  Keod  füt  9{iett)ebuig;  öiiöf)lei,  3-  b. 
{>at)t>eTeind  Vil,  3.  109,  füt  Aalb^tiett)  an  bet  Wünbuna  bei  £)elme,  ba« 
abet  fpateteii  Utjpiungd  )u  fein  fd)eint;  ebenb.  VI,  S.  31  92.  4.  XII,  S.  553. 
Sgl.  i&x(üxi  21. 

•'»IteUtf.  bom3.  3unt,  I>I>-  34,  iff  in  ben  J^otmen  ^:        "    ■  unt« 

Uä)   bte  ^e^eic^nung   .Ipeiniid)«   a[<i   rex    et  »dvocatus   lin  .tus 

gan,)  un^uläifig  unb  uid)t  burd)  itgenb  totlift  '.l^r,)ict)ung  üh<  >.  i^  .^uMwuiijme 
bed  .Röntgt  am  l^oncil  ^u  eiflätrn;  abet  bie  «'^itlbari  l^üpialbüdirt  \)abcn  fid) 
mntii-fif  iDiüfiiriidw  ^ii'.itif  bet  Alt  etlaubt.  'Jluc^bei  ^)nl)altbcrUifuttbc,  namcntlid) 
bi  flbgaben   bei  .fpitfen   unb  9{ed)te  be^  ''^'"i'^'   (l''^'  •)" 

gt^  li}  unb    (ann  getoi^  fo  nic^t  edjt   fein.     'Sagegen  fttmt 

tnen  Ctt  unb  ^tii,    unb  bafi  4!>einTtq  ä^ntid)  mie  mit  ^vtifelb  einen  laufd) 

10' 


148  882. 

Sßa^rjc^einlid)  fmb  jju  ßrfurt,  tro  fic^  aufecr  bcn  geiftlidien 
öirofeen  getuift  auc^  ^ol^c  2öcltlid^e  einfonben,  ^ugleid^  poIitijd)c  ®e« 
fc^äfte  öon  23ebcutung  öoroenommen.  "ilhn  cä  fe()lt  borüber  an 
jeber  Ueberlieferung.  2)0^  ]d)on  je^t  bcr  5?Qmpf  tüiber  bie  Ungarn, 
mit  benen  ber  etiUftanb  feinem  6nbe  naf)te,  ind  3luge  gefaxt  unb 
über  baö  Üinftige  S^ct^atten  berat^en  fei,  ift  eine  S5ermut{)ung ,  hu 
]iä)  roenigftenS  nirf)t  erhärten  läfetM. 

2)afe  bie  Sairif^e  ©eiftlid^feit  an  ber  Grfurlcr  S^crfammlung 
leinen  ''Jlnt'^eil  nal)m,  fjat  of)ne  ^i^eif^I  ^ß^"  Ö^tü^i^t,  baß  fte  unter 
i^rem  ^er,^og  ^u  bejonberen  Verätzungen  ^ujammentrat. 

©d^on  am  'Einfang  beä  ^aijxt^  —  14.  3fönuar  —  ift  eine 
©t)nobe  in  S'iegenäburg ,  ber  ^auptftabt  beg  £anbe§,  abgehalten, 
an  meld^er  ber  6r,^bif^of  öon  ©aljburg,  bie  S3ifd)öfe  öon  9tegen§= 
bürg,  f^reifing,  4-^affau,  ba^u  Ubalfreb  öon  Gid)ftätt  unb  einige 
anbere  ©eiftlic^e  tfieilna^men-).  "Jlbet  nur  menige  unb  untergeDrb= 
netc  Sefc^lüffe  ftnb  l^ier  gefaxt. 

3)ann  üerjammelten  firf)  auf§  neue  am  16.  3^uli  ober 
1.  VHuguft  bie  S9ijrf)öte  mit  ben  ©rafen  unb  bem  gerammten  2}olf 
beä  Sanbeä  gu  einem  allgemeinen  Sanbtag  in  2)ingolfing'').    3ene 

mit  fyutba  eingegangen,  toax  nici^t  leidet  ju  etfinben.  So  liegt  luatjtjd^einlic^ 
eine  t)ietauf  bejüglic^e  Urfunbe  bem  überticferten  Jejt  ^n  grunbe,  toie  jetjt 
auä)  Sicfel  S.  68  annimmt.  Ucbct  bie  ipätete  2lusfül)tung  outd^  ben  ÖJrafen 
be^  SSorm8gau§  Wonrab  ex  imperio  d.  Heinrichi  Serenissimi  regis  f.  Cod. 
Tradd.  S.  315;  gfirfet,  U8.  I,  ©.  113.  229. 

1)  ©0  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  417.  —  2)a§  in  bicjem  3at)t  fclbft  fc^on  ein 
(Sinfafl  ber  Ungarn  ftattgefunben,  läfet  ftdj  nitt)t  bartt)un.  S^er  ("ont.  Reg. 
®.  617,  ^at  ju  bicjem  3a^r:  Ungarii,  per  orientales  Francos  et  Alamanniam 
multis  civitatibus  igne  et  gladio  consumptis,  juxta  Wormatiam  Rheno 
transito,  usque  ad  mare  Oceanum  Galliam  devastantes,  per  Italiam  redieruut. 
2Die  2Bortc  ftammen  ani  ben  Ann.  Augienses,  in  beren  .&anbfd)rift  fie  jo  gc; 
fd^rieben  finb,  bafe  mon  fie  auf  ben  erften  2Jlicf  ju  biefem  3af)i:  red)nen  fonnte, 
unb  fo  ftet)en  fie  SS.  1,  ©.  69 ;  bod^  jeigt  eine  näf)ete  5l<ergleid)nng,  bafe  fie  ju 
987  get)örcn,  SS.  II,  ®.  235;  unb  ju  biefem  3af)r  toiebertjolt  fie  aud)  Heri- 
mannus  Aug.  Söenn  biefer  aber,  SS.  V,  <B.  113,  mit  bem  Chron.  Suev.,  SS.  XIII, 
©.  67,  ben  ßampf  .f>einrid)i  mit  ben  Ungarn  ^u  932  fe^t,  fo  ru^t  ba§  auf 
unfid^erer  d)Tonotogifd)er  ffenntniä.  Ueber  eine  frül)ere  falfc^e  ßejung  ber  Ann. 
Corbej.  f.  L*rcur§  22. 

-)  Sie  ^^fad^rid^t  über  biefe  S^nobe  toeld^e  Marlene  auä  einer  ^anbfd)rift 
öon  Staoelot  giebt  hjieber^olt  Merkel,  LL.  III,  ©.  482:  Anno  ab  ine.  I). 
932.,  indict.  5.,  19.  Kai.  Februar.,  regnante  Arnolfo  venerabili  duce  a.  10., 
congregata  est  synodus  generalis  apud  Radesponam,  metropolim  Norici 
regni  civitatem ,  in  qua  primitus  congregati  sunt  venerabiles  domini  prae- 
sules  Odulpertus  Juvavensis  ecclesiae  archiepiscopus ,  Uodalfredus  Rubilo- 
censis  ecclesiae  episcopus,  Wolframmus  Frisigiensis  epi8C0])us,  Hizin- 
grimus  Radasponensis  sedis  antistes,  Gehardus  Pataviensis  ecclesiae  epi- 
scopus, Suartzlot  chorepiscopus,  Egilolf  abbas,  cum  reliqua  non  modica 
sacerdotum  coadunatione.     ©le  ftet)t  cod.  Bruxell.  1815  f.  2-16. 

")  (f benbafelbft :  Anno  d.  i.  932.,  regnante  in  Bawaria  Arnolfo  duce, 
convenientibus  cunctis  Bawariis  (17.)  Kai.  Augusti  (ügl.  über  bie  ßeöart 
2JJcrfeli  ^iote)  ad  locum  qui  Dingolvinga  vocatur.  causa  synodalis  colioquii, 
117,  episcopis  videlicet  atque  comitibus  aliisque  poj»uli8  supradicte  regionis; 
residentibus  autem  episcopis  in  syuodali  concilio  Oudalperto  scilicet  archi- 
episcopo    (Salczburgensi),    Isangrimo    episcopo    (Ratisponensij,    Gerhardo 


JbQitijc^e  e^noben.  149 

bcfonbcr^  faxten  Sefc^Iüffc  über  bic  i^tiex  ber  ^o^en  .Qiri^enfcftc, 
bic  Reiten  unb  Za(^c,  an  bencn  bie  i^a^en  \u  beobachten,  unb  ä^n= 
(i(^  toic  in  (Erfurt  über  eine  allgemeine  ^Jlbgabe  oon  einem  35enar, 
bie  f)ier  ^ur  .<^c^fteüung  ^erftörter  .<?irc^_en  unb  jur  Gr^altung  etüigen 
2irf)tä  in  bcnjelbcn  Dcrlranbt  werben  j'oIIteM.  ?ln  ber  2:^cilnafime 
bcö  -Vper.pgö  ift  nid)t  311  ,^tt)eiieln;  nur  feiner,  nii^t  beö  ßönigä  roirb 
in  ben  '^luneid^nungen  gebad)t.  Tiaü  "Jlrnulf  bamalä  ber  ®eiftlirf)feit 
bcn  ^Jtieljbrauc^  ber  i^nen  entzogenen  @üter  ^urücfgegeben ,  berid^tet 
erfl  l'lDentin-'),  unb  ^at  auf  ©tauben  feinen  'Jlnfpruc^.  'Jlnberc  SBcr= 
^anblungen  mit  ben  @ro§en,  beren  3^^^  in^gefammt  auf  117  on« 
gegeben  wirb'),  bleiben  auc!^  !^ier  unbctannt. 

@egen  ^nbe  beö  ^a^reä  fam  ^ribert,  bebrängt  öon  bem  Äönig 
Siubolf  unb  anbeten  j^einben ,  benen  fidj  je^t  au(^  ber  ^er^pg  öon 
Sot^ringen  angefrf)(offen  ^attc  —  er  belagerte  eine  :^nt  lang,  aber 
üergebenö,  bic  ^eftc  .^eribertS,  ^^eronne  — ,  jum  2)eutfc^en  .^önig*): 
er  fuc^te,  fagt  ÄUbulinb,  ben  Sd)uß  bcffclben  gegen  feinen  .^rm  bcn 
flönig  Siubolf  narf).  ^einri^  aber  iDat  faum  im  flanbe  je^t  fid§ 
feinet  an^une^men. 


episcopo  (Pataviensi),  Wolframmo  episcopo  (Frisingensi ),  Nithardo  episcopo 
(oaltionensii,  nunciisque  Oudalfridi  episcopi  (Rubilocensis),  cborepiscopie 
duobus  Gottaperto  et  Swaterloho  aliisque  presbyteris  et  diaconibus  ac 
clericis  quam  plurimis.  '£ie  beiben  (>{)otbiid)üte  finb  ntdjt,  luie  .^efelc  2.  591, 
meint,  ali  bie  missi  bes  (fidjftättct  Süc^ofs  onjuicljen.  93on  einem  3tcII: 
öetttctet  be^  Ultic^  öon  'Jluqäbutg  finbe  id)  nidjt*  in  ben  bieten. 

V)  3.  Dotier  e.  147  m.  1. 

2j  Aventin,  Ann.  IV,  22,  2.  668:  Hoc  concilio  Arionulphus  praediorum 
ecclesiasticorum ,  quae  Ugri  depopulati  fuerant  ab  aliisque  occupabantur, 
ususfnictus  sacerdotibus.  captis  restituit,  tenipla,  sacras  aedes  refici,  in- 
strii.irari  jussit.  Ta?»  l'ehte  fann  fid^  toot)l  auf  ben  Oütt)er  etioäfjnten  f&t' 
iciil; :'•  bejift)en.  911?  SBeifpiel  füt)rt  et  bie  JHeftautation  öon  f^teifing  an,  über 
t;  'ben  2.  141  9t.  2  geiptod)en;  »gl.  Meichelbe»k  I,  2.  164,  ber  bie  ganjc 
^tjaljluna  idjon  bejJDeifell.    ^benfo  '43ud)net  III,  2.  45  9i. 

*)  Uöenn  bann  bte  l'edatt  tid)tig  ift. 

*i  Flodoard  9:52,  2.  '^>^\:  Heribertus  trans  Rhenum  ad  Heinricnm 
•  iscitur.  WiJukind  I,  39:  Unde  et  aliorum  regnorum  proceres  eum 
::mt,  gratiamque  in  conspectu  ejus  invenire  ({uaerentes,  tadem  talis  ac 
taiiri  viri  probatam  babentes  dilexerunt.  Inter  quos  Heriberbtus,  ^ener 
Iliijonis,  cum  ei  adverearetur  UoduHuä,  contra  jus  fasque  omne  rex  lon- 
-?:'  ituB,  ut  ei  apud  dominum  8uum  pro  praesidio  esset,  supplicarit  Ipse 
■  :.::..  TBx  talis  erat,  qni  nichil  negaret  amicis. 


933. 

dinä  bcr  toic^tigften  ^a^re  in  .^eintirf)ä  Slegierung,  bo  c§  ju 
bcm  neuen  großen  .ßampf  mit  ben  Ungarn  lam. 

2)ie  neun  Sa^re  beö  ©tiUftonbeä  liefen  ^u  6nbe. 

.^einri^,  er.^ä^It  SöibufinbM,  ber  je^t  ein  .^eer  im  Sfieiterfompf 
erprobt  l^otte,  entfi^Iofe  fxä)  ben  5?ampt  gegen  bie  alten  ^^einbe 
aufzunehmen,  (fr  berief  eine  3?erfammlung  bei  gan.^en  S3olfä-j  unb 
legte  in  il^re  ^anb  bie  Sntfd^eibung.  jDa§  frül^er  burd^  inneren  ^tt'ift 
unb_  äußere  g^inbe  bebrängte  Sleic^,  läfet  ber  ©efd^id^tfc^rciber  il^n 
Quäfü'^ren,  fei  üon  f(i)tt)eren  ©efal^ren  befreit,  beru'^igt  unb  geeinigt, 
bie  feinblid^en  ©lauen  befiegt  unb  unternjorfen:  nun  gelte  eg  aucf) 
in  gleid^er  SBeife  ben  Ungarn  entgegen^^utreten.  ^a^te  (ang  fei 
t^nen  geopfert  tt)a§  man  befifee,  aüeä  Eingegeben  biö  auf  bie  narften 
Seiber:  nur  bie  ©üter  ber  kix6)e  feien  no^  unberührt:  foÜe  er  je^t 
aud)  biefe  antaften,  ober  nid^t  üietme^r  bem  2)ienft  ©otteö  feine 
(Sl^re  laffen,  auf  bafe  man  burc^  ben  befreit  werbe  ber  i^rer  aUer 
©c^öpfer  imb  ßrlöfer  fei?  2)a§  55oIf,  fäf)rt  Söibufinb  fort=^),  er^ob 
feine  Stimme  gen  §imme(:  burc^  ®ott  ben  lebenbigen  unb  maleren, 
ber  treu  unb  geregt  fei  in  allen  feinen  3jßegen  unb  ^eilig  in  allen 
feinen  2öerfen,  toünfdtie  e§  befreit  ,^u  njerben.  (5§  öerfprac^  bem 
ßönig  feinen  Seiftanb  gegen  ben  gcfä^rlirfien  ^einb:  bie  9lec^te  er= 
l^ebenb,  belräftigte  eä  bie  Uebereinfunft. 

')  Widukind  I,  3H:  Rex  autem  cum  jam  militem  haberet  equestri 
prelio  probatum,  contra  antiquos  hostes,  videlicet  Ungarios,  presumpsit 
inire  certamen.  Et  convocato  omni  populo .  tali  oratione  eos  est  affatus. 
lofi  Seibnij  bieS  auf  Stfurt  be;<iet}en  tDtll,  ift  fcfeon  öor{)et  S.  148  9i.  1  be^ 
merft;  ^nlU  im  Chron.  Corbej.  üettegtc  e»  nad)  SBerlo,  fftitifd^e  *|'tüfuno 
©.  61. 

*)  2a3  barf  man  getoift  nid^t  mit  ©oud^al)  I,  ©.  401,  nur  auf  bie 
JRittetfcftaft  bejieljen;  äf)nlic^  ^^önnige^  <B.  377:  ber  exercitus  fei  au§  ben  ®e= 
folgen  jufammengcfe^t  qetnefen. 

^)  Ad  haec  populus  levavit  voces  in  caelum,  inquiens,  se  a  Deo  vivo 
et  vero  redimi  omnimodis  dcsiderare,  quia  fidelis  et  justus  sit  in  oranibus 
viis  suis  et  sanctus  in  omr.ibus  operibus  suis.  Operam  suam  deinde  pro- 
mittens  regi  contra  gentem  acerrimam,  dextris  in  caelum  elevatis.  pactum 
lirmavit.     Tali  itaque  pacto  cum  populo  peracto,  dimisit  rex  multitudinem. 


Äneg  mit  ben  Ungotn.  151 

XMl'3  {)ieraut  bic  Öejanbtcn  bcr  Ungarn  ]\d)  einftcütcn  um  btc 
üblichen  Oicjc^enfe  ^u  ^olen,  würben  fic  abgemieien  unb  leer  ,^urücf« 
gcfc^icft').  i^ieUeic^t  loar  cd  fcfjon  bie  Seiftunq  bcö  legten  bet 
neun  3af)re,  bic  fo  gcmeigert  roarb-);  ober  bic  5^inbc  ^aben  auf 
eine  j^ortbauer  bcö  einmal  .^iigcftanbenen  Iribulö  gercd)nct. 

Sofort  rüfteten  fic  ^um  fcinblic^cn  '.Jlngrifr^).  Illit  großer 
^eercÄmac^t  ,^ogcn  fie  auö.  ^^oboarb  bericf)tet  ^ ) ,  n^ie  fic  in  bret 
rd)nrcn  fid)  ti)eilten ,  oon  benen  eine  fid)  nadi  ^^talien  lüanbte, 
eine  anbere  gegen  .^einrid);  oon  bcr  britten  ift  ^icr  nid)t  bic  'Kebe. 
^Inbere  'idif^eid^nungen  ergeben"'),  baß  aud)  ba^  njcftlic^e  ^wncien 
unb  Surgunb  l}eimgc)ud)t  rourben,  tt)o  unter  anberm  baö  ßloftet 
iBefe  in  ber  dlä^e  üon  2)iion  ber  Scrroüftung  anheimfiel. 

lieber  ben  ^n%  gegen  l^üringen  unb  6ad)jen  giebt  SDibufinb 
eine  auöfü^rlid)ere  'Jlac^ric^t '' ),  bic  aber  mand)e§  ,^tt)eifel^aft  läfjt. 
2)ic  Ungarn,  burd)  bay  l'anb  ber  2)alcmincier  ben  2Beg  nef)menb, 
f)älten  oon  ben  alten  5}reunben  .^ülfe  oerlangt ;  ba  biefe  aber  gemußt, 
baf}  eg  auf  Sadjfen  abgelesen  fei  unb  baß  ^icr  ba^  ^er  ^um 
.Qampf  gerüftet  fte^e,  Ratten  fic  i^nen  ftatt  eineg  Oiefc^enfeS  einen 
f)unb  Dorgett)prfen  unb ,  ba  biefelben  je^t  nidjt  in  ber  2age  marcn 
bic  S3cleibigung  ,^u  rächen,  mit  fpctttifdjcr  9tebe  i^rcn  3"^  begleitet.  — 
(rd  Hingt  mic  bie  ii»orte_eineÄ  Siebeö  njaö  ber  Öieid)id)tfc^reiber  ^ier 
in  fein  2Berf  einfügt,  ^später  ift  cd  auf  ^einrid)  felbft  übertragen: 
^ö^nifc^  fjobe  er  in  foldjer  iöeife  bic  ben  Tribut  forbernben  @e= 
fanbtcn  bet  Ungarn  abgeroiefen '). 


*)  Widakind  I,  38:  Post  haec  legati  Ungariorum  ailierunt  regem  pro 
solitis  tnuneribus;  sed  ab  eo  spreti,  in  terram  suam  vacui  sunt  reversi. 

')  ^a  bet  lyticbr  92-4  gcfc^loflen,  fo  (ann  man  93::?  ali  hai  neunte  3at)t 
be*  Stillfionbe«  [""trachten. 

')  Widukiiul  a.  a.  C:  Haec  audienteu  Arares,  nichi!  morati  com 
grari  hostili(|uc  inaiiu  festinaut  intrare  Saxoniam. 

*)  Flodoanl  y:{-S,  S.  Sx\ :  Hungari  se  in  tres  partes  .lividunt;  quarum 
par%  una  Italiam  petit,  alia  terram  Ileinrici  trans  Hhenuni  invadit 

*)  Ann.  Hesnenscs  9:53,  SS.  II,  S.  249:  Ungri  venenmt  |»er  Franciam 
et  Borgundiam  et  vastaverunt  omnia,   inter   alia  et  htinc  luciim  Heeuensem. 

")  Et  iter  agentes  per  I^aUmamiam,  ab  antiquis  opem  petunt  amicia. 
Uli  vero  scientes,  eos  festinnre  ad  Saxoniam  Saxonesque  ad  pugnandum 
cani  eis  paratos.  pinguissimum  pro  inunere  eis  proiciunt  canem.  Et  cum 
noD  esset  injuriam  vindicandi  locus  ad  aliam  pugnam  t'estinantibus,  cum 
ridiculosa  satis  vociferatioiu!  loiiL'ius  pro8t:cuntur  amicos.  t^ieran  Idjlie^t 
fid)  ouit  bi-t  i<rrid)t  bc*  Hfriinannus  .\ug. .  SS.  V,  3.  113:  932.  Ungarii 
Sorabonim  provintiam  potentes,  ab  exercitu  regis  Ileinrici  taede  protlij;ati, 
fuRHti,  multique  ex  iis  «apti  sunt.  3tott  bef|rn  ftetjt  im  Chron.  Suev.,  SS. 
Xlli.  3.  <m:  Heinricus  Ingario»  in  öyrbia  intertecit;  unb  ebrnio  liernold, 
3.  422  (Siurbia):  Ann.  S.  Blasii  (SS.  .WH,  S.  27r>  Svirbia):  Chron. 
Wirzib.  (SS.  VI.  B.  29:  Suirbia)  unb  onbetc  botou«  abgeleitete  '.yetidjte.  di 
fdifint  b»f4  nidit  'on>ot)l  n»*  .^vrimottn  genoinmen,  nl*  üielmeljt  bon  if)m  mit 
t.  •>   9;M:    l'ngari    ali    exercitu    rt-Ris    Heinrici 

(  ■  nsi   sunt,    ücrbunbeu    ^i   'cm;    ugl.  JötefjlQU, 

Vi.  .-ir«].  ii.  ^.    ....  >-=''■: \\!'     2    ll'.t.     *Mud)  bie  «aijft. 

c})Tont(  nennt  iai  Mar. 

')  3.  bie  (irja^U;. .,,...  ..,      --. 


152  988. 

®icfc,  fä^rt  Söibuünb  jort ' ),  brangcn  in  möglid)ft  jc^neüem  BuQc 
nadf  X^ürinc^en  unb  öerlüüftelen  ba§  %an^e  Sanb.  Dann  t^ciltcn 
fie  ftd^:  ein  |)aute  ging  gen  SBeften  unb  bact)tc  Don  biejer  Seite  unb 
öou  ©üben  \)cx  in  Sac^fen  einAubringen ;  eine  anbcrc  '^(bt^cilung 
blieb  in  ben  öftüc^en  (^egenben.  «iubpronb  fügt  t)in^^u-):  niemanben 
männlichen  ©efc^Ied^teö,  ber  ba§>  ,^cf)nte  ^af)i  iiberjc^ritten,  l^ätten  ftc 
leben  loftcn,  Söeiber  unb  .Rinber  in  großer  ^at)!  mit  fic^  gejc^Icppt. 

S)ama(ö,  fagt  ber)e(be^),  ber  meitlöuftig,  aber  nic^t  in  ftreng^ 
l^iftorifc^er  .r-)altung  über  biejen  .ffrieg  berichtet,  fanbte  ^einrid)  33otcn 
burcf)  gan^  ©ad^jen  unb  berief  bei  Seben^ftrafe  binnen  üier  Xagen 
QÜc  njeV^flfte  53hnnjd)aft  ,^um  ^eer.  6r  fügt  ^in,^u,  bafj  ber  .^önig 
an  fc^merer  ßranf^eit  baniebcr  gelegen,  aber  glcic^mo^l  fräftigen 
(^eifteä  fein  ?Rofe  beftiegen  unb  baö  ^eer  ^um  .ffampf  geführt  ^aht: 
tt>ag  fid)  aber  Dielleid^t  et)er  auf  eine  anbere  3eit  be^ie^t  unb  nut 
irrig  mit  biefem  ,Urieg  in  33erbinbung  gebrad^t  Sorben  ift. 

'  ?}Ioboarb  berid^tet*),  bafj  .^einri^  ein  §eer  au8  alten  2:^cilen 
beS  3^eid)§  bereinigte:  er  mad^t  neben  ben  ©ac^fen  au§brüc!li(^  bie 
S5aiern  namhaft.  Unb  n)ie  menig  man  and)  bem  fremben  <Sc^rift=' 
fteüer  eine  genaue  Äunbe  biefer  ßreigniffe  gutrauen  mag,  bie  Diacf)ric§t 
gu  üermerfen  ift  !ein  '^Inlafj,  jDer  ftönig  fonnte  mo^l  aud^  au8  ben 
entfernteren  £t)eilen  be§  9{eid)ö  |)ülfe  aufgeboten  ^aben,  ba  er  ben 
Äampf  oorauöfa^  unb  öorbereitete.  Seiftete  ber  Sairifc^e  ^ergog  fie 
einige  3>a^re  früher  gegen  Sö'^men ,  marum  follte  er  nict)t  je^t  feine 
<Sd^aren  nad)  X'^üringen  fenben?  ^tuf  eine  X'^eilnafime  ber  ?tlaman= 
nen  bürfte  e8  l^inmeifen,  baB  man  gerabe  ^ier  ben  2ag  ber  ent= 
fd^eibenben  ©^lad^t  aufgegeid^net  ^at"').  '^(uc^  in  Sleid^enau  ^atte 
man  eine  fefbftönbige  .Qunbc  be§  ©reigniffeö. 


*)  Igitur  quam  potuerunt  repentino  impetu  intrant  fines  Thuringorum, 
illam  totam  terram  hostiliter  pervagantes.  Ibique  divisis  sociis,  alii  ad 
occidentem  jiergebant,  ab  occidente  et  meridie  Saxoniam  quaerentes  intrare. 
Unb  noc^^et:  Qui  autem  in  Oriente  remansit  exercitus  etc. 

^)  Liudprand  II,  2s :  eos  non  modicam  parvulorum  ac  mulierum 
habere  predam,  virorum  vero  inmensam  fecisse  stragem;  condixerant  enim, 
a  deciino  et  deinieps  anno  neminem  se  superstitem  relicturos,  quatinus  per 
hoc  terrorem  non  parvum  Saxonibus  adhiberent. 

*)  Liudprand  II,  25:  Rex  Heinricus  gravissima  valetudine  detinetur, 
et  Hungariorum  ei  adventus  proxime  nuntiatur.  Vix  finetenus  nuntiantis 
verba  audierat,  cum,  directis  per  Saxoniam  nuntiis.  post  quatriduum  quot- 
quot  poterat  capitali  sententia  se  adire  commendat.  Validissimo  igitur  per 
quatriduum  congregato  exercitu  .  .  .  etsi  corporis  invalidus  viribus,  mentis 
tamen  vigore  animatus,  prout  valuit  aequum  conscendit,  atque  coUectis  in 
unum  copiis,  hujusmodi  eos  verbis  ad  pugnandi  rabiem  excitavit.  93g[.  obtn 
©.  76. 

*)  Flodoard  in  bet  S.  1.51  5i.  6  angefüllten  Stelle  fäfjtt  fort:  Contra 
quos  profectus  Heinricus  cum  Bajoariis  et  Saxonibus  ceterisque  quibusdam 
sibi  subjectis  gentibus,  omnes  usque  ad  internetionem  sternit.  2öa§  Aventin, 
Ann.  IV,  23,  S.  670,  fagt:  Ugri  ..  .  equituni  propemodum  innumerabilis 
turba  .  .  .,  relictis  Bojis,  cum  quibus  et  Ariouulpho  ut  vicinis  pacem  initam 
pridem  persancte  servabant  .  .  .  interiora  Saxoniae,  ubi  rex  versabatur, 
penetrat,  ift  o^ne  3?ebeutung;  ögl.  ben  ©reut*  22. 

'^)  ©.  md)t)ex  <B.  157. 


3(4Iad^t  gegen  bie  Ungarn.  153 

Unb  2Bibufinb  ift  rDenigfien?  hiermit  nidjt  in  ilüiberfprud^.  ©t 
crj&^ItM.  bQf5  ben  Scf)Qren  bie  imc^  Ü^cften  gebogen  fid)  cQC^fen 
unb  Thüringer  cntgcgenfteüten.  3!)ic|e  griffen  bie  ^^cinbe  an  unb 
crfodjten  einen  entict)eibenben  Sieg  2)ie  ?}üf)rer  bev  Ungarn  fielen; 
bie  anbercn  rouvben  flücfjtig  burd)  bae^  2anb  gejagt;  junger  unb 
Äälte  rieben  üiele  auf ;  anbere  Würben  eTfcf)Iagen  ober  bn  fte  gefangen 
gu  Xobe  gebracht.  —  93ei  biejem  ilampf  toar  bei  .Rönig  mo^l  nid^t 

?iegenn)ärtig-).  6r  flef)t  mit  einem  anbern  ^eer,  über  beffen  3"= 
ommenfetjung  iJöibufinb  nid^tä  nä^ereö  angiebt,  bem  J^eil  ber 
Ungarn  gegenüber  ber  in  ben  öftlidjcn  ©egenben  geblieben  mar. 

2)ic)e  belagerten,  irie  ber  Säd)fifrf)e  ßefcf)id)tfc^rciber  berirfjtet^), 
eine  ©tobt,  in  iüeld)er  eine  Sc^iücfter  be§  .^onigä,  oermä^lt  mit  bem 
J^üringer  Sibo,  fic^  auffielt,  angelocft  burd^  ben  9tuf  i^rer  Sc^ä^e 
an  ®olb  unb  Silber,  ^a^t  Ratten  fte  bie  Stabt  im  ©türm  ge= 
nommen.  2)od)  bie  einbrec^eiibe  2)unfelf)eit  üer^inberte  baö  3^or= 
^aben.  Unb  in  ber  9lad)t  erf)ielten  fie  .Qunbe  öon  ber  5lieberlage 
ber  ©enoffen  unb  ber  '^Infunft  bee  .Qönigd  mit  einem  gemaltigen 
^r.    ^einrid)  lagerte  bei  einem  Crte  Üiiabe. 

2öibufinb  giebt  nid)tö  genauere^  meber  über  bie  Sage  jener 
Stabt  noc^  über  bie  öon  Stiabe  an.  Um  fie  ,^u  befiimmen^),  ^at 
man  noc^  anbcre  ^ac^ric^ten  t)erbeige,^ogen. 

Siubpranb  er^ä^lt :  ba  ^einri^  fein  ^cer  gefammelt,  gum  .Qampf 
angefeuert,  auc^  gelobt  j^atte,  menn  ®ott  if)m  ben  Sieg  texUifje,  ber 
(Simonie  in  feinem  'Heid)  ein  @nbc  ^u  machen,  fei  ein  Sote  ein= 
getroffen  unb  f)abc  Derfünbet,  bie  ^cinbe  feien  in  5Jierfeburg,  einer 
ijrcfte  an  ber  ©ren-je  ber  Sad^fen,  3rf)üringer  unb  (Slaoen.  2)arauf 
l^obc  ^einrid)  bie  Seinen  nur  auf§  neue  erma'^nt,  für  ba^  3.^aterlanb 
^u  flreiten  unb  menn  e§  nöt^ig  fei  gu  fallen.  S)ie  Ungarn  erhin= 
oigen  ftd)  bei  (befangenen ,  ob  fie  einen  XHngriff  ,^u  ermarten  ^aben, 
unb  ba  biefe  eo  bejat)cn,  fenben  fte  Später  aui,  um  bieä  nä^er  ,^u 
erforfc^cn.    3!)icfe    erblirfcn    ben  .^önig    mit   einem    gcmnltigen   ^cer 


')  Sed  Saxones  parit«r  cum  Thuringis  congregati,  inito  cum  eis  cer- 
tamine,  caesis  ducibus,  caeteros  illius  exercituH  occidentalis  per  totam  illam 
regionem  errare  fecerunt.  Quorum  alii  fame  consumpti,  alii  fri<;ore  disso- 
luti.  alii  autem  caesi  rel  capti,  ut  di^mi  erant,  miserabiliter  perierunt. 

^)  64  ifl  bith  nidjt  gonj  beutlic^,  unb  nad)  SBibufinb«  ©tAäljlung  fönnte 
aüenfan*,  to'it  Schalen,  Ann.  Päd.  I,  3.  2t)<«;  (iundiing.  H.  A.  S.  219, 
neuetbingä  l'eo,  äJotlef.  I,  ©.  tlOM,  Qnnfl)infn,  aiic^  biejet  3ifg  Don  ^P'inricft 
felbft  etfodjten  tein;  bod^  if!  ti  nidjt  H)a^t|d)einlid),  bo  feiner  Ijier  feine  C^r^ 
Mahnung  gefd)ief)t. 

")  Qui  autem  in  Oriente  remaasit  exercttus.  audiTit  de  snrore  regia, 
qtiae  oupserat  Widoni  Tburingo  —  erat  namque  illa  ex  concubina  naU  — , 
qaia  vicinam  urbem  inhabitaret  et  multa  peciinia  ei  esset  auri  et  argenti. 
Unde  tanta  vi  urbem  obpugnare  coeperunt,  ut.  nisi  nox  visum  pugnantibus 
inpediret,  urbem  capercnt.  Ea  vcro  nocte  audientcs  de  casu  socionim  rejjis- 
^ue  super  eos  adventu  cum  valido  exercitu  —  nam  castra  metatus  est  rez 
juxta  locum  qui  dicitur  Riade  — ,  timore  perculsi  etc. 

♦)  lieber  bie  Derfdji ebenen  5«er|udje  f.  QxatxA  21 


154  .  933. 

unrocit  bcr  ©tobt  9)lcrjeburg.  ifaum  finben  fic  3"t  au  bcn  3^Ti(^en 
(^urücf^ufe^ren,  fo  crfd)eint  bcr  .Qönig,  unb  ber  Eingriff  beginnt'). 

iÜejcntlicf)  ücifd)icben  ift  eine  Ch,^ä^lung  beö  .Qriegeö,  roelc^c 
fpöteve  Säd)fijct)c  ß^ronifcn  bringen,  unb  bie  ficf)  in  einzelnem  njo^l 
mit  Söibutinbö  6r,^Qf)Iung  bcrüfjrt,  aber  einen  eigentf)ümlic^en ,  in 
üicler  3Je^ie^ung  fQgent)atten  ß^araftcr  an  fid)  trägt,  unb  bie  ganj^ 
anberc  Certlic^feiten  als  ©c^oupla^  ber  .Rämpfe  nennt-).  Die 
Ungarn,  Reifet  e8,  biirc^  bie  ]^öf)nifd)e  ^Ibtoeifung  i^rer  (^efonbten 
beleibigt,  |ammcUen  |ic^  in  grofeen  6d)aren:  t)unbcrttaufenb  an  ber 
Sat)[  bxadjen  [\e  in  J^üringcn  ein.  3)ie  eine  |)ältte  belagerte  eine 
Stabt,  tt)eld)e  balb  Snbapoiiö,  balb  3cd)aburg,  balb  2t)d)en  ge= 
nannt  njirb,  unb  anbere  benachbarte  iefte  '.^Uä^e;  bie  Attjeite  uer= 
tüüftete  bie  ©ebiete  beö  Cftenö  unb  lagerte  am  @lm.  öier 
ttierben  fte  oon  ^einrid)  angegriffen  unb  gefc^lagen.  5tif^c"b  ttjenben 
fte  fic^  bann  ^u.benen  meiere  bei  ber  Belagerung  jener  6tabt  ,^urücf= 
geblieben.  3)er  Äönig  Derfolgt  fie  unb  fd)lägt  bie  Ungarn  f)ier 
aufä  neue. 

33eibe  Gr,^ä^(ungcn  ^at  man  mit  ber  äßibutinbd  ^u  Derbinben 
gefuc^t,  bie  Siubpranb§  fo,  baft  bie  Sc^lad)t  nad)  ^Jierfeburg  üerlcgt^) 
unb  bieg  felbft  ober  boi  ein  in  ber  9lä^e  Uegenber  Crt'*)  für 
bie  belagerte  ©tabt  gehalten  trirb,  bie  ber  fpätcren  (J^ronücn  balb  in 
ber  2Beife,  ba%  man  bie  ^liebertage  roeldje  nad)  2öibufinb  ber  eine  2t)eil 
ber  Ungarn  im  meftlid^en  I^üringcn  erlitt  nad)  3ed)aburg,  einem  Ort 
in  ber  Oiä^e  oon  Sonberäf)aufen'*),  ober  nac^  ber  Surg  ©leic^cn 
bei  @ott)a''),  t)erlegt,  balb  umgefe^rt  fo,  bafi  Sfec^aburg  alö  bie 
f^efte  gilt  in  loeldber  ^einric^S  Sc^mefter  belagert  ift"),  unb  nic^t 
treit  entfernt  in  J^üringen  aud)  9tiabe,  ber  Sc^aupla^  ber  ent= 
fi^eibenbcn  ©d)Iad)t,  gefud^i  tt)irb. 

55od)  fielen  bem  er^blic^e  Sebenfen  entgegen.   3Bcnn  Sßibufinb 


')  Liudprand  II,  28:  Rex  nonnulla  bis  similia  dicere  cujperat,  cum 
volipes  nuntius  Hungarios  in  Meresburg,  quod  est  in  Saxonum,  Turingiorum 
et  sclavorum  confinio  castruin,  esse  nuntiabat  ...  Profecti  denique  ex- 
ploratores.  Ileinricum  regem  inmenso  cum  exercitu  juxta  praefatum  oppidum 
Meresburg  contemplantur. 

'■^)  ©.  über  bie  einzelnen  leite  bcn  örcur^  22. 

^)  .fiietQuf  griinben  fid)  bie  (Stfinbungen  Jörotiiff^  unb  anbetet,  übet  bie 
in  (Sjcut^  22  get)anbelt  toitb.  'Jlbet  oud]  üiele.  bie  fid)  boDon  frei  madjcn, 
baben  bicfe  "Hnfidjt;  \o  Gundling,  H.  A.  S.  223  "Jt.  k.  224  9i.  e:  ÜJtonncrt, 
&.  b.  a.  2eutfd)cn  II,  S.  144.  Später  ift  Hierfcburg  aU  Crt  ber  ©d^lad^t  tn- 
t{)eibigt  oon  Sd)ätcr,  ^.öemerfungen  über  bie  lln9arnfd)tnd)t  bei  OTerfcbutg  bon 
93:3,  in  (SQcf)lend)roiiif  füt  äJetgangcnbeit  unb  (BegeiilDort  (^resbjn  18.53),  unb 
in  bet  2d)rift  bon  jyrauftabt,  ^ie  äüo^lftabt  »on  fteiijd)berg  (l'eipjig  I8ö8). 

*)  SSgl.  f^rauftabt  2.  20.  C5r  benft  an  eine  2burg  i?i)d)en,  Seichen,  beten 
9lome  in  ber  ;.'eid)enmarf  bei  ^Uicrieburg  fortlebt'. 

")  go  Leuckfeldt,  .\ntiqq.  Halberstad.  3.  147,  bcr  in  bem  SBotl)anbenfein 
eine»  •^uncntt)a[-5  unb  bem  'Sluegraben  alter  Troffen  einen  33eh)cttf  ber  ?lnnaf)me 
finbct.    Süiele  anbete  ncl)men  ei  ftiUjcbitJcigenb  an. 

^)  ©0  Leibniz,  Ann.  II,  2.  426,  ber  fid)  entfc^ieben  gegen  Sfe^Q^JUtg 
etflätt. 

^)  e.  ben  ©rcutS  22. 


Bd)lad)t  gegen  bte  Ungarn.  155 

ben  Cflcn  nennt  M  unb  i^m  X^ütingcn  gegenüberftcllt ,  frfieint  am 
erftcn  an  bie  Liftlicf)en  ©rcn,^gaiic  gegen  bic  ©lauen,  unb  ^tvax  c^cr 
nod)  bic  i^üriiigenä  olö  eac^fcnö  gebncf)t  ,^u  jein.  ^Jluf  bicfe  fü^rt 
aurf)  bie  "ütngabe  ^d)\Däbi\d)tx  'ilnnolen,  bie  ben  i?ampf  in  baS  ®e= 
biet  ber  Sorben  üerlegen-).  "Md)  ein  einigeimajien  bebeutenber  ?"\lu§ 
mu^  in  bct  (\iegenb  gcroefen  jein,  ba  ^loi^oarb  ouöbrücflic^  eineä 
jolcbcn  ermähnt'*):  unb  am  erften  an  bic  8aa(e'|  läfet  ficf)  benfcn'*), 
Tepx  allen  entfprid)t  bie  Sage  5)ierfcburgö.  6^3  wäre  an  fid)  möglid^ 
boB  t'iubpranb,  bcr  frembe  edjriftfteller,  fid)  über  ben  ©c^aupla^  ber 
Scblacbt  getäufc^t,  üieUcidjt  burcb  eine  bilblid)e  2)arfteflung  berjelben 
in  ber  'ij.^fal^  ,^u  ^JJierfcburg,  beren  er  &rtt)Q^nung  t^ut'),  irre  geführt 
morben  fei.  Sn  il^crbinbung  aber  mit  bem  mag  fonft  auf  biefe 
©egenb  f)infü^rt,  ^ot  eö  eine  übermiegenbe  2öa^rfd)einlid)feit,  ba§ 
njenigftenö  nid)t  ^u  fern  üon  biefer  größeren  unb  allgemeiner  be= 
tonnten  Stabt,  e^er  öftlid)  alö  roeftlirf),  bie  Sd)laci^t  ftatt^atte,  beren 
iHu^m  in  ber  näd)ften  ^fit  fortlebte'').  3)er  Don  ben  Ungarn  be= 
lagerte  fefte  Crt  fann  freiließ  ^lerfeburg  nid)t  fein ;  biefey  ftürbe 
Söibutinb  genannt,  oor  allem  2^ietmar,  ber  93ifc^of  bcr  Stabt, 
müfjte  eö  genjufjt  unb  überliefert  t)abcn;  njo^lbefeftigt ,  h)ie  e»  War, 
Rotten  aud)  bie  Ungarn  eine  fo  fd)neUe  öroberung  gar  nidjt  Oerfuc^cn 
fönnen.  ".Über  noc^  meniger  ift  an  ^ec^aburg  ^u  benfcn'),  ba^  \ü 
tücit  ttjcftlid)  liegt:  oielleic^t  roarb  bieä  genannt,  roeil  bie  ^^üringifc^c 
Sage  fid)  überf)aupt  uiel  mit  i^m  bcfd)äftigt  ^at"*).  Ober  eä  fnüpfte 
fid)  ein  anbercö  (vrcigni^j  beö  ßricgö  an  bicfen  Crt;  trie  ber  6lm 
nja^rfd)einlic^  beä^alb  in  ber  (Sr^ä^lung  ^^^.Uolj  gefunben  ^at,  meil 
einige  ^a^rc  fpäter  ein  .beer  ber  Ungarn  in  biefer  ©egenb  öer= 
nicktet  ift'-'). 


')  3"  tiftolcic^en  ift  I,  24:  intervenit  Thiadmarus  ab  Oriente,  oben 
B.  24  m.  6. 

*)  S.  löl  *J{.  (■>.  Ter  'i<ftic^t  beicid)nct  beftimmtet  ali  Herimann  bcii 
i'anb  bet  Sorben  (Suirbia)  ali  Sc^auplotji  bed  Jtampfiii,  unb  menn  bie  neuere 
t^oric^ung  if)n  aU  unabt)ängig  Don  bieiem,  ja  ali  Cuede  be{|elbcn  nncf)* 
teeifl,  fo  greift  fie  bebeutenb  genug  in  bie  Unterludjung  über  bie  ©egenb  bet 
8d)la(l)t  ein. 

■")  S.  l.')7  9J.  1.     Leibniz.  Ann.  II,  S.  429,  u.  a.  nel)men  bie  Saole  oii. 

*)  HQenfoQ^  an  bie  Unftrut,  bie  Äirctboff  ( f^orfcftungen  VII)  annimmt, 
tnbem  er  au(^  in  einer  gnn,\  fabelboften  (^riät)lung  üon  einer  ^Jfieberlagc  bet 
Ungarn  burd)  iBonifa;)  an  ber  Unftrut  eine  (Erinnerung  an  |)etntic^d  ®ieg 
nacqflingen  lii^t. 

'^)  3.  nacl)t)er  ©.  !•'>><  'il.  1.  lafe  tjicrburd)  Liiidprand  öeranlaftt  ift  bie 
S41a(t)t  nacf)  \U(rrfeburg  v'  terleaen,  nirb  namentlid)  ton  Köpke,  De  Liud- 
prando  2.  114;  .Hird)t)off  a.  o.  C.  6.  576;  länblifer.  bei  Ibübinger  Untere 
luc^ungen  I,  £.  «4,  angenommen. 

")  grauftabt  n.  o.  0.  mod)t  nod^  geltetib,  baf)  Ctto  in  ber  Ungarnld)lad)t 
oon  9-V)  bn«  '.i*t*tl)um  v<  ^Jerifburg  geloüt  t)abr,  riiietniar  li,  I.  'Jll'cr  eben 
babei  t)ättc  btcfer  itüt)l  'Jlufforberung  gehabt,  wenn  nid)t  frübrr,  bee  «irgei 
{)einrtd)ri  ^i  grbenfen. 

^1  3rlbft  bann  nid)t.  Wenn  man  annet)men  moQtr,  ba^  bai  l'atetnifc^e 
IndapoÜK,  n)eld)e«  bie  Ann.  Falid.  t)abrn,  a\ii  Tidopolig  entftedt  fei. 

")  %l.  3.  «rimm,  S-  m  1-  «Itertbum  Vlil.  «.  9  ff. 

"I  Widukind  II,  14.    Sflt.  Leiboic,  Ann.  II,  S.  iüO. 


156  938. 

SBebcr  bic  belagerte  «Stobt  noc^  bcr  Crt  9iiQbe  iQJfcn  ftc^  oljo 
mit  6irf)crt)eit  bcftimmen ' ). 

2)ic  ®d)lQd)t_  befd)retbt  oorne^mlid)  Söibuftnb-).  S)ie  Ungarn, 
alä  fie  bie  "Jlnhinft  beS  Mönigö  mit  feinem  .ipeer  ertu^ren,  Derlie§en 
i'^r  Sager  unb  fammelten  burd)  5euer,^eid)en ,  mie  fie  gemo^nt,  i^rc 
gerftrcuten  ®d)aren.  '^Im  folgenben  3;:age  führte  ^einric^  baö  |)eer 
jur  Sd)Iac^t:  er  ermahnte,  im  3^ertrauen  auf  bie  göttlid)e  ©nabe 
ben  .ffampf  ,^u  beftc^en.  2)ie  Ärieger,  J^ierbiird)  ermut^igt  unb  ben 
.^errfd^er  balb  unter  ben  ©rften  balb  in  ber  'iÖlitte  ober  hinten  gc= 
n)at)renb  unb  öor  i^m  baö  ^elb^eic^en  mit  bem  SBilb  beä  6r^engelö 
5)tid^acl,  gemannen  3u^f4iö^t  unb  "^luöbauer.  2)er  .ftönig  aber 
fürd)tete,  mie  eö  aud)  gefd^ot),  bafj  beim  5(nblict  bcr  fd^mergevüfteten 
Streiter  ber  ^tinh  foglcid)  jur  ^luc^t  fid)  menben  möchte;  beö{)alb 
fd)idte  er  eine  leid)t  beroaffnete  <Sc^ar  ber  3^^üringer  mit  menigen 
©c^merbemaffneten  üorauö:  in  i^rer  S3erfoIgung  foüten  bie  j^einbc 
biö  an  bie  ^auptmad^t  ^erange-jogen  merben.  2)ieö  gefc^a"^  aud^: 
alä  biefclben  aber  baö  .öeer  in  öoKer  Üiüftung  erblidten,  ergriffen 
fie  gleid^mo^I  bie  f^Iuc^t,  unb  nur  menige  fonnten  bei  ber  S3cr= 
folgung,  ad)t  Steilen  meit,  getöbtet  ober  gefangen  merben.  '*^lber  ba§i 
Sager  marb  genommen  unb  alte  (befangenen  befreit. 

6ine  in  mand)cr  Se^ie^ung  abmeidjenbc,  im  ©in^elnen  mof)l 
toenig  ^uüerläfftge  Sefdireibung  giebt  Siubpranb^).     S3eim  S3eginn 


J)  ®.  ben  ejcutä  21. 

'^)  (Cngarii)  timore  perculsi,  relictis  castris.  more  suo  ifjne  fumoque 
ingenti  agmina  diffusa  coUegerunt.  Rex  vero  postera  die  producens  exer- 
citam,  exhortatus  est,  ut  spem  suam  divinae  clementiae  comniitterent, 
divinum  sibi  auxilium  quemadmodum  in  aliis  praeliis  adesse  non  du- 
bitarent;  communes  omnium  hostes  esse  Ungarios;  ad  viudictam  patriae 
parentumque  solummodo  cogitarent:  hostes  cito  terga  vettere  vidisscnt,  si 
viriliter  certando  persisterent.  His  optimis  verbis  erecti  milites,  impera- 
toremque  in  primis,  mediis  et  ultimis  versautem  videntes,  coramque  eo  an- 
gelum  —  hoc  enim  vocabulo  effigieque  Signum  maximum  erat  insignitum 
—  acceperunt  fiduciam  magnanique  constantiam.  Rex  vero  veritus  est. 
quemadmodum  evenit,  ut  hostes,  viso  milite  armato,  fugae  statim  indul- 
sissent;  misit  legionem  Thuringorum  cum  raro  milite  armato,  ut  inermes 
prosequerentur  et  usque  ad  exercitura  protraherentur.  Actumque  est  ita; 
sed  nichilominus  videntes  exercitum  armatum,  fugerunt,  ut  per  octo  miliaria 
vix  pauci  caederentur  vel  caperentur.  Casira  vero  invasa,  et  omnis  capti- 
vitas  liberata  est.  —  lieber  ben  @eqcnfQ|;  bet  inermes  unb  armati  \.  oben 
©.  102  1R.  1.  fleineßfoü*  fd)eint  mit  bei  jenen  ün  gu^tiolf  ju  benfen  ju 
fein,  wie  ÖJiefebrcd^t  I,  <B.  232  jagt.  S)ct  angelus  al§  gclb^eid^en  wirb  and) 
III,  44  ermähnt.    Sinige  SBotte  finb  aus  Sallust,  Jugurtha  c.  45. 

^)  Liudprand  II,  30:  Haud  mora,  bellum  incipitur,  atque  ex  christi- 
anorum  parte  sancta  ac  mirabilis  vox  xi  ou  fUtaov  ...  ex  eorum  vero 
turpis  et  diabolica  hiii  hiii  frequenter  auditur;  c.  31 :  ...  Saxones  igitur 
admonitionis  hujus  saluberrimae  non  inmemores.  ordinata  aequaliter  acie 
currunt,  nee  est  qui  velociori  tardiorem  transeat  equo;  verum  clipeis.  ut 
rex  dixerat.  altrinsecus  cooperti,  sagittarum  super  clipeos  recipiunt  ictus 
innocuos;  deinde,  ut  \-ir  ])rudentissimus  dixerat,  super  hos  cursu  prepeti 
veniunt.  adeo  ut  eorum  prius  vita  cum  gemitu  fugeret  quam  secundo  jacu- 
lorum  fulmina  mitterentur.  Fitque  divini  muneris  jiietate,  ut  potius  hos 
fiigere  quam  preliari  juvet.    Velox  tunc  sonipes  piger  queritur;    falerarum 


St^lod^t  gegen  bie  Ungarn.  157 

ber  Srf)la(^t  ertönte  in  ben  9tci^n  ber  G^ripen  bec  9luf:  Ätjrie 
eleifon,  auf  Seiten  lier  geinbe  ein  mibrigeä  -Oui,  -öui.  2)ic  Sac^jen 
oriffen  nad)  bem  53efc^l  beö  .Qiinigö  in  bic^t  gcfc^Iof|enen  ®e= 
frfircabern  an,  fingen  mit  ben  (Scf)ilben  bie  ^Pfeile  ber  ©egner  ouf 
unb  ftür^^ten  bann  im  rafd)eften  J^auf  ber  JRoffe  auf  fie  ein,  o^nc 
i^nen  3^^*  \^  laffc"  ein  ,^n)eiteä  3JiaI  fid)  i^rer  ©efc^offe  ^u  bebienen. 
Sofort  bad)ten  bie  Ungarn  me^r  an  ^lud)t  als  an  5?ampf:  Sogen, 
-4>feile  unb  bie  ßöci)er  felbft  mürben  fortgemorfen.  IHbcr  fclbft  bie 
Sluc^t  oerfagte  i^nen  ber  aümac^tige  föott.  3)a  fie  erfd^Iagen  ober 
oerjagt,  mürben  un^ä^lige  Oiefangene  befreit. 

"iiüdj  nad)  biefem  Serid)t  fc^eint  baö  §eer  ber  Ungarn  me^r 
in  bie  J^iudjt  gejagt  ald  üernid)tet.  ©emife  meit  übertrieben  giebt 
f^loboarbM  bie  S^fil  ber  6rfd)Iagenen  ju  36000  an,  außer  benen 
meiere  ber  f^luß  üerfc^lang  ober  Sie  lebcnb  gefangen  mürben,  33önig 
fagenfjoft  ift  eine  Uebei lieferung-),  nad)  melrf)er  bag  ^eer  bee  Äönigä, 
baS  anfangt  12000  ^Ronn  ftorf  gemefen,  auä  gurd^t  auf  4000 
^erabgef unten ,  tjon  biefen  aber  50000  ^feinbe  befiegt  unb  üerjagt 
roorben  feien,  morauf  e«  mieber  big  auf  lOOOo  gemac^fen,  bie  anberen 
5<tO0<»  ebenfalls  angegriffen  unb  oernic^tet  t)ahe. 

^er  lag  ber  €rf)la(f)t  mar,  mie  bie  '^Innalen  Don  Sßeingatten 
öer^cit^nen  unb  eine  anbere  9lacf)rid)t  ju  beftätigen  fd)eint,  ber 
15.  ^arv^)-  3n  ben  raupen  Ziagen  oor^er  finb  bie  Scharen  ber 
3feinbe  in  Xtjüringen  burc^  .Qälte  unb  |)unger  aufgerieben  morben. 

2)er  9luf  beä  Siegel  öerbreitete  ]\d)  ringö  in  ben  2)eut» 
fd^en    unb    benachbarten    Sanben*).      S)cr   Äönig,    er,^ä^lt    £iub= 


preterea  decor  armorumque  honor  non  Hungariis  tutelae  sed  honeri  erant 
Abjectis  quippe  arcubus .  dimissis  spiculis ,  faleribus  etiam ,  quo  expeditius 
equi  currerent,  projectis,  fu'.'ae  solunitnodo  operam  dabant.  Verum  omni- 
potens  Deus,  qui  pugnandi  eis  audatiam  tulerat,  fugiendi  etiam  copiam 
omnino  negabat.  (aesis  igitur  iü^atisque  Hungariis.  inmensa  captivorum 
turba  disolvitur,  atque  in  letitiae  cantum  vo.x  gemitus  perniutatur. 

')  Flodoard  'J.'W,  2.  SSI:  Heinricus  .  .  .  omnes  usque  ad  internetionem 
sternit;  quorum  trigiota  sex  milia  caesa  referuntur  praeter  eos  quos  ab- 
sorbuit  iluvius  et  qui  vivi  capti  sunt.  Tiefrlbe  3a^l  ^ot  Guido  Catalau* 
nensis,  beim  Albricus,  SS.  XXIII,  S.  761. 

«)  a.  ben  i&uuti  22. 

»)  .\nn.  Weingart.  ©.  67:  983.  Heinricus  rex  Ackarenos  interfecit 
Idibus  .Martiis.  !Denfelben  Xag  übetliefett  bal  Necrol.  Weis&enb:,  'Jlräjin  für 
UntrtfTantrn  XIII,  ^.  3.  10,  in  einer  nermirrten  9uf)eid)nung:  Idus  .Martias. 
Heinrii  US  rex  qui  Ungarios  prostravit  ob.  %tn  lobedtag  ficinrid)^  t)at  bn^« 
felbe  fpoter,  £.  24,  tid^tifl  \um  2.  3uli,  unb  e*  I4)eint  olfo  nur  irrt^ümlitft 
bai  'ob.'  )u  ber  ^Angabe  t)in)uge|e^t  ^^u  fein. 

*)  3e[bftänbige  ^lufjeidjnunf^en  baben  notft  bie  Ann.  Torb^.,  SS.  III, 
S.  4:  9*3.     Ungiiriorum   ex«  '    !'  '     '  i>  est  (öarouÄ 

Ann.  guedlinb.  S.  V4i;  An.  ^.  l.-,l  ^{.ö; 

.\nr     *  ■•  -:^cs,  SS.  XXIV,   ^     .  ■ .  ü^.iiii  >.iniiiin  m  iftinum  Hein- 

rici  r.!giH  et  ab  eo  interfecti  sunt;    bicHeit^t  oud)  .\nn.  Hatisp.,  S.S. 

X\  '■:  9M.   Heinricus  rex  Ungarns  vicit.     3et)r  auffallcnb  ift,    bafe 

bie  v^  .  ;  iMnnQlen  ber  3od)e  gar   nidit   gebenfen.     Tic   3tene  ber  Ann. 

AugK  iii  iiiib  mit  ibr  ba«  ;3o')<  '<^-^  if^  i"  ben  Cont.  Koginonis,  ben  .Marianus 
Scotus   unb  io  metter  in  fpdtete  Annalen  unb  Q^ronifen  übergegangen;  bie 


158  983. 

pranb'),  liefe  ein  Silb  ber  Sdjlac^t  in  bev  ^fal,^  ,^u  'JJlcrlebuiQ  Qn= 
fertigen,  boö  bie  ßrinerimg  bcn  DtQcI)fommcn  überlieferte,  ^einric^ 
bergafj  aber  audj  nidjt  bed  2)anfe8  gegen  @ott,  ber  i^m  ben  6icg 
gegeben:  ben  Xribut  bcn  er  bi§  ba^in  ben  f^einben  ge^atjlt  beftimmte 
er  für  fird)licl}e  ^wecfc  nnb  ^Jllmojen  an  bie  Vlrmen.  2)q6  .ipeer 
ober,  jagt  SBibufinb,  feierte  feinen  (}üt)rer  olä  Später  beS  33Qter= 
lonbeS,  |)err  aller  3)inge  iinb  Imperator:  fein  ^ame,  ^eifjt  eö, 
toarb  berüfjmt  bei  allen  3^ölfcrn  unb  .Königen-'). 

5^i(i)t  lange  barauf,  am  1.  ^luü,  war  |)einric^  in  granffurt''). 
äüir  rtiiffen  nic^t,  n)eld)e  ?Ingclegenl)eilcn  i^n  in  biefen  X^eil  beö 
9teid)ö  gefüt)rt  I)aben:  nur  eine  Urfunbe,  meldje  einen  neuen  Jaufd) 
mit  bem  .ßXoftcr  .^eröfelC)  entt)ält,  ^ot  baä  ^^(nbenfen  baüon  über= 
liefert.  (lbenfott)enig  ift  fonft  etmaä  über  bie  rociterc  J^ötigtcit  beä 
5?önigö  im  Sauf  beö  ^sa^reS  befannt. 

t)er  %oh  raffte  lieber  .^loei  Äird)en^QUpter  ^in,  bie  njieber^olt 
auf  ben  St)noben  ^einrid)9  erfd^ienen  finb,  uon  benen  ber  eine  i^m 
aud)  perfönlid)  näl^er  geftanben  ^u  ^aben  fc^eint  al8  oieüeid^t  irgenb 
ein  anberer  unter  ben  l^otien  ®eiftUd)en.  "Hm  30.  ^üiguft  ftarb 
9iid)n)in  öon  Strasburg,  am  H.  Cctober  3lbaltt)arb  üon  i^erben-*), 
iS^re  9iad)fotger  roaren  3iut^arb  unb  \'lmalung,  biefer,  mie  eg  fd)eint, 
au§  einer  angefe^enen  ©äc^[ifd)en  Familie,  ein  23ruber  bee  fpäteren 
^er/|og«  ^ermann  ^). 

Siitgofac  aber  ber  Ann.  Mett.  brev.,  SS.  III,  S.  155,  ju  bicfem  3ol)t:  Hungri 
tertio  venerunt,  fci^eint  et)et  ju  937  ju  getjöten;  f.  Ann.  Lobienses.  SS.  XIII, 
©.  234.  Sigebert  gtebt  ben  Serid^t  bei  Liudprand  ,^u  922,  bcti  bei  \\'i(iu- 
kind  934. 

^)  Liudprand  II,  31:  Hunc  vero  triumphum  tarn  laude  quam  memoria 
dignum  ad  Meresburg  rex  in  superiori  cenaculo  per  CoiyQMf  unr  .  .  .  i.  e. 
picturam.  notari  precepit,  adeo  ut  rem  veram  potius  quam  veri  similem 
vileas.    ^d)  fet)e  feinen  @tunb  biejc  Tiad^tid^t  ju  faejiücifeln. 

-)  Widukind  I,  39:  Rex  vero  victor  reversus,  modis  Omnibus  gratiarum 
actiones  divino  honori,  ut  digiuiin  erat,  solvebat  pro  victoria  de  bostibus 
sibi  divinitus  concessa;  tributumque ,  quod  hostibus  dare  consuevit,  divino 
cultui  mancipavit  et  largitionibus  pauperum  deservire  constituit.  Denide 
pater  patriae,  rerum  dominus  imperatorque  ab  exercitu  appellatus,  famam 
potentiae  virtutis  cunctis  gentibus  et  regibus  longe  lateque  diffudit.  3let)n: 
lid)  III,  49  üon  Dtto  I;  rerum  dominus  .£)einttd^  ouc^  in  ber  Süottebe, 
CttoII,36,  ein  ber  flajfifd^en  l^itcratur  cntlet)ntft  3lu8brucf;  bgl.  üöptt, 
SiMbufinb  S.  164  ff. 

^)  DI).  85.  ^ie  früheren  S^oeifel  gegen  bie  SJoten  biefer  Urfunbe  finb 
nici^t  gerechtfertigt.  —  Ueber  ein  angeblich  in  2)eutfc^et  Sprad^e  crf)altene8 
Diplom,  ot)ne  aüe  anbeten  ^aten  aU  ba§  3at)t,  nad^  toeldjem  bas  5Jiarftred^t 
öon  ^JJttdiclQU  bei  Sßalborf  auf  ÜJleiningen  übertragen  fei,  mitget^eilt  öon 
©utf),  iöefc^teibung  ber  Stobt  ^Jlriningen  (1676.),  f.  Vamel)  (£.  184. 

*)  Ann.  necr.  Fuld.,  SS.  XIII,  ©.  194.  2ie  läge  Necrol.  Merseb. 
©.  240.  243;  ber  erfte  aud)  Necrol.  Augiense,  Boehmer  P'ontes  IV,  <B.  14;i,  ber 
le^te  Necrol.  Mollenb. ,  Schannat  Vind.  I,  <B.  141,  unb  Verd.:  f.  SBebefinb, 
3loten  I,  3.  105;  ba%  Necrol.  S.  Michaelis,  ebenb.  III,  S.  80,  I)at  ben  2stcn. 

")  fflebefinb  a.  a.  C.  3Sgl.  Stoindorff.  De  ducatus  qui  Billingorum 
dicitur  in  Saxonia  origine  S.  4,  gegen  bie  9ladf)rid^ten  Don  ber  nieberen  <^er: 
Innft  .^ermann?. 


934. 

3öic  bae  DorI)er9el)enbe  ^o^r  butd)  ben  Ungamfricg,  fo  ift  bttö 
X)Ox  aliem  bc^cic^nct  butc^  bcn  ^ug  gegen  bic  Spänen. 

©cit  Filters  ^aben  2)Qnen  unb  6Qcf)jen  im  Äompf  gelegen,  bie)e 
bie  i'anbe  jcnjeit?  bei  &l6e  unb  öiber  gegen  bic  uorbringenben  9iorb= 
germonen  ^u  fdiütjen  gef)Qbt.  5iur  in  ber  3ett,  ba  fie  iribet  .Rarl  für  bie 
alte  Unab^ängigfcit  unb  ben  alten  ©laubeti  ftrittcn,  finb  fie  311  ben 
^QC^bam  in  frcunblict)ere  Se^iefjungen  getreten.  xHber  bie  alte  5einb= 
fc^art  beginnt  Qü\i  neue,  fomie  baä  (S^riflent^um  bei  it)nen  2Bur,^eI 
Qefd)la0en  ^at  unb  ber  93erjurf)  gcmad^t  mirb  baffelbe  nun  öon  bcn 
Säd^filt^cn  Stiftern  an^  weiter  gegen  ben  ""Jicrben  ^u  tragen.  J)ie 
^anen  auf  ber  .f)albinfel  richten,  n)äf)renb  bie  8tamntgen offen  tüeiter 
nad^  bem  Söeften  unb  iSüben  fatjren,  it)re  3^9^  9^9^"  ^ic  i^nen 
nädjft  gelegenen  Säc^fifc^cn  unb  ^riefifc^en  (Gebiete:  bie  5}iarf  njeld^e 
bic  j^i^anfcn  ^roifc^en  Giber  unb  S(i)lci  aufgerichtet  ge^t  verloren, 
Hamburg  felbft  roirb  ,^erfiört.  Süblid)  ber  (SIbe  fanb  ^einrid^ä 
Ct|eim  Srun  ben  %oh  in  einer  unglücflidjen  Sd^Iad^t;  unb  njenn 
ein  anbcrcr  Sot^fe  aud  2Bibufinbä  (viefc^lec^t ,  ber  C^cim  ber  ^JJlaf}- 
tt)ilbe,  ^Heginbeni,  um  eineS  glücflid^cn  6icgeö  über  bie  nörblic^en 
fjeinbc  niiüen  gepriefen  mivb ' ) ,  boc^  ttjar  bic  nite  ©ren^e  nid^t 
toicbergenjonnen ,  bic  .ftüfle  nidjt  gegen  feinblic^c  'Eingriffe  gcfid^crt, 
om  roenigftcn  ba«  9iorbalbingifrf)c  Sanb  gefcf)ü^t  wie  in  ben  Reiten 
5larld  unb  2ubtt)ig  bc«  gronmien.  "iDlit  bcn  Slaöcn  öerbünbct, 
fctiftt  es-),  oertDÜftetcn  bie  Dänen  eac^fen  auf  bciben  Seiten  ber 
Qiü,  Gin  Äönig  aui  Säc^fifc^cm  Stamm  tjottc  bie  Vlufforbenmg, 
toOT  allem  auö)  ^icr  bad  iKcit^  ^u  fc^irmen ,  hai  Uebergercic^t 
S)eutf(^er  ^rrfdjaft  mieber  ■^ux  Weitung  ,^1  bringen. 

Unb  fo  ift  C'?  gefdjc^cn.  3n  biefem'  i^o^r,  fagnt  bie 
(Eotöeier    '^Innalen.     untertrarf    .^inrid)     bie     3)Änen^).      ßiub» 

obtn  3.  33  "H.  1  uub  totatn  btt  iJJot!  b  24. 

Adam  I,  '>7,  SS.  VlI,  S.  804;  Dani  ,  .  lavos  auxüio 
habentci'.  primo  Transiilhianos  Saxonet,  deiode  da  AJbim  vostantes,  magno 
SnxODiam  terrore  quassabant. 

')  Ann.  Corbej..  SS.  III.  S.  4:    Heinricu«  rex  Danoc  sabeit  (tabcgit; 


160  984. 

pranbO  unb  bie  3>erfQJ|cr  ber  Scbenäbcfc^veibungen  SBrunog-)  unb 
bcr  5)k^tf)ilbe  ^ )  feiern  beit  Sieg  olä  eine  ber  ru^miuürbigften  2^a» 
ten  Äönig  .^einrid)ö,  o^ne  ober  näl^ereS  über  bie  Unternet)munQ 
anzugeben.  (Sttraö  auSfü^rlid^er  berid^tet  2öibufinb|):  2)a  ^leinrii^ 
alle  Sölfer  ringö  im  Umfreiö  untertüorfen  ^otte,  ^og  er  mit  einem 
-Öeer  gegen  bie  2)änen,  meiere  mit  Seeraub  bie  ^^riejen  f)eimjud)ten, 
befiegte  fie,  machte  fie  tributpflid)tig  unb  bett)og  einen  5fönig  bcr= 
jelben,  G^nuba,  bie  ^iaufe  an^une^men.  2)iefelbe  Dlad^rid^t  miebcv= 
|oIt  j^ietmar  •'^),  nennt  aber  ben  5?önig  ßnuto.  —  6ine  in  manchem 
abmeic^enbe  unb  genauere  2)arfteüung  giebt  ber  ettDaä  fpätere  ®e= 
fc^id)tf(|reiber  beö  |)amburg  =  Bremer  iSr^ftiftö,  5lbom,  !^ier  ficf) 
ftü^enb  auf  bie  5)tittf)ei(ungen  eineä  S5ifd)ofg,  ber  (^u  feiner  ^eit 
unter  ben  Juanen  lebte,  eineä  Derftänbigen  5Jlanne§,  n)ie  er  fagt''). 
5tad)bcm  .f)einri(^  <SIaöen  unb  Ungarn  befiegt,  brang  er  mit  einem 
.^ecr  in  Täncmarf  ein  unb  erfd)rcdfte  beim  erften  "iMngriff  ben  .^önig 
Si^urm  bergeftalt,  bafe  biefer  fi(^  bereit  erüärte  ,^u  tf)un  maä  i^m  be= 
fohlen  unb  bittenb  ben  f^i^ieben  nac^fuc^te.  ^einric^,  ber  aU  Sieger 
bie  ©renken  beä  9ieic^g  bei  Sc^lesmig,  tt)elc^e^  nun  c^eibiba  genannt 


böüig  entftcQt  gab  Harenberg,  Mon.  ined.  6.  4,  biejc  iOorte:  Heinricus  rex 
est  in  Cassubert).  S^orou)?  bie  Ann.  Prag.,  SS.  III,  3.  119,  bie  subjecit 
lejen.  (S8  ift  bie  einjtge  fiebere  d)roiiolD9tic^e  Stngabe  (ügl.  !rQf)linQnn,  @cfc^. 
t.  'iJnnematf  I,  S.  69).  Heber  ben  33etid)t  bet  Ann.  Augienses,  toelcfte  bie 
2i^efet)rung  cincä  fiönigS  ber  Üiormannen  931  mit  ber  bei  3lbobritenfütfleii 
Dcrbinben,  f.  oben  <B.  142.  Sigebert  t)at  bieä  au§  Marianus  ,ju  9::51 ,  bie  Qx-- 
jä^lung  be^  Widukind  93."),  ber  Ann.  Saxo  jeneS  932,  ,^um  3abr  926  bie  unten 
anjufü^renbe  (*r}äl)lung  be?  Thietmar,  931  bie  beä  Adam.  93ö  bie  be^  Widu- 
kind,  jo  bat?  cic  tjiermal  benfelbcn  firieg  eriät)lt.  5Rit  llnred^t  t)aben  aber 
aud)  dienere  ben  3u9  ^einrid)ä  inS  3a^r  931  gefetjt  ober  jloei  oerjc^iebene 
angenommen;  f.  Gjcurö  23. 

')  Liudprand  III,  21:  primus  etiam  hie  Danos  subjagavit  sibique 
servire  coegit  ac  per  hoc  nomen  suum  multis  nationibus  celebre  fecit; 
c.  48:  cujus  (Ileinrici)  ex  hoc  apud  Itiilos  nomen  maxime  tunc  clarebat, 
quod  Danos ,  nuUi  ante  subjectos ,  solus  ipse  debellaret  ac  tributarios 
faceret.    Est  enim  jrens  indomita,  sul»  septentrione  in  oceano  degens  etc. 

-)  Ruotger,  Vita  Brunonis  c.  3,  SS.  IV,  2.  255. 

»)  Vita  Mahthildis  ant.  c.  4,  SS.  X,  ©.  577;  post.  c.  4,  SS.  IV,  3.  286. 

♦)  Widukind  I,  40:  Cum  autem  omnes  in  circuitu  nationes  subjecisset, 
Danos,  qui  navali  latrocinio  P'resones  incursabant,  cum  exercitu  adiit  vicit- 
que  et  tributarios  taciens,  regem  eorum  nomine  Chnubam  baptismum  per- 
cipere  fecit. 

'•)  Thietmar  I,  9,  3.  739:  Insuper  Northmannos  et  Danos  arüiis  sibi 
obtemperantes  fecit  et  ab  errore  pristino  revocatos,  cum  rege  eorum  Cnutone 
hos  Christi  jugum  portare  edocuit. 

•')  Adam  I,  -09,  SS.  VII,  3.  304:  Deinde  cum  exercitu  ingressus 
Daniam,  Wrm  regem  primo  impetu  adeo  perterruit,  ut  imperata  se  facere 
mandaret  et  pacem  supplex  dei)Osceret.  Sic  Heinricus  victor  apud  Slias- 
wich,  quae  nunc  Heidiba  dicitur,  regni  terminos  ponens,  ibi  et  marchionem 
statuit  et  Saxonum  coloniam  habitare  praecej)it.  Haec  omnia  referente 
quodam  episcopo  Danorum,  prudenti  viro,  nos  veraciter,  ut  accepimus,  sie 
tideliter  ecclesiae  nostrae  tradimus.  —  ?lu3  Adam  baben  nid)t  allein  eine 
?ln,^af)l  fpäterer  2)cutfd)er  9lutoren,  aud)  mehrere  norbtit^e  gcidiöpft,  »oie  j.  iö. 
Saga  Olafs  konungs  Tryggvasonar  (Förnmanna  Sögur  I.  Kaufmannahafn 
1825.)    3.  109.    5ßgl.  Torfaeus,  Series  regum  Danorum  3.  429  ff. 


3u9  gegen  bie  Sönen.  löl 

njixb,^ieftfteUte,  fc^te  bafelbft  einen  ^orfgrofcn  unb  liefe  eine  Kolonie 
oon  Sac^fen  bort  roo^nen.  "Jlbam  fügt  ^in^i,  bafe  ber  (fr.^bijc^of 
Unni  üon  Hamburg,  erfreut  ber  i^erfünbigung  bcö  c^riftltc^cn 
©laubeng  fo  bad  Xf)or  geöffnet  ju  fe^en,  fic^  aufmachte,  um  bie  ^u 
feinem  .ftircf)enfprcngcl  gehörigen  (^kbiete  ^u  befudjen;  fo  fei  er  ,^u 
bcn  i^änen  gefommen ' ) ,  i)aht  ^ier  freilief)  ben  ßönig  3Borm  nic^t 
,^u  beugen  üermocijt ;  ober  ben  So^n  ^oralb  folle  er  burd^  feine  '^xt' 
bigt  fo  njeit  gewonnen  i)aben,  baft  berelbe,  o^ne  felbft  bie  Saufe  ^u 
empfangen,  baö  d)riftlicf)e  Sefenntniä  geftattetc :  mit  feiner  §ülfe  ^abe 
bann  Unni  aüe  unfein  ber  2)Qnen  burd)3ogcn,  bie  gefangenen 
e^riftcn  geftärh,  ober  auc^  ^riefter  eingefeljt ;  eä  toirb  bog  ind  ^»a^r 
i»3.")  _  gehören  - ).  Später  begab  fic^  ber  .6r^bifcf)of  nac^  ©(^raeben, 
roo  f^on  'itnäfar  baä  2öerf  ber  d^riftenbcfe^rung  begonnen  i)atie. 
|)ier  ifl  er  ctma^  fpöter  ald  ber  .König  |)cinrii  inmitten  feiner 
miffionarif(f)en  I^ätigfeit  gcftorben^). 

Dicfc  Üiad)rid)ten  laffen  feinen  3tt)eifel,  ba\i  .l^cinric^  bie  Dänen 
nic^t  etnja  nur  bei  einem  Einfalt  in  Snc^fen  befiegte  unb  ^urüd- 
frf)lug,  ober  früher  an  ben  Siüften  angefiebelte  Scharen  befämpftc, 
fonbem  üielmet)r  über  bie  6Ibe  unb  weiter  ,^og,  bie  ^einbe  in  i^rcn 
eignen  ©ebieten  nuffu(f)te  unb  ,}u  einem  ^rieben  nöt^igte,  ber  bie 
alten  ©ren.^en  bcö  iKeid^^  mieber^erfteüte ,  eine  genjiffc  ?lb^ängig!eit, 
namentlich  bie  ^flic^t  jur  3ö§Iung  eineä  Sribut^ä,  begrünbete,  nuc^ 
bem  C^^riftentf)um  aufS  neue  Gingang  felbft  in  bem  ©ef^Iec^t  ber 
^errf d)er  oerf c^affte  * ). 

Der  .Qönig  Öorm'),  bcn  3tbam  nennt,  ift  gefeiert  in  ben  ein= 
i^cimifc^en  Duellen;  feine  .^enfrf)aft  gehört  in  bicfe  Saf)re  unb  um^ 
faßte  bie  Dänifc^en  ©ebiete  biä  an  bie  ©ren.^en  ber  «Sarfifen  ^in. 
2)oc^  fann  eg  jnjcifel^aft  erfc^einen,  ob  er  felbft  bei  bem  Kriege  un= 
mittelbar  bet^ciligt  mar,  ba  2}ibufinb  nid^t  feinen  Flamen  nennt, 
fonbem  bcn  eineä  .Rönigö  G^nuba'*),  ttjofür  fc^on  Zijietmax  ^^nnto 


L 


')  c.  Gl:    Postquam  vero  confessor  Dei  pervenit  ad  Danos,  ubi  tunc 

.  «-.wh.iicci,«.,,.,  w^t-r,.  'liximus  r^^nasse,    illum  quidem  pro  ingeniti  flectere 

II    autem   regis    Ilaroldum   sua  aicitur  praedi&itione 

iL-lem  Christo  j)erfecit,  ut  christianitatem.  (^^uain  pater 

I'tT  odio  habuit,   ipse  haben  publice  permitteret,  quamris  nondura 

1  sacratuentum  percepit. 

-)  c.  62  »M.  SBgl.  ®.  10-5  unb  im  aflgemetnen  le^io,  öefc^.  b.  (Stabil, 
t^umd  ^tnburg^iBTcmen  I,  3.  119. 

')  Itn  17.  September  936;  f.  De^to  a.  a.  D. 

*)  3.  übet  boö  ^iTi"'!"-  ""b  bie  näb'te  iBegtflnbung  gegen  abttjeit^cnbc 
Snfidjten  namentlicl)  Xä:  l)ttet  ben  C^rcur«  24. 

')  liebet  (yotm  Ijot  ijetionbelt  Reffen,   Unberfegellet  til  ^Jioibi^f 

Clbt)iftotic  {i^i;-))  S.  :i^  ff.,  unb  ju  jeigen  gejuckt,  ban  bie  getoölinlic^e 
?lnnabmf,  rr  ^uctft  Ijobe  bie  Xdnen  ouf  ben  3nfeln  unb  ouf  ber  .^alb- 
inlfl  nt  .Qetrfc^Qft  bereinigt,  unbegtünbet  fei.    öbenfo  ober  aud)  fÄon 

1^-  '  ,    Notae   uberiores    jum    Bat,o ,    in   feinet   ÄuSgabe  Vol.   III, 

®.  2^M  n. 

''I  lieber  anbere  «formen  ber  ^-)anbfcbriften,  (  honpa,  Cnuba,  Nuba  f.  SS. 
in.  ®.  48.'.  9t.  Sigebert  bot  Chiana,  «uf  ben  6ober  JaKe«,  ber  Chnut* 
baben  \oÜ,  Cod.  tradd.  S.  iG'>,  ift  fein  9)erloft. 

3ai)rb.  b.  b«4.  »t««.  -  Wa>%.  ^tinrid)  I.     t    «ufl.  ]] 


162  934. 

fc^rcibt,  unb  bcn  man  gcneiqt  fein  lann  für  einen  ©o^n  ©ormö  ,^u 
Italien,  ber  nad)  norbifd}cn  Öucflcn  eine  .^etrfd^aft  füblid^  ber  ßiber, 
auf  erobertem  2)eutfc^cni  Söoben,  gehabt  f)abcn  foll ' ). 

Slbam  be^eid^net  alö  eine  .^auptfac^c  bie  .jperfteüunn ,  ober  n)ie 
er  ju  bentcn  fd^eint  bic  23cgrünbung  einer  2)eutfc^en  ^arf  an  ber 
Schlei-).  S)a6  l^ier  bie  friif)ere  @ren,^e  miebergemonnen ,  Don  ben 
2)änen  bag  eingenommene  8anb  l^crauägcgeben  marb,  liegt  in  bcn 
llmftänben  begrünbet.  JÜJenn  ^einrirf)  anberämo  nid)t  förmlid)e 
^JJiarfgrafcn  einfel5te,  fo  l)inbert  baß  nid^t,  bafj  er  t)ier  ,^u  ber  6in= 
ric^tung  ber  ÄaroIingiid)en  :^tit  ^jurüdfe'^rte.  Sebenfallä  bilbcte  ber 
©tric^  ^mifdjen  6iber  unb  ©d)Iei,  ber  alä  ma^reö  ^arfgebiet  cr= 
fc^eint,  feitbem  einen  Xf^t'ii  be§  2)eutfc^en  IReic^ö,  bis  ungefähr 
i)unbert  3a^te  fpöter  .Rönig  cHonrab  II.  i^n  bem  2)Qnen!önig  förm= 
lid)  abtrat^);  unb  aud)  bann  f)at  fid)  bie  ßigcnt^ümlii^feit  unb  ber 
2)eutid)e  ß^arafter  bieg  Sanbftric^ö  erl^alten.  2)nfe  Säd)ftfd)e  C^oloniften 
in  ba^  biä  bal^in  roenig  ben)o()nte  Sanb  ein,^ogen,  '^at  alle  2öa!^r= 
f^einlic^feit  für  fid).  Db  ber  ißorfte^er  ber  ^larf  nur  biefe  unter 
fid^  ^atte  ober  ^ugleic^  bie  benad)barten  ^iorbalbingifc^en  Waue.  ift 
nid^t  beutlid^:  aud)  bie  fpäteren  SSer'^ältniffe  liegen  '^ier  fel^r  im 
2)un!el.  ''-?lber  9lbam  fonnte  ^u  feiner  Qt'it  üon  einem  ©emä^rö» 
manu,  roie  er  i^n  anfüt)rt,  tüol^I  erfahren,  mie  bie  33er]^ältniffe  h)arcn, 
meld)e  tjier  feit  ^einrid^ä  !^e[t  beftonben  "Ratten. 

Unb  nur  nod)  fid)erer  erfdjeint  maö  über  bie  (Srfolge  berichtet 
trirb,  bie  biefcr  3ug  für  bie  3}erfünbigung  be§  6f)riftent^umä  bei 
ben  3!)änen  unb  im  9^orben  über'^aupt  gehabt  tjat  S)ie  Sieife  be§ 
Unni,  ber  ^ier  fein  Ceben  befd^Iofe,  lebte  im  "'^(nbentcn  feiner  Äird^c 
fort.  2)0^  ein  S)änifdt)er  Surft  fid^  bem  G^riftenf^um  gumanbte, 
be.^eugen  übereinftimmenb  öerfd)iebene  9lad^rid)ten.  2©enn  3Bibufinb 
ben  .Rnub  ^u  nennen  fd^eint,  fo  mag  eine  ißermec^fetung  untergelaufen 
fein;  jener  t)atte,  fa'^en  mir,  bcn  Eingriff  .^einridf)§  ,^u  befte^en. 
^Jtber  ^bam  mar  ol^ne  ^l^cif^'^  he^tx  unterrichtet,  menn  er  ben 
S3ruber  ^aralb  nennt  unb  '^in^ufügt,  bafe  biefer  freilidf)  nod^  nid^t 
bie  2:aufe  empfing,  aber  ber  ^Prebigt  be§  Hamburger  6r^bifd^of§ 
S5orfd^ub  leiftete:  bieg  tonnte  ^u  ber  6r^ä!^Iung  5ffiibutinb§  unb 
ber  fübbcutfdt)en  '•^(nnaten  tüo^  ben  ^^(nla^  geben. 

S)ie  ^unbe  biefeg  3ugö  erl^öt)te  nic^t  toenig  ben  9lul^m  beö 
ilönigg'*),  ber  fo  nad^  allen  Seiten  ^in  ber  ^einbe  ^err  gemorben  mar, 
ber  nic^t  blofe  bem  3ieid^  unb  feinen  "iJlngef)öriqen  tüieber  ba'^cim 
9lu^e  oerfd^affte,  fonberii  bie  2öaffen  aud)  über  bie  ©renken  '^inau§= 

')  9lad^  Jomsvikingasaga  c.  4  in  Holseteland.  Uiqt.  Torfaeus,  Triff»!, 
bist.  3.  12.  9ieuerbin9§  Ijat  ©totm  biefe  SBejietjung  bejtueifelt,  Hist.  Tidskrift 
(^Jiotwegens)  2.  Ser.  II,  S.  176,  ba  Stnnb  gar  feine  fiebere  ^iftotifdje  ^etfon 
jet.    Unb  \o  mufe  bie  nähere  Seftimmung  auetbtng§  ba^ingefteQt  bleiben. 

2)  ©.  übet  bieje  ejcut§  24. 

')  Adam  II,  54,  mitgett)eilt  im  ©icuri. 

*)  B.  namentlich  bie  Stellen  be*  Liudprand,  üottjer  ©.  160  ^.  1. 


Untertoetfunfl  ber  Sucroner.  163 

trug  unb  bic  i^einhc  rcelc^e  lange  auf  2)cutfrf)cm  9?oben  (jel^ouft  Italien 
bie  triebergctüonnene  Stxa^i  ber  gecinigten  Stämme  emptinben  liefe'). 

^oc^  einmal  jog  ^inrid)  aud^  in  biejem  3at)r  gegen  bic 
Slnüen.  2)ic  Söiicraner  ober  5Pucroncr-),  bod)  ot^m  3ttJeifcI  bie 
Sölferfdjaft  nac^  n)eld)cr  jpäter  bie  lief ermard  benannt  ift  *' ) ,  norb= 
öjilic^  üon  ben  JpcoeUcrn,  traf  ber  '.Eingriff.  "Md}  fte,  Reifet  eö, 
tourben  unteinjorfen  unb  tributbar  gcmad^t  unb  bamit  bie  2)eutj(^c 
Cbcr^crrid)aft  bid  an  bic  über  auägebe^^nt. 

6e  f)at  aud)  nad)^cr  nid)t  an  feinblid^en  Berührungen  mit 
einzelnen  SIaDijd)en  il^ölferfc^aftcn  gefe{)It,  bie  immer  geneigt  waren 
ftd)  ber  fremben  Cbert)o^eit  ^u  crme^ren  * ).  3?on  größeren  llnter= 
Hemmungen  aber  ift  fo  lange  ^inric^  lebte  nic^t  treitcr  tie  Ülebe. 

3)er  Äönig  mar,  ob  Dor  ober  nad)  ben  ilricgö^ügen  bleibt  un= 
gemifj,  am  25.  3>uni  ^u  ^iorbfjaufen :  auf  Sitten  eineg  ©rafen  ficin« 
rid)  fd)cnft  er  ()ier  bem  Siegfrieb  ©röningen  unb  anbere  SSefi^ungen 
inner^olb  feiner  05raffd)aft"'),  eben  bie  meiere  fpäter  oon  bem  ©rafcn 
gur  ©rünbung  beö  ßlofterä  ©röningen  mit  oermanbt  morben  finb**). 

Äirc^Iid)e  ^ntereffen  erhalten  um  biefe  S^'xt  mandjerlei  9ör= 
berung.  ^)Jian  beginnt  mit  ber  ^rftellung  flöfterlic^en  Sebend  in 
ben  'Jlbteien,  bie  lange  faft  nur  für  mcltlid^e  ^^ede  in  ?lnfprud) 
genommen    marcn.    S.    ^arimin    bei    Jricr')    unb   6.   6öre   bei 


')  Sgl.  Ruotger,  Vita  Brun.  c.  8,  SS.  IV,  £.  355:  tantus  timor  in- 
vasit  extraneos,  ut  nihil  umquam  eis  esset  formidabilius.  Tei  9tuf  ^ein' 
rid)e  qI»  sycftftft  Ifbtf  oitc^  nod)  in  ben  fpäteten  (itjronifen;  j.  v  ^-  Chron. 
Mediani  monast. .  bS.  IV,  S.  89:  Tandem  in  culmine  regni  Heinrico  sta- 
bilito,  et  barliarica  vetatur  irruutio.  atque  paulatiin  convalescente  patria  etc. 

')  Cont.  Reg.,  S.  617:  Eodem  anno  Sclavos  qui  Vucrani  vocantor 
hostiliter  invasit  et  vicit  sibique  tributarios  fecit.  hierauf  jurüd^ufü^rett 
ftnb  bic  'Angaben  ber  Ann.  Hersf.,  SS.  III,  o.  54.  55;  V,  6.  4:  Heinricus 
rex  in  Wucronin  (Wocronia)  cum  exercitu  fuit  (bei  Lambert  lai  man  früher 
H.  rox  Wocronin  cum  exercitu  fugat,  toai  Struve  in  ieiner  ?lu?gQbe  bon 
Pistorius  SS.  S.  457  ''Jl.  ('>  ouf  ben  Jänenfönig  l^otni  be,}iet)t;  t)gl.  Semlet, 
Setiiic^  S.  91):  batoue  modjten  bie  Ann.  Quedl. :  Rex  Heinricus  in  Wucro- 
nin  prot*-^»'"^  "-»    subiciens  eos  sibi. 

»)  citif,    eiao.  ?lltett^ümcr  II,  ©.  5>^1.     W\t  Ö.  ©iejebte^t, 

©en>.  <\  -,  ,  -  l'<9,  an  bie  SBaaret  ober  SÜJogtiet  .ju  benfen,  ifl  gar  fein 
örnnb.  liebet  bie  3rtt^üniet  Sdjönlebenl,  bet  bie  Uftanet  für  Unterftainer 
^filt  unb  au^eibem  gan,^  lalmatien,  Kroatien  unb  Serbien  uon  ^einrid) 
unterwerfen  läftt,  »gl.  Hahn,  Heinr.  .\uc.  S.  14;  (5inl.  II,  S.  30  Jl.  m.  i^itoai 
öijnlid^e«  »inbet  ftd)  fd)on  in  bet  lH<öl)lung  bee  Theodericus  de  Niem  oon  ben 
gfolgen  ^  iftiegeS-  tt^rcut«  22. 

*}  kind  II,  4:  I>atum  quippe  illis  (barbans)  et  untea  a.patre 

Buo  bellum  .  fci  (juid  violassent  legntos  Thanrmari  filii  sui.  t*.  Q)ieiebred)t 
0.  ü.  C.  beiicl)t  bic  'Jiodjtidjt  otjne  aüen  Winnb  ouf  ben  Rxit^  Qfg'"  bie 
SJucraner.    (^t)er  ift  an  bie  ^Hebatiet  ^u  benfen.  f.  Röpfe,  Cito  1.  «.  55. 

'')  I>I).  3»;  Sigitrido  dilecto  ac  fideli  comiti  nostro  rogatu  ilenrid 
fiddis  comitis  nostri  quasdem  res  nostras  in  proprietitem  donavimus,  hoc 
est  in  pago  Suevia  nominato  in  comitatu  ipsius  Sigifridi  curtcm  unam 
Groninga  nun<upatim  et  ('.  et  K.  oinnesque  res  quas  al)  Hadaniaro  abbate 
in  conciiml>ium  ad  prefatam  curtem  Grouninga  pertinentes  suscepimus  etc. 
lieber  ben  Wtofen  giegftieb  f.  oben  <£.  103  f. 

•)  Jgjeineniann,  Wero  ®.  13.  129. 

^)  Ann.   S.   Maximini.    SS.   IV,    S.   ß:    934.   Converaio   monachoruui 

11- 


164  934. 

2;ouP)  fmb  je^t  il^rer  urjprüiifllid)cn  ^eftimmung  gurürfgegcOcn, 
luirHirfic  klebte  an  i^rc  @pi(^e  öcftellt.  3n  bcmjclben  Sinn  tüar  in 
-Die^  bcr  5öifd)of  ?(bQl6ero  t()ätig-).  S)af5  aud)  ber  .Rönig  bnran 
t^eilge^abt'^),  ift  aber  lüenigftcnö  nid^t  nad),^utüci)cn. 

2)ie  Sotf)ringer  i}nb  |)einrid)  felbft  rourben  aufä  neue  burc^ 
bie  2öeftträntifd)cn  .pänbel  in  '•-/(nfprud)  genommen.  Dladjbem  bie 
5et)be  ^raijc^en  Heribert  unb  feinen  ©egncrn  bie  le^te  3eit  ^er  mit 
me^felnbem  ©rfolg  njeiter  geführt  tvax,  ^at  ber  5?önig  ^iierft  ben 
^er^og  ©ijelbrec^t  fammt  jenem  Gber^orb,  ber  in  Sot^ringen  eine 
Stellung  empfangen  ^atte,  unb  einigen  ^ifd)öfcn  ,^u  bem  5fönig 
9iubolf  gefanbt:  fie  ermirftcn  einen  Still ftanb  bi§  ,^um  1.  Cctober*). 
Dh^^er  aber  ,^og  bcr  |)er,^og  mit  ben  Lothringern  bem  |)eribert  ,^ur 
§ülfe.  Unb  eö  tam  bann  ^u  einem  f^-rieben  mit  ^ugo  öon  '^xanckn, 
ber  bis  jum  1.  5Rai  be§  folgenben  S^a^reä  Ütu^e  gab"'). 

3>n  Gonftan^  ift  ber  Söifdjof  ^oting  ben  12.  'iluguft  geftorben"). 
*?(n_  feine  Stelle  trot  .^onrab  auä  bem  äOelfifc^en  ^aufe,  unter  (5in= 
flufe  öorne^mlic^  beä  Sifc^ofö  Ubalrid)  öon  ''^lugäburg.  2}on  einer 
5!Jlith)ir!ung  beä  ^önigä  ift  nic^tö  befannt. 

Sancti  Maximini;  et  Ugo  abbas  efficitur:  Ugl.  Sigehard,  Mir.  S.  Maximini 
c.  12,  SS.  IV,  B.  232,  ber  e§  auf  ben  freien  entjc^lufi  beö  ^crjogi  jiirücf» 
füf)rt ,  UQC^bem  eine  Älage  bei  bem  Äönig  über  bie  erfat)rene  SBebrücfung  otjne 
©rfolg  geblieben,  äöenn  Otto  I.  ba^er  in  einer  Urf.  Dom  3.  3uni  940,  1>D-. 
31,  £.  117,  jagt:  religio  et  vita,  quae  diu  ab  anterioribus  ])Osthabita,  sed 
auctore  Deo  tempore  nostri  genitoris,  scilicet  Heinrici  Serenissimi  regis, 
relevata,  fo  raöd^te  id)  nic^t  mit  Sicfel  bas  tuicbergeben :  Don  feinem  Söaler 
reformiert. 

*)  Ann.  S.  Benigni  Divion.,  SS.  V,  3.40:  9-34.  Conversio  monachorum 
S.  Apri;  bg[.  bie  Mir.  S.  Apri  c.  30,  SS.  IV,  3.  öl9,  nod^  bercn  9ted)nung 
eS  etmag  fpäter,  936,  ober  allenfalls  935,  faüen  mürbe. 

'-)  3.  bie  Vita  Johannis  Gorziensis  c.  41  ff.,  SS.  IV,  3.  349,  unb  bo§ 
OJebic^t,  ^l  %xii.  V,  3.  436. 

3)  SBic  e§  für  3.  aHarimin  aKarj,  ©efd^.  öon  Jrier  II,  1,  3.  69,  be= 
"Rauptet. 

*)  Flodoard  934,  3.  362:  Heinricus  Gislebertum  et  Ebrardum  cum 
episcopis   regni  Lothariensis   ad  RoduUüm  regem  pro  Heriberto  dirijrit  etc. 

'•)  Flodoard  a.  a.  0. 

*)  Ann.  maj.  Sang.,  SS.  I,  3.78  (unb  barau§  Herim.  Aug.,  V,  3.  113). 
Den  %a^  2.  Idus  Aug.  gicbt  ba§  Necrol.  Autr.,  Äeller  in  ben  3}Jittt)eiIungen 
ber  ^ürid^er  autiq.  ©efellfc^aft  VI,  «.  03.  Neugart,  Episc.  Const.  I,  3.  279, 
füt)rt  jmei  anbere  Saaten  11.  Kai.  Mai  ober  1.  'iluguft  an,  bo§  Necr.  Sang., 
!ülittt)eilungen  XI,  3.  58,  (unb  barna^  moI)t  SHoo^er,  Onomast.  3.  80)  ben 
21.  ^ioüember;  beibc  l^abcn  unrict)ttg  boS  ^.  9-35.  —  2ie  9iac^rid)t  ber  Vita 
Konradi  c.  4,  SS.  IV,  3.  432,  über  ben  (Sinffuß  bes  Sifc^ofl  Ubalric^  ouf 
bie  2ßat)t  erhält  33eftätigung  auö  einer  ölteren  Slufjeic^nung,  5orid)ungen 
XXV,  3.  211;  a  beato  Oudalrico  Augustensi  episcopo  aliisque  religiosis- 
simis  viris  in  episcopum  electus.  Ueber  bie  ßerfunft  f.  Leibniz,  Ann.  II, 
3.  485. 


935. 

^nrid^  begab  fic^  im  f^rül^Iing  naä)  Söcftfolen.  3"  ßttütttc 
befiötigtc  er,  luie  ee  ^ei§t  auf  Sitten  jeineö  ©o^neS  ^cinrid^  unb  bcr 
%od}tn  ßabetüi,  am  1 .  ^Dbi  bem  Stifte  ^^aberborn  bie  freie  äöal^I 
be§  5Bi)c§of5  unb  bie  Immunität');  gtuei  Jage  fpäter,  tt)a^rfc^einlid^ 
an  bemfelben  Crt,  erhielt  auf  S^ernjcnbung  ber  ©ema^Iin  OJia^t^ilbe 
unb  beä  ^4>abcrborner  S3ifcf)ofö  Untüan  baö  Älofler  ^eerfe  ein  ä^n= 
Iid)cä  ^Moilegium  - ).  9iur  hjcnig  fpöter  (20.  3uH)  ift  UntDan  ge» 
fiorben'^).  3^erHönigh)anbte  fidj  meiter  gegen  ben  SBeften:  am  24.  ^JJai 
tuar  er  ,^u  2)uivburg,  tüo  er  einen  @ütertauf(^  be§  (fr,^bifrf)ofö  Unni 
tjon  Hamburg  beftätigte*).  2Bar  biefer,  toic  e§  h)a^rfd)einlic^  ift'"^), 
felbft  anttjefenb,  fo  mufe  er  bie  9ieife  ^u  ben  2)önen  unb  (Sdjtoeben, 
auf  ber  er  feine  jage  bcfcf)loB,  erft  norf)f)er  angetreten  ^aben:  man 
fann  benfen,  bafe  er  l^ier  norf)  einmal  öor  bem  ^önig  crfc^ien,  bet)or 
er  fic^  ^u  bem  großen  2öerf  aufmachte,  ben  t)eibnifcien  S3ölfem  beS 
Slorbend,  bie  unter  feine  5?ird)e  gelegt  toarcn,  nac^  langer  3cit  guerft 
tDiebcr  baS  G^riftent^um  p  üerfünbcn '• ). 

2^en  ßönig  nahmen  bann  anberc  ^ntcreffen  in  ?lnfpruc!^  ^). 
©d^on  am  8.  3u"i  ^(^^  ft  am  ^luffe  ß^ierä  on  .ben  trcfllic^ftcn 


*)  DD.  87,  6-  71:  Heinrici  aequivoci  ac  dilecti  filii  nostri  et  Hadewi 
filiae  noBtrae  rogatu. 

')  DD.  S><,  3.  72:  p«r  interventam  dilectae  coqjugis  nostrae  Mechtildae 
et  Unwani  Paderltrunensis  ecclesiae  episcopi.  3n  bcr  allein  crtjallfnen  ?lb« 
|(fttift  bit\n  Urf.  fft)lt  bie  Slnaobe  be*  Cxii;  unb  oiic^  bif  (^oifuna  ift  nid^t 
o^ne  ^tbtnfrn ,  mit  '|)t)ilippi ,  ÜVi.  SDrftfaUnd  II,  B.  49.  403,  aulgefül^Tt  ^t. 
£o(^  nimmt  aiic^  er  eint  edjte  @ntnblaae  an. 

*)  Qxfyxxb,  Reg.  6.  128.  SBgl.  Necrol.  Paderl».,  3.  f.  bot.  ©ef*.  X, 
6.  155. 

*)  DD.  39,  6.  78.  Der  Orunb,  totiitalb  Stjterfebe,  Ooue  6.  235,  bieje 
Urtunbe  für  berbädjtia  t)att :  bie  Qiiütx,  um  bie  e«  fic^  ^anbelt,  lAgen  meifl  in 
ber  Serbenjdjen  Xiöceie,  ift  flanj  ol)ne  Qitrvi^t. 

")  <Si  ^ei^t:  rogatu  Unnonis  Hamburgensis  venerabilis  arcbiepiscopt  ... 
^usdem  episcopi  petitiooe. 

«•)  60  Leibniz,  .\nn.  II,  S.  489;  and)  Te{)io  I,  ?lnm.  ©.  20. 

'')  t!a%  ber  ^JUifcnt^olt  :£)cinri(^«  in  biejen  Weflcnbcu  mit  einem  angeb» 
lidjen  3ufi  Q'fitn  ^>(  Xänen  in  ^tidlanb  Aufammen^nae,  toie  ®ramm  meinte, 
Miscell.  nova  Lips.  II.  6.  2><8,  ift  oftne  ©eleg.    »gl.  «|c«tl  23. 


166  935. 

©renken  beö  9lcicf)ö:  er  mad^te  ^ier  bem  ßlofter  «Stoöelot  eine 
©d)enfung  auf  33ertt)enbung  beö  C^erjogö  ©ijelbrec^t  M,  ber  i^n  o^ne 
3tDcitel  begleitet  ^at,  ino  e§  galt,  bie  Sotf)ringifd)en  Sßer^ältnifje  unb 
bie  S?e,^{e^iingen  ,^u  bem  2öeftfränfifd)en  5?önig  ^lubolf  \ü  orbnen. 

.^atte  |)einri(^  ben  .^eribcrt  gegen  biejen  in  <arf)u^  gcnom; 
men,  fo  trar  anbetet  jeitö  9tiibplfg  SBtiibet  33ojo,  bejfen  33cftljungen 
ootne{)mnc^  in  2ott)tingen  lagen,  üon  i^m  abgefallen ,  unb  \Hnia6 
genug  ^u  feinblid^et  Spannung  ttjat^jo  gegeben.  2)ie  legten  Ser» 
!)anblungen  Ratten  nut  ,^u  füt.^eten  ^tiflftänben  gefüf)tt.  3e^t,  ba 
tingö  alle  ^einbe  befiegt  waren,  fonntc  bet.?iönig  aud)  biefen  3lngelegen« 
l^eiten  ttJiebet  jeine  üoüe  2!^eilna^me  ^utuenben. 

31n  ein  feinblirf)eg  5Botge!^cn  ift  babei  roo^l  nic^t  gebadet,  ^od) 
njeniger  fonnte  Stubolf  geneigt  fein  e§  ba^u  tommcn  ,^u  loffen.  (Sr 
(^uetft  ^at  einen  ©tafenÖDöftieb  über  ben  9t^ein  ,^u  bem  2)eutfd)en 
ilönig  gejanbt ,  bann  biefet  feinet  feit§  \Mbgeotbnete  an  ^Hubolf.  ^ine 
petfönlirf)e  3ufömmenhinft  njatb  oereinbart,  an  njelc^er  aud)  5lönig 
JRuboIf  oon  ^urgunb  t^eüna^m.  |)ier  marb  ber  f^^icbe  neu  ht= 
feftigt,  lüag  ftreitig  tt)ot  gejd)lid^tet.  Sojo  fe'^rte  unter  ^einricfjd 
Söotmäfeigfcit  ^urüd  unb  empfing  einen  grof3en  2:f)eil  feiner  Seneficien 
lieber.  3tt)ifc^en  ^etibett  unb  .^ugo  njutben  bie  Sebingungen  eined 
gtiebeng  üeteinbatt  - ).  Da  .^ugo  bann  fie  ,^u  erfüllen  ,^ögerte,  ,^ogen 
nod)  einmal  Sot^iinger  fammt  einigen  6äc^fifd)en  ©rafen^)  bem 
Heribert  ^u  ^ülfe  unb  belagerten  baä  ftreitige  St.  Cuentin,  ba§  fie 
einna'^men  unb  ^erflörten :  babei  fanb  35pf o  feinen  %ob.  55on  weite» 
ren  ^einbfeligfeiten  aber  warb  auf  9{ubolf§  5)la^nung  abgeftanben. 
•Öeinrid)  war  fd^on  oorl)er  über  ben  9l^ein  ^urücf geteert. 

3w  l^erbft  nerweiltc  ber  llönig  in  I^üringen :  in  ber  ^>fal^  ,^u 
^lUftebt  warb  am  12.  October  auf  ^Sitten  ber  ©ema^lin  ^ta^t^ilbc 
bem  ^Jionnenflofter  |)erforb  bie  freie  Sön^l  ber  ?lebtifftn  gegeben-*) 

%m  SSeginn  biefei  ^s(ii)xe^  fämpften  2)eutfc^e  auc^  wieber  auf 
bem   SBoben   ^talienö.     2)ie  Stabt  33etona  ^atte   ben   benac^batten 


')  DD.  40,  ©.  73:  interveniente  Gisalberto  fideli  nostco  duce.  3;ic 
?lu2gabe  Don  Martene  Coli.  II,  S.  41  loö  Adalberto  unb  brad)tf  ]o  einen  jonft 
unbefannten  ^n^OQ  in  ??rage,  bei  bem  man  nur  an  ben  ©otjii  .g)etiberts,  ben 
Flodoard  949,  <B.  399  ff.  nennt,  benfen  fonnte. 

■^)  Flodoard  93.'),  ®.  382:  Kudolfus  rex  . .  .  Gosfridum  trans  Rhenum 
ad  Heinricum  direxit .  .  .  deinde  locutus  cum  missis  Heinrici ,  ad  ejus  pro- 
perat  colloquium,  ubi  etiam  Rodulfus  rex  Jurensis  intertüit:  pactaque  inter 
eos  amicicia,  etiam  Heribertum  cum  Hugone  pacarunt.  redditis  quibusdam 
suis  eidera  Heriberte  possessionibus.  Sed  et  Heinricus ,  Bosone  recepto, 
terram  quam  prius  habuerat  ei  ex  magna  parte  restituit.  ligl.  Widukind  I, 
39:  Perrexit  igitur  Galliam  rex,  regem  alloquitur,  et  peifecto  negotio  re- 
versus  est  in  Saxoniam.  -  '^aü  ,peinxi<i)  erft  t)tet  t)on  3lubolf  in  ber  .^errs 
fc^aft  über  l'ott)ringen  anerfaiint  ici,  wie  manrf)e  toollen  Otef)m,  SJe^rbud)  b. 
@e|d).  b.  m.  ?l.  ©.  392),  ift  butc^auö  nid^t  tca^t^dieintid). 

^)  Lotharienses  cum  quibusdam  comitibus  ex  Saxonia,  Heriberti  scilicet 
amicis;  Flodoard  ©.  383. 

*)  DD.  41,  S.  74.  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  433,  icöt  bie  Utfunbe  tocgen 
3nbictton  unb  Stegicrunglialit  ju  934;  beibe  (4  ftatt  9  unb  16)  finb  offenbar 
oernjirtt. 


f).  «tnulf  oon  iöaiern  in  3tolien.  167 

SJarrijc^cn  ^erpg  fjerbeigcrufen  tnibet  ben  Surgunber  ^ugo,  ber  eint 
:Hci^c  \)on  ^af)ren  f)inburd)  bic  föniglirfie  Aperrfd)aft  im  Sanbe  behauptet 
^atte:  ber  CHrof  'JJUlo  unb  ber  23i)d)ot  tHat^eriuä,  biefei  ein  Sotijringer, 
ber  ^ier  ^u  fold)crUl>ürbe  erhoben  toor,  crfdjeinen  babei  aU  befonbery  he^ 
tf|CÜigt').  xHrnulf  ift,  inelleid)t  jc^on  im  V^crbft  beö  Oorigen  3flftte§')» 
über  bic  'Jllpcn  nad)  Orient  unb  weiter  noc^  S5erona  gelangt.  2llö  aber 
^ugo  mit  ^eercdmad)t  t)eran,^og  unb  bie  5?aiern  beim  erften  3ufonimen=' 
ftofe  eine  ^icberloge  erlitten,  fel)rtc  lUilo  ^u  bem  .Qönig  ,^urücf.  2!)teiem 
^ielt  fid)  ^Jlrnulf  allein  nid)t  geh)ad)|cn:  er  eroberte  nod)  baö  Gaftell 
in  iPerona  unb  führte  einen  5<ruber  ''Dliloö  fammt  ber  Seja^ung  ge=' 
fangen  fort;  borauf  aber  Derlicö  er  bie  Stobt  ( 'Einfang  g^bruar) 
unb  fel)rte  nad)  23oiern  ,^urürf.  ©egen  (rnbe  beö  ^a^reö  ftarb  ber 
Sal.^burger  ©r^bifc^of  Cbalbert.  ber  i^n  begleitet  ^attc^);  ein  ßgilulf 
tourbe  fein  'Jiac^folger. 

^cinrid)  ^at  an  biefem  Unternehmen  feinen  '^lntf)ei(  gelobt*). 
6r  flanb  mit  .Qönig  ^ugo  in  guten  93e,^ie^ungen  3)ieier  e^rte  il)n 
burd)  (>ie}anbte  unb  Wefd)enfe''). 

VI  ber  aud)  Oeinrid)  ^iit  fein  ^.Jlugenmert  über  bie  \'llpen  nac^ 
bem  2anbe  unb  ber  e;tabt  gerid)tet,  an  bie  fic^  für  ben  'i)iad)foIger 
ber  5i^Qntifd)en  .Könige  ö^rinnerungen  unb  l'lnfprüdje  fnüpften.  ^ein»» 
ridb,  fagt  2öibufinb"),  nad)bem  er  ringe  alle  Sßölfer  bemältigt  |attc, 
befc^loß  ^ule^t  nad)  9iom  ^u  ^ie^n.  'ilber  Don  ßranf^eit  ergriffen, 
unterließ  er  bie  Oieife. 

2)ie  ^Radjric^t  ift  wicber^olt  ali  unbegrünbet  angezweifelt  luor* 
ben^).    (Sä  fei  .^cinrit^  ni(^t  ;|u^utraucn,  ha\i  er,  ber  mit   folc^et 


')  Liudprand  III,  49  ff.,  bet  allein  bai  Gin^^elne  erjäljlt,  toie  S^änblifft 
unb  Wüiifr  £.  107  annf^meen,  nod)  ötjä^tungrn  am  ^ofe  ^nqoi  (ittt^ümlidj 
nennen  fif  ^JJJilo  Ü^ifdjof).  ^«^u  öfrgleidjpn  ift  ein  3?tief  be^  Wat()ctiu4,  noc^ 
bem  bie  Ballerini,  Opera  Katherii  S.  XLl  ff.,  ermitteln,  boft  am  2.  i^ebtuat 
bie  Stobt  ttjiebet  m  Öuflos  Öeteolt  toat.     SUgl.  Köpke,  De  Liudprando  S.  104. 

*)  So  ^^übinget,  Ceftett.  0eid).  I,  S.  2.V1  m.  löogcl ,  «ot^eriu«  I, 
6.  59  ff.,  etljebt  ^Wf'fel  überboupt  gegen  bo4  3.  935  unb  entfdjeibet  fid)  für 
934,  wie  id»  (^lotibe  ohne  nii^TPidicnben  (^runb. 

"     '  •  •  IX,  e.  771:    dSö.   Oudelbertus  Salz- 

bii:  .  obiit.     Gbenfo  Auctir.  Garst.,  ebenb. 

6.  »UM.  j.  11  iiui  'K  aviii  iiiuinii  <-ubinget  o.  o.  C.  ou9  einem  Satjbutget 
9te{rolog,  Mon.  15.  XIV,  3.  '^~f^;  flott  beffen  obet  Ijot  Hansiz,  (ierm.  sacra 
II.  «.  145,  unb  meutere  ^Jehologc,  ?lt(^io  f.  Ceftexr.  Öcfd).  XIX,  S.  23H; 
XXVIII,  6.  39.  154,  ben  14.  *Jiooember;  unb  nod)  bom  \H.  IJtoi  9:V>  ifl  eine 
Dtfunbe  be«  tfrjbiidjof«  öotbonben  ,  .Juöoüia  ©.  174,  fo  baft  fein  2ob  nid)t 
unmittelbar  auf  bie  iHüdfrt)r  gefolgt  iftn  fonn. 

*)  ttnberei  'Wcinunq  ift  Ikstsel ,  Cbron.  (lOtw.  6.  145;  f.  bogegen 
Mascov,  Comm.  .\dn.  £.  15,  unb  Vlorttni,  Xenffdjriften  ber  V(ünd).  «fobemte 
1^09  iinb   IslO,  S.  28  31  47. 

')  Liudprand  IM,  21 :  ubiubi  teiramm  cocpit  nuntioH  »uo»  dirigere 
multornmque   reKum  seu  principum  aniicitiam  quaorere,  Ileinrici   preiertiai 

famosisM"  •  -■■•■■        i-      v ._...    "■ --um    ..,  regem  fortistii- 

mum,  iii  t. 

■'')     ^ -.  r,'uni,>iii.iii..      ironfihllsj, 

poBtreni  tatuit;  sc^  ^it 

')  z  1).  b.  t.  tti  VI, 

€.  395;  äÜod)«mutt),   «tltengefc^.  II,   «.  oii;    tn    neuerer  ^rtt    iioUtt,  Sie 


168  935. 

SBeiöl^eit  baS  ^eutfc^e  Oiei^  geeinigt,  mit  fo  grofjer  5)löf}igung  iinb 
S^cfoniicn^cit  nacf)  allen  Seiten  ^in  aufgetreten,  fid)  j|ule^t  auf  ein  fo 
hjeitauöfe^enbeö ,  für  2)eutfc^lanb  in  feiner  Söeifc  förbcrlic^eä  Unter* 
nehmen  \:)ahe  einlaffcn,  baburd)  gctuiffcrmafeeti  bic  grüc^te  feiner  ^Ir* 
beit  njicbev  auf  ha^  Spiel  feljen  füllen,  ^an  meint,  in  bcm  Sßer" 
l)alten  beä  .Qönigg  eine  ^olitif  ^u  crfennen,  bie  ale  STcutfc^  im  Dollen 
Sinn  bc§  2öorteg  be3eid)net  werben  fönne,  bie  abgefcl)en  ^abc  Don 
bem  täufd)cnbcn  Wlan;i  be§  ßaifert^umö,  nid)t  barnad^  getrad)tet, 
eine  £ber^ül)eit  aud)  über  frembe  S3ölfer  gu  getoinnen :  ein  9tcid)  üon 
nationaler  ©elbftänbigfeit  fei  ^einrid^ö  ^^el  getuefen,  baö  er  feft  im 
Vluge  behalten,  unb  über  baö  er  nic^t  'fiinauggegangen  fein  fönne. 
äBenn  2Bibu!inb  anbcrö  berid^te,  fo  fei  ^n  bebcnten,  bafj  er  gcfd^rieben 
Ijobe  unter  ben  Ginbrürfen  ber  faiferlid)en  .^errfd^aft  Otto  I.:  bem 
S3ater  fei  beigemeffcn  tuaö  erft  ber  Sol^n  in§  'Jluge  gefafjt  unb 
ausgeführt  V).  jDafür  fprec^e  aud^,  bafj  Siubpranb,  ber  für  bie  3[ta- 
lienifd^en  33er]^ältniffe  ber  beftc  ©enjä^remann ,  t)Dn  fold^er  '.Hbfic^t 
nid^tS  erh)äl)ne,  bafe  auc^  fonft  biefelbe  nirgenbä  be,]eugt  njerbe  ober 
fic^  funbgebe'-). 

3lber  foldl^e  ßrlDÖgungen  finb  nid^t  im  ftanbe  ba§  3eugni§  beö 
Säd^ftfd^en  |>iftorifcrö  ^u  entfräften^^).  25on  ^planen,  bie  nid)t  ^ur 
2lu§für)rung  gcfomnien,  fonntcn  anbcre,  aud)  Siubpranb,  jd)tt)erlid^ 
iTunbe  f)abcn,  ober  fie  maven  nidl)t  üeranlafjt  i^rer  ^u  gebenfcn.  X^at 
eä  bagcgen  ^ibnfinb ,  fo  lag  bem  fidjer  eine  bcftimmtc  ^Jiad^rid^t  ,^u 
grunbe.  @r  erträ'^nt  e§  lur^,  o'^ne  öiel  Söorte  baüon  ju  mad)en; 
an  eine  beftimmtc  Jcnben^  ift  ba  am  menigften  ,^u  glauben.  Söaö 
man  aber  einirenbet  mit  9lüdfid)t  auf  hie  i)altung,  iueld^e  ^einrii^ 
in  ber  Scitung  ber  2)eutfc^en  25ert)ältniffe  beobad^tet  l^aben  foll,  be= 
ru^t  auf  ^ßorauefeljungen ,  für  bic  fic^  leine  SBegrünbung  geben 
läfet.  .^einrid^  ^at  ,^unäd)ft  baö  9leidt)  ba§  er  überfam  geeinigt  unb 
im  Innern  beruhigt,  bann  bic  äufsercn  ^cinbe  bcfänipft  unb  ben3äl= 
tigt;  aber  er  ^at  nirgenbö  angebeutet,  bafe  er  ni(^t  aud)  noc^  weitere 
©ebonfen  liegte,  ju  üerfolgen  gebadete.  6r  [teilt  bie  £)ber'^o|cit  über 
bie  Slaoen  Jer,  nöt^igt  bie  2)änen  ^ur  Untcrttierfung;  er  gewinnt 
nid^t  blofj  Sot^ringen  raieber,  nimmt  anä)  bie  .^ulbigung  bei  aöeft= 
frantcn  Heribert  entgegen;  er  '^ält  micberl^olt  ^ufan^i^fn^ünfte  mit 


beutfd^e  ^oliüt  ©.  22,  unb  ebenfo  ru^t  ©t)bel§  Scurtl)eilung  |>cinrici^  I., 
liebet  bie  neueren  ^Totflellungen  <B.  16;  5:ie  2)eut|d)e  9ialion  unb  ba?  Äaifetr 
t^um  <B.  30,  Quf  biejer  ^luffoffung. 

*)  ©0  befonbete  Maurenbrecher,  De  historicis  decimi  saeculi  ®.  40  91. 

2)  2luf  boe  3e"9ni^  bes  Sigebert  937,  SS.  VI,  <B.  34^,  ifl  natürlich  fein 
@etoi(ftt  ^u  legen.  .©I  l)ebt  nur  boe  l)ertiot  tuoS  gejcfea^:  qui  licet  in  vincen- 
dis  inimicis  gloriosus  fuerit,  quia  tarnen  pacificus  erat,  nullam  operam  de- 
dit,  ut.  eflfufratis  ab  Italia  tyrannis,  qui  quasi  conductitii  mercennarii  alter 
alteri  succedentes  imperium  dilaniabant,  benedictionem  imperialem  accepisset. 
5]gl.  bos  Chron.  Laurisb..  SS.  XXI,  <B.  'i8><:  tam  Ungariorum  quam  Sclavorum 
Burgundionumque.  cum  quibus  sepe  conflixit  et  semper  vicit,  bellicis  irape- 
ditus  tumultibus,  Imperator  non  est  ordinatus.  lieber  bo»  ^niSöerftänbnie 
jpätercr  Sc^riftftellet,  bot^  .^cinrid)  boi  .$laiicttl)um  abgeteljnt,  f.  ©rcurs  10. 

^)  Bo  unter  ben  5kuctcn  anä)  5ßfoff,  S.  0.  II,  g.  18;  mi^^ä)  1,  S.  307. 


^einri(^S  31bfid)t  natif  9lom  ju  jietjen.  169 

b«n  Üöefifränfi^cn  unb  beni  58urflunbi|c^cn  5?ömg,  unb  bofe  bicfer 
erft  ;|u  SBormö,  bann  am  Geiers  fic^  einfinbet,  erinnert  tüof)l  an  ä^n= 
Ii(t)c  iöer^ältniffc  ju  bcn  Reiten  5lrnuIfv3M,  tt)o  ber  2)eutfd)e  ßönig 
ald  I)öl^er  geftcllt  öon  bcn  ^errfcfiern  ber  anberen  9teicf)e  inner^al6 
bcr  ©rcn.^en  ber  ilorolingifd^cn  3Jionarc^ie  Qufge|ud)t  unb  geehrt 
njorbcn  ift. 

%üdi  l^talicn  !onntc  ftd^  ber  ?lufmerffam!eit  ^einrid^§  nic^t  cnt= 
«c^en.  Stüd  •derpge  beö  2;eut[cf)en  ))icid}l^  ^aben  rtäl^renb  feiner 
yjcgterung  an  bcn  'Jlngelcgen^eitcn  ie^  Sanbeg  fid)  bct^eiligt,  tüie  jeljt 
'ilmulf,  früher  5öurd)arb  Oon  XHIamannicn,  bcr  t)ier  auf  frembcm 
©oben  feinen  iob  fanb.  ^cner  S^urgunber  9luboIf,  mit  bem  |)ein= 
tid)  tüicbcr^olt  eine  ^uf^nintcnfunft  f)iclt,  tuar  berfelbe  ber  eine  S^it 
lang  bie  ^crrfd)aft  in  Italien  führte').  S)er  glüdflic^e  ©egncr  bc§* 
fclbcn,  .^ugo,  crtanntc  tüo^l  bie  ^ebeutung  beö  2)eutfd^en  5?önigä  auc^ 
für  bie  3talienif(^cn  'Jtngelegen^eiten  an,  tnenn  er  i^n  befonbcrö  c'^rtc 
unb  fic^  günftig  ,^u  ftimmen  fuc^te.  2)ic  legten  S^orgänger  |)einri(^l 
toaren  burrf)  bie  Umftänbe  ge^inbert  '^(nfprüd^e  geitenb  ju  mad)en, 
tric  fic  üon  .Qarl  III.  unb  ^irnulf  ^er  alö  bcn  S)cutfc!^en  Äönigen 
juftel^enb  angcfct)en  njcrbcn  fonntcn. 

Unter  .^onrab^)  fehlten  minbeftcnö  nähere  23c,^ic^ungcn  p  bem 
9iömif(^cn  33if(^of  nid^t:  ein  2egat  beweiben  mar  auf  jener  @t)nobc 
JU  "?llt^cim  anmefcnb  bie  ftc^  bcö  Äijnigt^umö  gegen  bie  feinblid)cn 
©cmaltcn  im  9icid)  annahm.  3fl  ^on  einer  fold^cn  3?crbinbung  unter 
.^inrirf),  feit  in  bem  Jungcrncr  S?ifrf)Of§ftreit  bcr  ^^apfl  fi^  für  bcn 
S)cfifranfen  crflörtc,  nirfjt  bie  9tcbe,  fo  liegt  ber  @runb  menigftcnö 
Ulm  Xfte'xi  mo^(  nur  in  bem  ^^uftanb  in  meld^em  ftd^  3iom  unb  ba§ 
$apfit^um  befanben.  2)ort  gebot  ^Ilbcrid),  bcr  bcn  S3if(^of,  feinen 
JÖruber,  3o^ann  XL  gefangen  ^ielt*). 

Seit  SBcrcngard  Job  mar  fein  5?aifcr  gefrönt,  9l6er  bie  Gfrinne* 
rung,  bie  3bcc  faifcrlic^er  ^crrfdiaft  lebte  fort.  Unter  5?onrab  ftnb 
in  bcn  Urfunbcn  bie  'JUiöbrüdc  ^äufig,  mcld)e  ,^eigen,  bafi  er  fid)  alä 
ben  berechtigten  Dhdifolgcr  ber  .fl:aroIingifd)cn  Imperatoren  betrati^tetc "). 

')  3u  befttmmt  be^eicftnet  üö^tx,  3)ie  bmtfcije  ^olitif  S.  21,  tl)n  aU 
Soffoll,  unb  nod)  tofnigft  tidjtia  if^t  rctjinju:  toenigflenä  für  feinen  ^eutfc^en 
iJanbfSt^eil.    iögl.  übet  bie  Torbtingunjj  bet  ^[eiligen  iJan^e  oben  ©.  06. 

*)  Leibniz,  Ann.  II,  S.  4Sx ,  bnngt  bie  ^ufommenfunft  iHubolfÄ  mit 
^etnti4  mit  bem  'Jlbfotnmen  .^itfammen  meldte«  eiftetet  noc^  Liudprand  III, 
c.  47,  mit  bem  .ftönig  .^luqo  gffct)l offen  hoben  foll. 

»)  9luf  bie  '•Jio^tictjt  beä  Ekk. '  '  _^  (  asas  c.  22  (S.  87):  Hatto  archi- 
episcopos  .  .  .  Italiam  jus  regium  tendons.   ift  teenig  H^erlo^;  t)gl. 

Neagart,  Episc.  <"on8t.  I,  ®.  2'...  ^.....imlct,  (Jormelbuc^  beS  9B.  Solomo 
6.  114,  bie  an  eine  ffletnjedjfelung  mit  .£>atto  II.  unb  Ctto  I.  benfen:  Wei)et 
D.  Änonou  in  bet  'Jtote.  <^iitp  llrfimbe  »elcftf  et  ouf  bifinn  Wec\  erloffen 
t)abfn  foU  if^  gtobe  (ftbid)ti:  iir«  3. 

*)  ©tegotoöin*,  e4<.  b  üab.  188.5  1,6.  85. 

")  nostri  imperii  auctoriute  1»I».  15;  imperii  nostri  subilitas.  1^;  anno 
vero  imperii  12:  —  antece^^nnim  nostrorum,  videlicet  regum  seu  impe- 
ratonim  1:  »gl.  4.5.  is.  2M.  itb  ouf  bet  i<eibet)altuna  ftüljetet  öoi» 

mein  berufen,  mie  onbete*  funben  genommen    ift  iPD.  6:    nostro 

fideliter  parere  imperio;  äl)nna)  .^»;  intra  ditionem  imperii  nostri  8t>);  bo(% 
aüdi  fo  ift  bie  So^e  nic^t  gonj  ot)ne  »ebeutung. 


170  985. 

Unter  ^eiiiri^  finbcn  fic  f\d)  rocnigct,  bod)  fehlen  fic  nic^t  bur^=' 
QuäM.  2Benn  SEÖibufinb  bcn  i?önig  nad}  bem  Sieg  über  bte  Ungarn 
üon  bem  ^cer  aurf)  als  Imperator  begrüfjcn  löfet,  fo  ^at  baö  iüoi)l 
auf  ba^  .(fnifertl^um  feine  unmittelbare  Se.^ie^ung  -).  ?{ber  ber  Dlanie 
erinnerte  bod)  an  bie  2Bürbc,  bcren  2lnben!en  nid)t  erlofc^cn  ttiar.  2öa§ 
ber  So^n  breifeig  ^al^re  jpäter  aufnehmen  iinb  burd^fü^ren  fonnte, 
mufete  je^t,  ba  feit  bem  Job  be^  legten  2)eutfd)en  ,^aifer§  nur  reic^Iic^ 
ein  5Renjd)enaUer  öerfloffen  njor,  bem  S3etüu§tfein  aüer  nur  nod^ 
naiver  liegen. 

@ine  n)unberlid)e  DJac^rid)t  raiß,  baft  .f)einrid)  einmal  tjoü  geift* 
Hd^en  ßiferö  unb  in  bemütt)igfter  SBeije  fic^  nad)  ^ioni  aufgemad)t''): 
bie  3cit  tt)irb  nic^t  angegeben.  Vlber  bei  bem  frommen  Sinn  ber 
im  -öaufe  lebte,  nad)  bem  SSorbilb  bag  ber  Wrofeoater  Siubolf  gegeben, 
!ann  auc^  baö  nid)t  Söunber  nehmen ^). 


1)  Urf.  für  6.  ^llbon,  DD.  17,  ©.  53  (ögl.  oben  g.  1.^  "Jl.  3):  lue 
nostra  imperiali  munificentia.  @t  bcftätigt  tote  Äontab  bie  Utfunben  iciner 
SSorgängcr,  regum  atque  imperatoriun ,  6.  12.  23.  —  Tte  Urfunben  mit  Ro- 
manorum Imperator,  43.  unb  advocatus  Romanorum  augustus,  34,  ftnb  bie 
eine  entjtftieben  falid),  bie  anbete  interpoliert,  unb  cl  ift  o{)ne  ®runb,  toenn 
Bessei,  Chron.  Gotw.  S.  145,  meint,  ^einrirf)  ^abt  f)ier  feine  3lniprüd)e  ans 
beuten  »ollen.  5>el)ie,  ®e^d^.  Dttoö  I.  S.  79,  mad^t  baraue:  9tom,  bad 
^einrid)  ^itm  l^atriciuö  etioä^U  ^otte. 

2)  Widukind  I.  39;  l  oben  S.  158  9i.  2.  Qx  gebtaud^t  ben  Suäbruct 
öfter.  ©0  Igfjt  er  I,  25  ben  Äonrab  jagen:  rex  erit  et  Imperator  multorum 
populorum;  c.  35  lagt  er  toon  .^rinrirt):  Imperator!  tidelis  et  utilis  mansit; 
auc^  c.  3.*^.  33gl.  ^DJaurcnbtei^er  a.  a.  0.  <B.  40,  nod)  bem  Widukind  mit  bem 
Slugbtucf  and)  ben  21njprud)  auf  eine  allgemeine  .^errlc^aft  Ijat  be^eid)nen  »ollen: 
flopfc,  äöibufinb  3.  164;  SBattenböcft  &C.  P,  S.  310  m.  (er  übetf.tjt 
-Äaifer").  3Benn  Thietmar  I,  '.(  fagt:  Anno  d.  i.  931.  Imperator  effectns, 
fo  ift  bic5  o{)ne  3^fiffl  o"^  Widukind  entflanben.  5Jocfe  läfet  e^  Thietmar 
unmittelbar  auf  bie  ©teile  Bon  brr  2ßallfat)rt  nad)  Üioni  (j.  folgenbe  9Jote) 
folgen  unb  benft  roie  c?  fdjeint  mirflid)  an  fatferlid)e  SBürbe,  nennt  ^einrid^ 
aud)  in  biejem  ©inn  I,  17,  ©.  742,  rex  noster  ac  imperator.  Um  fo  toeniger 
ift  ju  Derh)unbern,  wenn  fpätere  ©d^riftfteller  it)n  aU  imperator  bejeid^en;  fo 
ft^on  ba^  3nt)alt§t)eriieid)ni«  ;ium  Adam,  SS.  VII,  ©.231;  Hugo  Flor.,  SS.  IX, 
©.  381,  ber  ©.  383  j.  ^.  962  .^leinric^  ftatt  Ctto  fronen  Infet;  Hugo  Flav., 
VIII,  ©.  .357.  3-59,  u.  a.,  bon  benen  ein  langet  5üer,^eic^ni5  giebt  Pfeffinger, 
Vitr.  ill.  I,  ©.  485  ff.;  id^  nenne  nod)  Vita  Brunonis  altera,  c.  6,  SS.  IV, 
©.  276:  Romanorum  rex  et  semper  augustus.  —  ®anj  fagen^aft  ift  eine  (Sr* 
jäljlung  in  ber  Äaiferdjronif  unb  der  Künige  buoch,  f.  djcutS  10,  h)0  auc^ 
anbercä  angefütjrt  ift. 

^)  Thietmar  1,  8,  ©.  739:  Audivi,  quod  hie  Romam  causa  orationis 
petens  plus  pedilius  quam  equo  laboraret,  et  a  multis  interrogatus,  cur  sie 
ageret,  culpam  profiteretur.  ä>orl)er  gcl)en  bie  2Borte:  Quociescumque  contra 
Deum  et  seniorem  suimet  dum  vixit  se  umquam  superbiendo  erexit,  tocies 
humiiiata  potestate  sua  se  ad  emeudationem  condignam  inclinavit  (ber  senior 
ift  bod)  nud)  nur  ü5ottj.  äyal)rfd^eintid)  gab  bicfe  ©teEe  iieranloffung  ju  ber 
'öeliauptung  Ireitfd^feä,  ©cfd).  .&einrid)^  I.  Ceip^.  1814.  3.  »i,  .^einrid^  fei  in 
feinem  20.  ;;'\a^re  uoll  (^römmigfeit  nad)  9{om  gepilgert  unb  t)abe  ^ier  bie  58e» 
tebfamteit  ertootben,  bie  i!)n  au^jeid^nete.  UU  ißeleg  tool)t  erbic^tet  ber  Scrf. 
eine  lange  ^Hcbe  ©.  99—106. 

*)  Sagegen  fann  id)  nidjt  mit  ®iefebred)t  I,  ©.  236  auc^  bie  9iod)rtc^t 
be«  Widukind  auf  eine  2ßallfat)rt  besietjen;  t)gl.  auäi  5ßolrfmar,  ^einxid)  I. 
©.  :35.  ©egen  eine  folc^e  ^iluslegung  erflärt  fi(^  fc^on  Suben  VI,  ©.  635,  ebenfo 
SDtautcnbrec^er  a.  a.  0. 


^tinxid)  unb  bai  Äaijett^um.  171 

Um  fo  ireniger  mochte  er  je^t  üor  einem  ©ebanfen  ,^urüfftreten, 
bcr  nur  ba^  enthielt  njad  bcr  Surf  auf  bie  ru^mgefrönten  3?Drfa^ren 
unb  bad  5?önigt^um  bod  er  innehatte  felbft  i^m  auferlegten.  9ltd)t  früher, 
als  biö  anbere  nä^crliegenbe  ^Jlufgaben  gelöft  waxm,  tft  ^einric^  ,]u 
bcm  il^or^aben  getommen.  Da  aber  aüeö  erreid^t  ttjar  toa^  if)m  ob= 
gelegen,  mocf)te  er  njotjl  auc^  ^iet^u  fic^  anfcjicfen.  ^an  ^ätte  ®runb 
Hd)  ^u  tt)unbcrn,  njcnn  eä  nic^t  gefc^e^en  ttjöre.  2Ber  ben  Äönig  öon 
bem  ©tanbpunft  ber  S^it  auS  in  ber  er  lebte  unb  toaltete  beurt^eilt, 
^Qt  fein  "^edjt  unb  feinen  %n{a^,  e8  i^m  ,^um  Söorttjurf  ^u  roenben, 
ober  um  beä  ttiillen  etnjaö  ab^uvc^en  öon  ber  "^InerJennung  n)elct)e 
i^m  als  S)eutfcf)em  5?önig  gebül)rt. 

(So  njar  |)einTic^  aber  nic^t  üergönnt  ba8  i>or'^aben  jur  3luä^ 
füt)rung  ^u  bringen. 

2)a  er  )\d}  narf)  Sotfelb  am  ^ar^  begeben ,  um  '^ier  ber  3agb 
ficf)  ,^u  erfreuen,  marb  er  Dom  ©(Jlagc  gerührt ^)  unb  lag  eine  ^di 
lang  franf  barniebcr. 


')  Vita  Mahthildis  aiit.  c.  7,  SS.  VIII,  S.  576:  res  solito  more  ve- 
nandi  Botfelden  adiit,  ibique  gravi  pestis  occupatus  est  vexatione.  T'ie 
jüngere  Vita  c.  7  ma^t  barau§:  vi  febrium  uimirum  laboravit.  Slber  ber 
Cont.  Reg.  jagt  9'i^>,  ©.  617 :  Heinricus  rex  jiaralisi  percutitur.  2;ie  l'oge 
beÄ  Crteä  beftimmte  gegen  .Schalen  unb  Gundling,  II.  A.  ©.  254  9i.  k,  bie 
biejf  Stobt  beiOTinben  fucftten,  rtd)ttg  Leuckfeldt,  Antiqq.  Halberstad.  ©.  152, 
jWtj(^en  Cueblinbutg,  ^olberftobt  unb  ßlbingerobe;  ögl.  Leibniz,  Ann.  II, 
S.  444. 


936. 

^eintic!^  tüar  noc^  feine  fei^jig  Sa^re  alt.  ?t6er  jc^on  früfier 
l^ot  er  an  fd)tt)erer  i^ranf^eit  gelitten  \).  2)er  neue  I)efti9e  'Einfall  er* 
innerte  il^n,  nid^t  ^u  fe'^r  bcm  Seben  ju  öertraucn. 

(Sine  SSerfammhirtg  ber  ©rofjen  tt)ot  nac^  (Stfurt  berufen-),  unb 
^ierl^in  begab  fid)  ber  Äönig,  um  mit  benjelben  über  bie  5?er^ältnifje 
im  Üteid),  über  bie  ^ad^folge  ^u  öer^anbeln.  ör  empfahl  ben  (Jrft= 
geborenen  ber  ^Jla'^tl^ilbe,  ben  £tto,  ber  in  ooller  S5Iüt!^e  unb  ßraft 
ber  Sugenb  baftaub^^j.  2)ie  3Jlutter,  l^eifst  t^*),  begünftigte  ftatt 
feiner  ben  jüngeren  bem  S3ater  gleichnamigen  «Sol^n,  ber,  irä^renb 
Der  9legierung  ^einrici§§  geboren,  l^ierauf  üiellcid^t  einen  gettiiffen  3ln« 
fpriK^  grünben  mo(f)te:  —  trenigfteng  wie  im  8d^er^  i)abt  er  fid), 
ba  eS  fxä)  um  bie  ^lad^folge  ge!^anbelt,  alä  hin  6bleren  gerü'^mt. 


1)  ©.  oben  ©.  76. 

2)  Vita  Mahtildis  ant.  c.  7,  @.  576 :  Sed  cum  morbo  gravescente  solutionem 
corporis  imminere  sentiret,  inde  viam  ad  Erpesford  direxit,  quo  cunctos 
illius  ditioni  subditos  adesse  praecipiens,  de  regni  statu  consilium  habere 
coepit:  bie  jüngere  jogt:  parumper  sedato  infirmitatis  dolore,  inde  ad  Er- 
pesvort  iter  direxit,  ibique  cunctos  principes  regni  convenire  praecejjit.  ler 
Cont.  Reg.  93G  fe^t  !)tert)tn,  offenbar  burd^  Söerh)ed)f elung ,  bie  syuodus  epi- 
scoporum,  unb  {"^m  folgen  bie  Ann.  Hersfeldenses;  f.  ©.  145  ^."Jl 

^)  Widukind  I,  41:  convocato  omni  populo,  designavit  filium  suum 
Oddonem  regem,  caeteris  quoque  filiis  praedia  cum  tbesauris  distribuens; 
ipsura  vero  Oddonem,  qui  maximus  et  oi)timus  fuit,  fratribus  et  omni  Fran- 
corum  imi)erio  praefecit.  —  ©anj  hJtQfürlid^  fagt  ^}t)i{Iip§,  ßarol.  Söerfoffung 
©.  14,  auc^  !)ier  IfaU  eS  fid^  junäd^ft  um  bie  Succeffion  in  Sad^fen  9ef)anbelt. 

*)  Vita  Mahthildis  post.  c.  6,  ©.  2s7 :  specialiter  dilectus  sanctae  Dei ; 
quasi  esset  unicus  illius,  confovens  eum  omnibus  deliciis ,   ceteris  in  amore 

ßraeposuit  filiis,  atque  desideravit  eum  regno  potiri  ])0st  obitum  incliti  regis 
:enrici,  si  perraissu  Dei  voluntas  illius  posset  adimnleri;  ligl.  c.  9,  ©.  289, 
toon  ber  S'^xt  naä)  bem  lobe  ^einrid^ä:  Perplures  dijudicabant ,  Heinricum 
regno  potiri,  quin  natus  esset  in  aula  regali;  alii  vero  desiderabant,  Otto- 
nem  possidere  prindpatus  honorem,  quia  aetate  esset  major  et  consilio  i)ro- 
videntior.  Saraua  Thietmar  I,  11,  ®.  741:  Asserunt  nonnuUi,  eandem  hoc 
summopere  diu  enisam  fuisse,  quod  junior  filius  suimet  Heinricus  patris  se- 
dem  possideret.  Sed  boc  Dens  .  .  .  noluit,  nee  summatum  optima  pars 
consensit,  sed  racione  prudenti  et  ideo  facile  suadenti  haec  merentis  reginae 
animom  paulo  minus  a  proposito  declinarit. 


.^eintit^«  lob.  173 

fagt  ein  onbercr  ^eric^t')  — :  er  toax  nicf)t  o^ne  Jopf erfeit,  ober 
rocic^,  unftüt,  bem  älteren  Sruber  an  Äraft  unb  ^errfc^crgoben 
nirfjt  ju  Dergleichen.  2)aö  SBort  bcö  Uretero  unb  Stönic^^  aüein 
(onnte  nicf)t  entjc^eiben  - ) :  ein  beftimmteö  @rbrecf)t  beftanb  überall 
nid)t  im  'Sieidj.  unb  jelbft  ber  i^or^ug  beä  Öejc^lec^tö  foüte  firf)  erft 
neu  befettigen,  roieber  jur  3lnerfennung  fommen'*).  2)aB  je^t  eine 
förmli(i[)e  Unter^anblung  über  bie  j^roge  angefteüt,  eine  ^-Partei  firf) 
bcftimint  für  ben  jüngeren  33ruber  ausgefprocjen,  ift  nic^t  »a^rfd^ein- 
lief)*).  'JlbcT  aud)  ju  einet  förmlichen  äl^af)l  Cttoö  ift  eg  nid^t  ge^ 
fommcn. 

^cinricf)  öcrt^eilte  hm  iScf)a^  unb  baö  Grbgut  unter  bie  ßinber 
unb  Derfügte  maä  er  meiter  im  ^ouö  unb  im  9ieic^  ^u  befteüen 
^Qttc'l. 

2)ie  3?erlegung  einer  geifllic^en  Stiftung  für  Dionnen  ju  SBenb* 
^oufen  auf  bie  ^urg  ju  Cueblinburg,  bie  fc^on  früher  betrieben  tt)ar, 
erhielt  je^t  Wenet)migung''). 

33ielleicf)t  mar  ed  t)ier,  tt)o  bem  ©rofen  ©iegfricb  eine  ftet(t)er= 
tretcnbe  ©eroolt  in  Sac^fen  übertragen  ift').  Gr  ^atte  bann  oor 
allem   eine   'iluffic^t  über  bie   iiertt)eibigung   ber   ©rcnjcn.     6incn 


M  6.  bie  metfiDütbige  ©teile  ber  Vita  Godebardi  c.  4,  SS.  XI, 
S.  199:  Qui  (.£)eintic^)  certe  ipsi  (Ctto)  in  prima  regali  ordinatione  in 
praesentia  patris  et  principum  quasi  jocularia  indignatione  se  nobiliorem 
jactans,  resistit  etc.  —  6ine  beionbete,  aber  bettoirtte  Uebetüeferung  finbet 
fidj  in  einet  8tefle  ber  Ann.  Palidenses,  bie  in  ber  ^iluegobe  übergangen,  .^anb: 
fc^tift  bet  ®öttinger  ^tbliott)ef:  conveniente  omni  ])opulo  consultus  est  a 
principilius.  utrum  filiorum  suorum  aptiorem  judicavit,  designavit  Ottonem 
adregnumet  Henricum  decem(ducem?)monarch1i8i?)  segregavit  a  regno :  ouos 
(quod?)  tarnen  ille  utpote  vir  mentis  elate  parvipendet.  5;ie  <Bäd)\.  SÖelt: 
(Ijtonil  c.  152.  3.  100,  fügt  bet  'Jiac^ttdjt  ton  bet  lefignation  Ctto«  l)in3u: 
dat  was  torn  sinen  broder  Heinrike,  toofüt  jene  ()aben:  quod  tamen  ille  ut- 
pote vir  mentis  elate  parvipendet. 

-)  Liud|trand  IV,  1.%  toiQ  n)ol)l  nic^t  eben  mct)t  aU  Widukind  jaqen: 
Quantae  fuerit  iirudentiae  quantaciiuc  nx  Ileinricus  sciontie,  hinc  probari 
potest,    quod   poti8sinmm   ac  r<  um   natorum  suorum  regem   con- 

stituit     Imminebat  enim.  rex  pr  .  u-,  obitu  tuo   totius  populi  casus, 

si  tantus  regiae  dignitati  ni>n  suLirct  vicorius. 

")  2Bte  teenig  er  aud)  nut  bel)auptet  warb,  ,\eigt  bejonbetd  bie  Utf.  Otto  I., 
S.  9<'.  5'gl-  t.  iW.  VI,  2.  12,^.  Jatum  ^eben  oucft  Cent.  Heg.  unb  Thiet- 
mar  bei  Ctto  bie  2Dnt)l  ber  ©rofjeu  ali  entfc^cibenb  bctoor. 

*)  lie  jüngere  Vita  Mabthildis  c.  7  läfjt  bie  ilietiammliing  not^  ^uit 
betufen :  ut  se  invireni  coadunarent ,  (juem  suorum  tiliorum  reirale  solium 
possidere  plii".r.i,t  iinh  r  i  nactj  bem  lobe  bie  C^ntjcl^eibung  jdjiOQnfen.  iügl. 
übet    bie  ar  :    bieier  VJadjnc^t    bie   (frottetung    übet   bie 

8eben«be!d)rc:  ^Utobttjilbe,  9iod)tid)ten  Don  b.  ©.  «.  Unioet' 

fität  18.V2.  "Kx.  16,  «.  ükTJ  if.,  100  obet  auf  eine  Stelle  bet  älteten  Viti  c.  lö 
ein  öJeloTttit  f^flfqt  niirb,  ba*  it)t,  notftbem  3offt'  bie  Cuelle  in  Sulpicius  Se- 
verus  V.  ■        '      '  !ing  £.  24  Vt.,  nidjl  jufommt. 

tl  nac^  ben  S.  172  ^i.  S  angefütjtten  SOotten  fott: 
Testati.  lacto  et  rebus  omnibus  rito  compositis  etc. 

•    r.  7.   6.  .'>77.    iüJa»  bie  fpätete  c.  7  uon  einet 
ftr'—  v"'!.  principibus  populi  in  unum  ronvocatis.  ift  offen» 

bn  u  ber  iilteren  f.  i>:  <im  dum  printipibus  militum  suae 

nii:.:.    .....;..;..  .    ..;abulando  intimarent,  entftanben. 

')  Widukind  11,  2;  X>ql  oben  S.  104  «.  8. 


174  936. 

j?rieij,  ber  ben  6Iaben  wegen  3?erle^ung  üon  ©ejanbten  beö  Z^anc 
mar,  be8  ©ot)ne§  |)einrid^§  au§>  jener  früheren  33erbinbung,  angc 
Kinbigt  ttiar,  fonnte  ber  .Röntg  nid)t  mefjr  fül^ren  *). 

?n§  bie  Chfurter  i^erfammlung  cntlafjen,  begab  ftrf)  ber  .Rönig 
in  Segleitung  weniger  ©ctrcuen  nacf)  9Jlemleben -).  |)ter  wieber^olte 
ftd^  ber  ©c^laganfaU,  unb  fein  &nbc  fam  l^eran. 

2)er  fpätere  üöiograp^  ber  ^JJkt}t^ilbe ''j  njeife  Quäfüt)rUd)  oon 
ben  legten  ©tunbcn  ^einric^S  ^u  berieten,  unb  wenn  aud)  !aum 
eine  fidlere  Uebcrlieferung  ber  2)arfteüung  gu  grunbe  liegt,  immer 
Wirb  man  gern  bie  2öorte  lefen  bie  '^ier  aufgezeichnet  ftnb. 

'M^  .^einrid^,  Reifet  c§,  füllte,  baf3  feine  ?luflöfung  ^erannat)e, 
tief  er  bie  .Königin  ^u  [xdi,  rebete  Diel  mit  i^r  r)eimlid)  unb  fd)loB 
feine  9{ebe:  ,.£)  trautefte  bu  unb  mit  Ued)t  geliebteftc,  ic^  ban!e 
C^riftuö,  bafj  id)  bid)  lebenb  .^urürflaffe.  deiner  gewann  je  ein 
glaubenfeftereö ,  in  allem  ©uten  erprobtere^  äöeib.  2)arum  ijobe 
Ä)anf,  baö  bu  im  So^n  mid)  fleißig  befönftigt,  mir  in  allem  9lü^= 
Iid)en  9tat]^  gegeben,  mid)  oft  üon  .^ärte  ,^ur  ®erect)tigfeit  ^urüdgefü^rt 
unb  eifrig  erma()nt  t)aft  mid)  berer  ^u  erbarmen  bie  mit  ©ewalt 
untcrbrüdt.  3e^t  empfehle  id)  bem  aUmäd)tigen  CvJott  unb  ben  S^itten 
feiner  5lueerwät)lten  bid)  unb  unfcre  ßinber  fammt  meiner  Seele,  bie 
im  Segriff  ift  t)om  .Körper  ju  fd)eiben".  2)ie  Königin  banüe  if)rer 
feit§  in  gleid)er  2öeife.  ^exnad)  begab  fie  fid)  in  bie  .Rird^e,  um  ftd6 
unb  aü  baä  ä^re  ©ott  gu  befef)Ien.  2)a  fie  t)ier  laute  Älage  be§  ißolfä 
bernaf)m,  Wufete  fie,  bafe  ber  ©emal^I  gefc^ieben.  6ie  betete  für  fein 
Seelenf)eil,  unb  auf  i^re  ?lufforberung  fang  ein  ^^riefter  ?lbalbag  bie 
crfte  5)leffe  für  bie  ©eele  be§  Serftorbenen.  Dann  ging  fie  in  ba8 
©emac^.  Wo  bie  i&ci^ne  unb  ©rofjen  ba§  Sager  be§  lobten  umfton= 
ben.  SBeinenb  fanf  fte  ,^u  ben  f^üfeen  ^in.  2)ann  fa§tc  fte  fic^,  rief 
bie  Söj^nc  ^u  ftc^  unb  fprac^:  ..£>  t^eucrfte  ©ö'^ne,  bieö  merfet 
fleifjig  in  eurem  .^ergen:  fürchtet  ©ott  unb  ef)ret  in  allem  ben  ber 
mä(^tig  ift  foId)e§  -ju  f^un.  S)er  ift  ber  Wal^re  iRönig  unb  ^err,  ber 
ben  ^rmen  unb  9leid)en  ©ewalt  öerlei^t.  «Streitet  nid)t  um  ber* 
gänglic^e  ^ad^t  unb  Söürbe;  aUer  9tu^m  ber  SBelt  nimmt  folc^eö 
Ünbe.    ©lüdlid^  ber  weld^er  fic^  ewigem  .^eil  bereitet". 

@ö  war  ber  2te  Sfuli  036,  ein  Sonnabenb,  ba  ber  5?önig  ^ein= 
rid^  ftarb-*).  ^n  ber  ©tabt,  bie  er  öor  anberen  begünfttgt  tjatie,  Wo  bie 
Stiftung  ber  ©Item  fpätcr  Otto  öotlenbete,  ju  Queblinburg,  in  ber 
Äirc^e  be§  l^eiligen  5petru§,  üor  bem  "^lltor,  warb  er  unter  ^al^lreic^er 
^Begleitung  be§  trauemben  25oII§  begraben'^). 

'j  ©.  oben  6.  163  'Ol  4. 

2)  Vita  Mahthildis  ant.  c.  7:  Finito  autem  concilio,  cum  populus 
domum  rediret,  rex  paucis  comitantibus  Jemelevum  adiens.  2)te  jpätcte 
fctjt  fjinju:  lUic  iterata  est  ejus  infirmitas,  et  non  multo  post  sequebatur 
mortis  asperitas.  Liudprand  IV,  5:  Eo  in  tempore  rex  Heinricus  in  castello 
quod  est  in  Turingiorum  et  Saxonum  confinio  et  dicitur  Himenleve  gravis- 
Bima  valetudine  correptus,  migravit  ad  Dominum. 

=')  c.  8,  ©.  288. 

*)  e.  ßrcuti  25. 

^)  Widukind  I,  41 :  Translatum  est  autem  corpus  ejus  a  filiis  suis  in 
dvitatem  quae  dicitur  Quidilingaburg,  et  sepultum   in   basilica  sancti  Petri 


^finttc^§  lob.  175 

5110  ein  fd)h)eieß  ©cjd)irf  erjd)ien  ber  %o\>  bee  gloncid)«!  ^ert' 
td)ev§.  3cic^en  unb  SBunbcr,  er^ö^Ite  man  nd)  M,  Ratten  cg  an= 
gefünbigt. 

2)cutfd)Ianb  ^nttc  einen  großen  5?önig  oerlorcn.  ^n  ben  1 7  ^a^- 
ten  ba  er  genjoltet  ttiar  bae  Oteid)  ein  anbete«  geworben.  ^•>einric^ 
ftorb,  jagt  "äbibuünb  - ),  alö  ber  gröfetc  unter  ben  ^errfc^ern  ßuropoö, 
feinem  an  (5igenjd)atten  beg  i^örperö  unb  ®eifte§  nad)fte^enb,  bem 
©o^ne  ein  märtitige«  unb  weitet  ^eid^  l^interloff enb ,  baö  er  burd^ 
eigene  Äroft  unb  "bie  ©nobc  ©otteS  ernjorben. 

ante  altare  cum  planctu  et  lacrimis  plurimarum  gentium.  Vita  Mahthildis 
ant.  c.  7 :  Cujus  ad  exsequias  intinitus  populorum  frequens  confluxit 
numerus ,  quibus  lamentando  sequentibus  corpus  Quidilingaburg  usque  trans- 
Tectum  honorifice,  ut  aequum  erat,  sepelierunt.  Liudprand  IV,  1.5  fä^tt 
fott:  Cujus  corpus  in  Saxoniam  deportatum  in  nobilissimarum  ac  religiosa- 
ruin  monasterio  puellarum,  quod  in  ipsius  rejris  praedio  vocabulo  Quiteling- 
burg  situm  liquet,  intra  ecclesiam  cum  inmensa  est  veneratione  repositum. 
JBfll  Urf.  CttD  DD.  Ol,  <B.  142:  monasterium  Quidilingaburc  constructum, 
ubi  domnus  noster  ac  genitor  noster  piae  memoriae  rex  Heinricus  extat 
tuinulatus.  ?lud)  Jocundus,  Transl.  S.  Servatii  c.  27,  SS.  XII,  B.  100:  Se- 
pelitur  autem  in  basilica  quam  beato  Servatio  edificaverat,  sicut  oportet,  in 
magna  gloria.  Sagentjoft  luitb  ^ict  ^injugefüqt:  Eailem  die  optulit  pro  eo  re- 
gina  etiam  1.500  mansos  de  suo  predio,  et  deposito  diademate  facta  est  una 
ex  ancillis  Christi,  quae  ibidem  erant  deputatae  in  ministerio  divino.  ^amit 
ju  üfrgUidjen  ift  bie  ^Jodjtic^t  ber  Chronica  Saxonum.  bei  Henricus  de  Her- 
vordia,  ed.  Potthast  S.  74:  Fa  ut  princeps  esset  et  domina  niultarum  prin- 
cijium.  predia  largissima  donavit  eidem  ecclesie.  Quam  in  honorem  s.  Ser- 
vatii consecrari  lecit,  in  die  ronsecrationie  ad  refectionem  dominarum  mi- 
nifctrans  11  fercula,  11  mensalia  j)retiosa,  undecies  mille  mansos.  Ten  9?c« 
otr.bnieott:  in  Saxonia  apud  Chuitilineburg  coenobium  virginum.  t)at  aud) 
Herimannus  Aug.,  SS.  V,  6.  113.  —  liebet  Setjudje,  bie  im  18.  3Ql)tl)unbcrt 
oeniQcbt  ftnb,  bai  ©tob  iju  finben,  f.  JHanfe  unb  Äuglet,  iBeic^teifaun^  unb 
©fid)id)te  bet  Sdjlo^fitc^e  ,}u  CuebUnbutg  6.  53 ff.;  übet  ein  angeblid)  im 
3-  1^*'9  oufgefunbcneä  Ötob  be*  flönigS  ^oie,  im  6tgänjungll)eft  bet  3-  ^• 
^ai,)Detetn#  (1>^77). 

')  Widukind  II,  32 :  ante  regis  Ileinrici  excessum  multa  prodigia  mon- 
Btrata  sunt,  ita  ut  solis  splendor  forinsecus  aere  absque  nubilo  pene  nullus 
api>areret.  intrinsecus  autem  per  fenestras  domorum  rubeus  tamquam  sanguis 
inhinderetur.  Mens  quoque.  ubi  ipse  rerum  dominus  sepultus  est.  fama 
prodidit,  quia  multis  in  locis  flammas  evomeret.  Hominis  etiam  cujusdam 
manus  Binistra  ferro  amputata  post  annum  fere  intejrrum  restituta  est  ei 
dormienti,  qui  pro  sipio  miraculi  sanguinea  linea  loco  conjunctionis  nota- 
batur.  Sed  cometas  inundatio  nimia,  inundationemque  houm  pestilentia 
8al>8ecuta  est. 

''i  Widukind  1,  41 :  deiunclus  est  ipse  rerum  dominus  et  regum  maxi- 
mus  Europae  .  omni  virtute  nnimi  corporisque  nulli  secundus,  relinqueus 
filiutii  sibi  ipsi  majorem  filioque  ma^'nurn  latumciue  imperium,  non  a  patribus 
sibi  rclictum ,  »od  per  senict  ipsum  Adquisitum  et  a  solo  Deo  concessuni. 
JDgl.  Cont.  Reg.  9;{<;,  6.  617:  Heinricus  rex,  praecipuus  pacis  sectator 
strenuusque  paganorum  ineecutor ,  post  plures  fortiter  et  viriliter  actas  vic- 
torias.  diiatatis  undique  sui  regni  temiinis,  6.  Non.  Julii  diem  clausit  ex- 
tremum.  —  ?lud)  in  bem  entfernten  Uieftolog  Don  iRetd)enau  (Boehmer  Fon- 
tes IV,  S.  142)  l)f'ft*  f^'-  Heinricas  hone  memorie  rex  obiif;  in  bem  fon 
Caugottcn  (lHittl)eilungen  XI,  ®.  45):  Ileinrici  beatae  memoriae  regis  optimi. 
toir  bei  feinem  anbern  Äönig  (nur  JRotl  b.  ©t.  er^Ält  in  einem  onbetn  Necrol. 
Sang..  ©.  M,  and)  ein  joldje«  Mob). 


1-^ 


1 


(ixtux^t 


3o^r6.  b.  btf($.  <ikf4.  —  SDail,  ^flnri(^  I.  8.  «nfl.  12 


^^ 


■ 


eycurg  1. 

Kfber  Mr  Herkunft  un5  Mr  ßrfiljunjfn  bcs  £ubolftngifd)fn 

93ei  bet  t)o{)en  Söebfutung,  luelc^e  baS  @ei(^[eci^t  Siubolf«  in  Sac^fen, 
ffeutic^lanb,  ja  im  ^Ibenblonb  überhaupt  getoonn,  ift  eä  begrciftid^,  baß  ältere 
unb  neuere  ^Autoren  Dtelfac^  noc^  feiner  ^erfunft  gefragt  l)aben.  Seit 
Ijier  (1><63)  etnae^enber  über  ben  ©egenftanb  geljanbelt  ift,  t)aben  fid^  befonberS 
2ööttger  (S;ie  Jörunonen,  ^orfat)ren  unb  3iac^foinmen  bcs  öerjog?  iJubolf  in 
Sac^fen.  l^C-'i;  »gl-  3lnjeiger  f.  Äunbe  ber  SLeutfdjcn  aJorjcit  ISGö,  9lr.  5  ff.) 
unb  !2BilmanS  (Anmerfungen  ju  ben  Jtaiferurfunben  SQeftfalen^  I,  1867)  au3' 
fü^jrlic^  mit  bemfelben  befdjäftigt,  jener  o^ne  biefe  ?luäfül)rung  ju  fennen,  in 
meitfdimeifenben  Kombinationen  Vi,  äBilman^  in  t)ie  unb  ba  tielletd)t  etn^ai  ju 
ffeptifcfter  Äritif,  unter  fteter  iöejie^ung  ouf  bie  Ijier  entloicfelten  2lnfid^ten. 
darauf  ift  im  Jolflfnbcn  *Jiücf|id^t  genommen. 

?lUe  'Jiac^ridjlen  ftimmen  borin  überetn,  bafe  ßtubolf  einer  ber  angefct)enften 
Familien  Sadjfenö  anget)ört  ^at*).  Agius,  ein  ©of)n  SiubolH,  in  bem  i^eben 
ber  Sdjroeftcr  .^atl)umoba  (c.  2,  SS.  IV.  B.  1*37)  nennt  i^n  ex  illustris- 
simo  Saxonum  genere  oriundus;  bie  promajores  ber  2od)ler  ^eifeen  omnes  et 
ex  paterno  gennre  et  ex  materno  clarissimi.  3)gl.  Ilrotsuit  ((iand.  v.  6, 
SS.  IV,  6.  :)(><i):  Hie  itraenobilium  natus  de  stirpe  parentum  .  .  .  interSaxo- 
nes  crevit  laudabilis  omnes. 

93ertjältni*mäfeig  frülj  ^at  man  aber  audtj  baS  ©efd^led^t  nä^er  ^n  be« 
ftimmen  gejud)t").  @ä  lag  tuotjl  nat)e,  ba  Uor  allem  an  jenen  äüibufinb  m 
beulen,  ber  in  ben  ffriegen  ber  Sadjfen  gegen  J?arl  bie  t)erüorragenbfte  iHoUe 
^efpielt,  ber  aU  ber  redjte  .^etb  ber  Sac^fen  erfd^icn  unb  jpater  auc^  Juol)l  a\i 
i^r  .^eriog  ongefebfn  rtarb.  3uftft,  looiel  ic^  toeife,  Kkkehard,  nm  Vlnfang 
bei  12ten'3al)tt)unbertö,  jagt  (SS.  VI,  S.  179),  nad^bem  er  öon  ben  *Jiad^. 
fommen  iilUbufinbe  gefprod^en:  Ex  ejusdem  Saxonicae  gentis  stirpe  vir  no- 
bilis  et  permagnificus  est  egressue  nomine  Luitoltus.  lod)  ift  ju  bemerfen, 
ba^  ber  ^utor,  ber  bil^er  iKubolf»  unb  UJiegintjarbd  Chjä^lung  tion  ben  Sad^fen 
in  ber  Translatio  S.  Alexandri  ercerpiert  t)at,  mit  bem  i^olgrnben  auf  bti 
"NVidukind  £ad)fifdje  üieidjic^te  übergel)t,  unb  hjol^l,  auc^  ot)nc  bcftimmte  CueÖe, 
bai)in  gelangen  mochte,  fo  bie  beiben  iBerid)te  unb  bamit  auc^  bie  beiben  gfa« 
mitten  ju  oerbinben. 

Später  fagt  bad  Chronicon  Luneburgicum  (SS.  XXIII,  6.  394):  alio 
ducatu  manente  circa  W'erram  tiuvium.  quod  W'idikindus  dux  Saxonuni,  qui 

1)  9on  htm  GaDitrf  (C  liT  ff):  .Sie  erunonen  loaten  gtitglirbtc  bei  ttniglii^cn 
^Wtib'i  brr  Ziuittf.  firht  man  biOia  ab. 

itfA.  UfTO  e.  lue  9i.  \Ki,  ba\u  t)at  flrfanflm  fdnnrn,  IMuboIfl  Co^n  ^>(t|0| 
Ctto  nftn  rntf|>ronrn  ju  b(|rt(tnrn.  tfl  tn  trtntr  'liitiU  abjuftbrn. 

irinlrltung  II.  C   I'.    unb  ftiirr .    in  feiner  Ueoealufi»    familiM   ■■gMl— 
SazoaicWB'bcn  nii^t  fibrt  l'iubolf  t)inaul. 

12* 


180  e?cut8 1. 

diu  contra  Carolum  imperatorem  multa  prelia  gossit,  succesEoribus  suis  re- 
liquid; de  cujus  genere  idem  imperator  Otto  natus  fuit.  5Doc^  fonn  ^iet  an 
Otto  1.  Wutter  *JJ(at)tt)itbc  gebockt  fein,  bie  jc^on  Widukind  ou3  bem  ©efd^le(^t 
jene«  alten  SBibufinb  ableitet  (j.  oben  ©.  17  3t.  8). 

Slnberö  ift  baS  teenigftcnä  bei  einet  ©tetlc  (ob  ber  Chronica  Saxonum 
ifl  jtDeifel{)aft),  bie  Ilenricus  de  Hervordia  ben)at)rt  ^at,  ed.  Potthast  <B.  12: 
Hie  Oddo  tüit  filius  Ludolti  ducis  Saxonie,  qui  sedem  princi])atus  sui  ha« 
buit  in  Capenbergh,  et  fuit  de  sanguine  Widekindi  regis  Angarorum.  *JJIog 
man  bie  legten  Söotte  auf  Ctto  ober,  lote  eS  tid)tiflcr  jdjcint,  ouf  Üiubolf  be= 
jie^en,  immer  mirb  biet  bie  ?(bftammung  üon  SCÖibufinb  auf  frühere  ©lieber 
oeS  .^aufcS  olä  bie  9iad)fomnien  ber  !D{Ql)t^ilbe  bcjooen.  Korner,  ber  bicfe 
©teile  in  feine  6^ronif  oufnat)m,  mit  ber,  mie  gcUJöbnlid^,  falfd)en  Cucüen« 
angäbe  secuudum  Egghardura,  fügt,  unter  miebcti)oltet  ^2lntufung  biefet  tluto* 
titöt ,  aber  offenbar  aui  eigener  falfc^er  Kombination,  l)in,iu  (Eccard  Corp. 
bist.  II,  ©.  511):  Wydekindus  .  .  .  genuit  Wikbertum  ducem  christianum, 
Wikbertus  vero  genuit  Walbertum .  .  .  Walbertus  autem  genuit  Ludolfum 
nobilissimura  et  christianissimum.  2!ie  Eingabe  entfpridjt  einer  gcnealogifd)en 
STafel  beS  löten  3at)tl)unbert3,  bie  in  ben  Origines  üuelticae  mitgettjcilt  ift 
(IV,  ©.  346),  unb  ift  micbettjolt  in  bem  Libellus  de  fundat.  quarundam  eccle- 
siarum  (Leibniz  SS.  I,  ©.  261j.  ©ie  ift  aber  mit  allem  in  Jlöiberfprud)  h)ai 
mir  fonft  oon  ber  (Genealogie  biefcr  3^amilic  hsiffen  (f.  Sdjeibt  a.  a.  C),  unb 
fc^eint  cntftanben  auä  ber  lafel  ber  angcblid)  ©ödjfifc^en  .gjer^oge,  meldte  eine 
^anbfc^rift  bcd  Gilbert  oon  Stabe  (SS.  XVI,  ©.  328)  giebt,  inbem  bier  Lu- 
doltüs  unter  Walbertus  ftebt  (aU  bcffen  9io(^folgcr  er  gelten  fod),  obne  bocft 
auSbrücflid)  al§  beffen  ©o^n  bejcid^nct  ju  fein  (unb  fo  mot)l  aud^  ebenb.  3. 314). 

Serfd^ieben    lautet   eine  ^JJad^rid)t  be§  IStcn  Sabrbwnbertä   in   bem  fo» 

fcnonnten  Chronicon  picturatum  bc§  Äonrab  Sote  (Leibniz  SS.  III,  ©  298): 
n  dussem  jare  kam  hertoge  Ludeleff  in  Oster-Sassen  und  wart  eyn  hertoge 
over  alle  Sassenlant,  und  was  van  hertoge  ^^'edekinde8  siechte  in  den  an- 
deren kny.  93ort)er  mciß  ber  2lutor  oud)  aßerlei  nä^ere^  über  ben  Urjprung: 
3uerft  ein  iörun,  aBipred)t§  ©o^n  unb  baburd)  @nfel  bcä  'ZOibuftnb,  ^eiratl^ete 
eine  3rrau  ©uianna  unb  jeugte  mit  it)r  \iiubolf.  (Einige  aber,  fügt  er  binju, 
nannten  öiubolfä  ä^ater  aCöalptec^t  unb  33runo(fo),  einige  fagten,  SDalprcd^t  unb 
SBtuno  feien  33rüber  getoefen,  5Jruno  ßiubolfö  UJoter.  Doch  van  deme  liruno 
holdet  de  meysten  croneken  de  warhati'tich  syn.  Cffenbar  \)ai  er  nur  Per» 
toirrte  unb  fabelt)afte  9Ja(^rid)ten.  Sgl.  6.  ©d^aer,  6.  SoteS  9iieberfäc^fifd^c 
SSilberd^ronif  ©.  «Jl. 

S3ebeutenbcr  ift  jebenfatl?  bas  3f"9"iS  jtoeicr  älterer  2öerfe,  nur  ba§  fie 
freilidö  ben  3"|flW"cnf)ang  mit  233ibufinb  nic^t  genauer  angeben.    ^\xtx\i,  au§ 
bem  Einfang  be§  13tcn  3obrl)unbcrt§ ,  be§  ©bcr^'arb  Tcutfd^e  SWeim^ronif  bon 
©anberSbeiin.    ^ier  lefen  mir  c.  2  (2;cutfc^e  ß^ronifen  II,  ©.  398).: 
Nu  schuUe  gi  boren  undc  merken  rechte: 
Von  des  sulven  groten  heren  siechte, 
Also  ek  wol  an  der  warheid  hebbe  bekant, 
Von  eynen  groten  heren,  de  was  Brun  genant, 
Wart')  eyn  hertoghe  geborn, 
Von  deme  ek  sede  hirvorn, 
Ludolf  was  ok  der  sulve  here  genant. 
2)arau3  obgeleitet  bie  93raunf^meiger  9Jcim(^tonif,  aui   bem   6nbe  bcS  ISten 
3at)r^unberta,  mo  e§  Ijeiftt  (3:cutfd|e  6t)tonifen  II,  ©.  464,  v.  405  ff.): 
Van  Gandersem  uns  dhe  kronica  seyt, 
Wie  daz  von  dhisses  herren  gar  gemeyt 
Herzogen  Widekindes  kunne 
Eyn  vurste  sint  dhen  Hb  ghewunne, 
Dher  was  Brun  genant. 
Ouch  tut  se  uns  me  bekant, 
Daz  von  dhissem  Brune  wurte  geboren 


1)  ®o  Itai  SBBeilonb  jefet  in  Ueberctnftiinmung  mit  ber  frül^eren  äJeatbeitung  l&erflefleßt 
bie  §Qnbl(!^tift  l&at  vart  nidit  ran,  toie  bei  Leibniz  gtbrudt  toat. 


^ftfunft  be3  Subolfingift^en  &t\d)liäiih  181 

EyD  hoher  herre  uzirkoren, 
Lutolph  dher  vurste  was  genant, 
Herzoge  uz  Saxenlant. 

iöcibe  Stellen  fonnen  uic^t  onbet?  üetftauben  »erben,  aU  bafj  öon  bem 
©efcftlec^t  (kunne)  .^erjog  Söibefinbö,  Don  bem  bei  6ber{)Qtb  unmittelbar  borI)et 
bie  JRebe  mar,  ein  Jürft  *rnno  ba^  l'eben  geiuanu,  beffen  (Sot)n  ber  ^erjog 
Subolf  toar  (wart  geborn).    Unb  bamit  fallen  anbcre  (hflärungen  Ijin. 

Leibniz  l)ot,  unter  JBenujjunci  einer  t)oc!öbeutfd^en  Ueberarbeitung,  too  eS 
Vifet:  ein  fürst  sein  den  lieb  gewänne,  onnetjmcn  ju  fönncn  geglaubt,  ha% 
Srun  bie  H'iebe,  bie  ^anb  einer  iod^ter  (ba§  joU  kunne  bebeuten)  2Bibufinb8 
genjonnen  unb  mit  it)r  ben  i?iubolf  erjeugt  ^abe  (Praef.  Vol.  III  ber  Scrip- 
toresi,  unb  mit  iöeuc^ung  Ijierauf  üermuttjet,  bafj  in  einer  ©teile  beS  oben 
genannten  Chron.  läituratiim,  mo  eS  f)ei&t  (SS.  Br.  III,  ©.  292):  2Bebefinb  l)obe 
eine  lodjter  .^ajala  geljabt,  de  nam  eynen  edelen  van  Sassen  de  het  Berno, 
sin  vader  was  eyn  van  den  twelff  edefinghe  der  Sassen  unde  toch  mit  AVede- 
kint  in  I  )ennemarcke ,  ftatt  lierno  Söruno  (unb  ftatt  Hasala  ®ijela)  ju  lejen 
jei,  iDobei  jener  rtiicber  ale  ein  ©ol)n  beejenigen  Jöruno  onge|el)en  h)itb,  ber 
aU  3fit=  unb  Afamptgenoije  SBibufinbä  bcfannt  ift  (Annales  imperii  807,  I, 
S.  2ö4.  2.">7;  ogl.  bie  ©euealogicn  840,  S.  ö25;  849,  @.  548),  tnä^renb  ältere 
Tutoren  ben  üiubolf  n)ot)l  iu '  einem  ©o^n  eben  biefeä  SBruno  unb  biejen  jum 
3?ruber  Sßibufinbs  gemadjt  l)atten. 

grft)ort,  ber  tt)iebert)olt  auf  bicfe  5^^^^"  jurürfgefornmen  ift  (3ur  'äuh 
gäbe  ber  Vita  Ilathumodae  in  bem  Quaternio  monumentorum  ©.  29.  33.  44; 
Hist.  genealogica  j)rincipum  Saxon.  super.  ©.  17;  ürr.  Guelf.  IV,  ©.  342. 
864  ff.),  ^at  n)oi)l  bie  3"'9nifff  j^nf^  ßb^onifen  richtig  berftanben  (Orr.  a.  a.  D. 
©.  366),  ift  aber  nic^t  bei  itjnen  ftet)en  geblieben  unb  ^at  bie  ©ad)e  ettnoä 
anberS  ali  Ceibnij  grrtanbt,  inbcm  er  33runo,  ben  3ei'9fnoiifn  Äarlö  (©ol)n 
hjieber  einei  älteren  ßobbo),  jum  iüater  beä  ©rafen  (fcbert  mad^t  unb  biejem 
erft  ben  iJiubolf  )üm  So{)ne  giebt,  hjogegen  er  fpäter')  Öeibni,^  fid^  nöftcr  on- 
fdjlie^t  unb  meint,  H'iubolf  fei  ber  ©o^n  33runoä,  eineS  iörubers  (kcbnti, 
Boifni  bti  älteren  iöruno,  gett)efen-). 

?lu^  ©c^eibt,  Orr.  tJuelf.  IV,  ©.  368,  bejtc^t  mit  Seibnij  kunne  ouf 
eine  lobtet  unb  mat^t  Sruno  ju  einem  ©ol)n,  2iubolf  ju  einem  gnfel 
biffet»). 

3u  ä^nlidben  ßombinotionen  ift  ncuerbingö  Sööttger  (^.  112  ff.)  jurürf» 
Qefft)rt,  jeboc^  in  ber  äüeife,  bnfe  er  an  bem  5iamcn  iWerno  feftljält  unb  i^n 
jmifc^en  einen  älteren  unb  jüngeren  Jöruno  —  Süatcr  l'iubolfö  —  einfdbiebt. 

2:ie  gan^e  iJlnnabme  einer  2lbftammung  ßiubolf^  üon  einer  2ocbter  2ßi« 
bulinbö  berut)t  aber  jetjt  auf  ber  ganj  unlieberen  SJerbinbung  jmeier  ©teilen 
bed  an  fid)  »oenig  glaub»ürbigcn  i^ote. 

öJegen  folc^e  iüerjuc^e  l)ät  \\d)  beä^alb  ganj  mit  9{ed)t  namentlidb  ©enfjler 
(aüittffinb.    ßoburg  1819.    ©.  190  ff.)  erflätt.    SöaS  et  ober  felbft  an  bie  ©teile 


1)  Uebct  btc  0(rf4irbtnt)tit  btr  Angaben  in  ben  IRoten  jut  Vit4  HatbnmodM  felb|l 
\t  banbf4TiftIi(I)fn  Vltnbttungtn  Gdbott*  f.  HareBb«rR,  Uiat.  Gand.  dipl.  «.  i\. 

2)  ettnc  Zaffln  ftnb, 


unb  bit  dan 

ne  3:_ -. 

bie  äUttt :  bie  ifingete 


Gobbo 
SHkHfinbul  ttebbo  Sibufinbul 


I  I 


Sruno 


Aalola  (aHfelo>^8etiu  =  9xim»  feofolo^lBemo  —  *cuno  tttbertu« 

atbfttul  Uubolfui. 

I 
Uubolfui. 

8}  €tin  e^nna  ift: 

SDtbiitinbBi        Sruno 


ufoio^S 


Jofata^eiuno  (hbertHl 
Mtlo)  I 


9runo 

I 

SubatfBl. 


182  (Sicnxi  1. 

fcfetc,  hJQt  in  feiner  2Bci|e  |beffet  facgtünbct.  Sfnbem  et  auf  bie  öotl)cr  an- 
fletü^tte  Stelle  i)p8  Korner ,  bie  et  bem  Ekkehard  jufdöteibt ,  ÖJeloic^t  legte, 
fam  et  ju  bet  ^Infidjt,  SGßicbcrt,  Sffiibufinbä  ©of)n,  bet  a:i3  bct  Translatio 
S.  Alexandri  (c.  4,  SS.  II,  ©.  076)  befannt  ift ,  ^obc  aufeet  bem  ebenbott  ge» 
nannten  SQäalbctt  aud)  einen  Sot)n  5Btuno  gei)abt,  unb  bie?ct  fei  bet  SBatet 
SiubolfS  gehjcfen.  '^ai  benu|ite  3fU9"i^  l)ot  an  fid^  feinen  Slöeit^,  mufe  abct 
aud^  nod^  geänbctt  toetben,  um  ba§  geloünfd^te  9{efuttat  ju  tiefetn,  ba?  bet« 
gcftoU  aflen  ^alteS  entbef)tt  unb  aud)  feine  hjeitetc  iöeai^tung  gefunben  Ijat. 

©ie  älteten  CueQen  hjiffen  überhaupt  nid^tä  bon  bct  ?lbftammung  8iu» 
bolfd  unb  feines  ^aufeä  bon  jenem  SGBibufinb').  I^et  gleicfjnamige  ^iftotifet 
beS  loten  3at)t^unbett« ,  bct  einet  folc^en  bei  bcä  Äönigö  ®emäl)lin  gcbenft 
(III,  31),  fegt  nid^t?  batoon  bei  ben  Sotfa^tcn  .g)einricl)ö,  bem  Otto  unb  IMu: 
bolf;  cbenfoloeuig  bie  Vita  Mahthiidis  antiquior  c.  1,  SS.  X,  ©.  ."iTö,  bie 
bei  bct  ?lbflammung  bct  Königin  üon  jenem  in  bem  ?lnbcnfcn  bet  SJJcnfd^en 
fottlebenben  unb  ju  fagenl)aftct  Scbcutung  etf)obencn  ©äd^fifc^cn  .gelben  üet» 
iDcilt.  Unb  tDcnn  in  bem  93ctbtübetungäbud^  bon  iRcic^cnou  (ed.  Piper 
©.  227)  Witecbind  jn)ifdöen  Theotirich  unb  Reginbilt  ftel)t,  fo  betbanft  et  bo§ 
natütlic^  nut  bet  JBejie^ung,  in  toelc^e  bicfe  6Uetn  bct  2)iaf)t^ilbc  ju  i^m 
gebtadjt  ftnb. 

Widukind  nennt  aud^  nic^t  bcn  Sätet  l'iubolfö,  unb  ebenfolbcnig  ttjun 
e?  anbete  ältcte  Slutotcn,  hjcbet  Hrotsuit  nod)  bet  eigene  ©o^n  Agius.  Sei 
biefem  ift  e§  natütlid^  3ufatt;  ob  bie  anbeten  it)n  nidjt  gcirufjt,  mufj  bQl)ingeftcnt 
bleiben,  ^ebenfalls  et'^ält  obet  bie  Ucberlieferung,  tocldje  auf  eine  GJanbcrsgcimct 
CueHe  jutürfgc'^t  unb  bcnfelben  SBruno  nennt,  unter  biefen  Umftänbeu  ^ebeutung. 

S)cnnod^  bettac^teten  bie  meiften  ^JJeueten '-'),  nad^  (5rfl)att?,  ^atenbetgä 
(Hist.  Gand.  dipl.  ©.  23  ff.)  unb  ??alfea  (Tradd.  Corbejenses  ©.  258  ff.)  5üot» 
gang,  ben  äiubolf  als  ©o^n  beS  dcbctt,  bem  bie  Vita  S.  Idae,  feinet  ®cmat)= 
lin,  bon  Uffing,  einem  aOöetbcnct  2Rönd^  an%  bem  (Snbc  be§  lOtcn  3iabtf)un« 
bettS,  eine  9ltt  tjctjoglidjct  ®ctoalt  fc^on  untct  Äatt  in  ©ad^fen  beilegt  (SS.  II, 
©.  571),  unb  beffen  fjamilicnbctljältniffe  bie  nod^  fpätetc  Translatio  S.  Pu- 
sinnae  nä^et  angiebt. 

3lbet  eS  fte^en  bem  bie  et^eblid^fien  SBebenfen  entgegen.  9iod^  bet  Vita 
S.  Idae  fom  untct  Siaxl  bem  ©tofeen  bei  einem  JlticgSjug  nad^  ®atlicn  inter 
alios  orientis  proceres  ein  praefectus,  b.  l).  ®taf,  (SgbcttuS  nad)  bem  Söcftcn, 
etftanfte  Ijict  unb  hjatb  bom  ßaifet  cuidam  de  suis  summis  ipsius  loci  pri- 
matibus  jut  5)3flcgc  übetgcbcn,  beffen  einzige  2:odt)tet,  bie  3ba,  et  bei  biefet 
@elegenl)eit  gcftiann.  3)icfem  ^fWflniS  entgegen  !)aben  i^aUe  unb  anbete  bie 
3{ba  ju  einet  Jodetet  Jßetn'^atbS,  beS  ©ot)ncS  SiaxU  Tlaxteü,  ber  ©d)h)eftcr 
äball)arb8  unb  2Bala§,  gemad^t.  9iad)bem  aber  bie  Uned^t^eit  beS  Chronicon 
Corbejense,  toetd^ci  bte§' auöbrüdflid^  jagte  (826,  äßebcfinb  9iotcn  I,  ©.  879), 
unb  auf  bog  fid)  2l5cbefinb  (ebenb.  ©.  143)  unb  ^ßetfe  (SS.  II,  ©.  569,  too  et  au^ 
ben  befannten  SStuno  toiebet  als  Söatet  beS  (Egbert  bctmuttjct)  ftü^cn,  batgctt)an 
ift  (bgl.  übet  bicfe  ©tcQe  bie  Äiitifd^c  5ptüfung  ©.  87),  fe^lt  baju  jebet  Ötunb, 
h)ie  fd^on  3f.  (Siiimm  in  bem  5öetic^t  übet  bie  5|3teiSbctDctbung  njegen  bet  @d)t= 
\)iit  jenct  6t)tonif  (®5tt.  &.  21.  1838.  ©t.  204,  ©.  2034)  unb  Scnbct  in  einet 
eignen  ?lbl)anblung  (Slnaciget  füt  flunbe  bet  Teutfd^en  Syotjcit  1802.  ^Rr.  6  ff.) 
bemerft  l)aben.  ^et  leitete  bejd^äftigt  fic^  befonbetS  mit  bet  Translatio  S.  Pu- 
sinnae,  auS  meieret  galfe  bicS  l)at  begtünben  ftoUcn,  beten  9?ac^ti^tcn  eS 
übet  in  feinet  2öcifc  enthalten. 

Sicfclben  finb  abct  aud^  fonft  betfdbieben  bctftanben.  (JS  ^ci§t  nämlid^ 
bon  aOJatinuS  2lbt  bon  6otbet  (SS.  II,  ©.  681,  betbeffett  2BilmanS  ©.  542): 
fiiit  enim  genitus  Ecbberto  clarissimo  comite  et  duce,  matre  splendidissima 


1)  %üm%xlit^  bagcgen  f))Tt$t  unter  ben  Pleiteren  nantenttid^  Harenberg,  Hi^t  Gand. 
dipl.  ©.  17. 

2)  34  felbfl  ^Q6e  biefe  Slnfiii^t  früher  flef^ellt.  aäJiberfprodöen  ftot  ^aupmätü& 
©enfeler:  ^h'tifel  äußert  Senber.  Cö^er,  St.  Äonrab  unb  b.  ^eintid^  5.  23,  nennt  t'iubolf 
mit  9leqt  nur  Crben  unb  SJertoanbten  6cbert8.  %let)n(iq  unter  ben  netteren  Gundling, 
H.  A.  S.  1;  Scheidt,  Orr.  Guelf.  IV,  S.  a5  HL  a.  3C7  «.,  ber  eine  onbere  geneologifd^e  Qom- 
biuQtion,  bie  in  ben  Acta  emdit.  Lips.  1752.  Jnni  aufgeftettt,  ebenb.  IV,  S.  *%  ?J.,  befprid^t; 
in  ben  ft)üteren  auflagen  ber  St&.  I,  6.  185  ©iefebred^t. 


.^icrfunft  hti  ßubolftngijc^en  @e|d^lec^t3.  183 

nomine  Ida,  tarn  naturae  muneribus  et  generositatis  quam  elegantia  monim : 
ciyus  fratres  adaeque  darissimi  viri  magnis  dignitatibus  illustres  et  apua 
exteros  et  apiid  domesticos  enituerunt.  Ilorum  ergo  nejjtis,  utpote  ex  eorum 
sorore  genita,  patre  viro  spectabili  et  valde  inclito,  ad  regimen  Herifordensis 
monusterii  venerabilis  Haduini  divino  nutu  promota  etc.  99ei  'cujus'  fonnte 
QUtnfaQtt  3ba  (io  (Jundling,  H.  A.  ®.  7;  ^af)n  in  einet  ^luäfü^tung,  bie  Orr. 
Guelf.  IV,  S.  34fi  9i.  mitgettjcilt  ift)  ober  ^cbett  gemeint  jein;  am  rid^tigften 
aber  jc^eint  ti  bodf,  mit  l'eibnij,  ödt^art,  |)atenberg,  Sßebefinb  (^ioten  I, 
®.  151),  ^et^  u.  a.,  ouf  Söarinu»  bejogen  ju  luetben.  ^ann  fönncn  unter 
•Horum'  nid^t  too^l  anbete  alä  er  unb  bie  SBtübet  gemeint  jein,  toie  jd^on  Hen- 
ricus  de  Hervordia  (S.  51>)  öetftonben  unb  ßeibnij  (Annales  845.  849.  860),  @rf« 
Ijart  ((4)uaternio  ©.31),  3}ümmlet  (Cflftdnf.  9teid)  I,  ©.  142),  aUilman«  (©.  293) 
annehmen,  iööttget  (©.  3()ff. ;  Slnjeiger  ©.181)  Itieitläuftig  tietf^eibigt  t)at. 
«Qetbingä  I)nben  .^atjn  (a.  a.  0.),  gfalfe  (Cod.  tradd.  ©.  G2.  280),  ®tupen 
(Orr.  (ierm.  III,  ©.  416),  2Bebefinb  («Roten  I,  ©.  152),  ^n^  unb  jpätet  oud^ 
Senbet  bamit  jutü(fgef)en  ttjotlen  ouf  'ilbott)atb  unb  Süala,  bie  in  bem  Sottet« 
geljenben  genannt  finb,  aber  fo  entfernt  unb  in  folc^er  2Dei|e,  bofe,  oI)ne  bem 
autor  ©enjolt  anjutljun,  biefc  (Jtflätung  nut  bann  angenommen  ttetben  fonnte, 
toenn  man  eben  fie  in  ben  t)ot1)et  genannten  fratres  finbct;  hja§  abet  in  feiner 
2Bei|e  paffenb  ift').  2;ct  Stammbaum  inäte  l)ictna(^  unb  nad)  einet  fotgcnbeit 
©tefle,  roo  ein  SBtubet  bet  .£)abuini  ßobbo  unb  ein  gleid^namiget  avunculus  beä» 
felben  genonnt  toerben''),  folgenber: 

(Scbert^3btt 


äHatinuä   6obbo        ©ot)n         lochtet 


^abuini        6obbo. 

2öitman^  t)at  abet  neuerbingl  bie  Serbinbung  2Barini  unb  feiner  &e- 
fdjwifter  mit  öcbert  unb  ^ba  angefo^ten,  inbem  er  am  liebflen  bie  ganje  ©teile 
'tüit— elegantia  morum'  aU  ein  fpätete^  Ginfc^iebfet  bettad^ten  mö(^te,  fonft  für 
einen  3tttl)um  bei  3lutorä,  ber  etft  im  Uten  3iol)^^unbfift  gelebt,  ct!lärt. 
^tnti  löfet  fic^  nun  in  feiner  äUeifc  »oatjrfd^cinlic!^  machen;  unb  auc^  bieg  t)alte 
idi  itJcnigflen^  nid)t  für  fieser  erliefen.  S;enn  ba^  bie  am  ©nbe  be§  loten  3at)r^. 
gefc^tiebene  Vita  Idae  tt)cber  SBatin«;  nod)  überl)aupt  ber  .Hinber  gebenft,  fann 
bei  it)tem  Stteben ,  bie  fird^Iic^en  Serbienfte  ber  für  t)eilig  crflatten  ^rau  ju 
feiern,  nidjt  auffallen.  5i<ei  einem  Si5efi^t^um  toirb  einet  haereditaria  suc- 
cespio  etloätjut,  bie,  wie  nadj^ct  ,iu  bemctfen  ift,  fit^  aUetbing»  nid^t  nö^er 
beftimmen,  abet  bod^  immet  an  eine  «Jiad^fommenfdjaft  beuten  löfet'').  jDoju 
fommt  bet  *Jiame  l^cbett,  bet  üon  33Jilman4  junäd^ft  felbft  füt  einen  Jötuber 
unb  ^ieffen  äBatinS  in  ^Änfpruc^  genommen  loirb. 

(ii  fommt  in  5Jelrad)t,  bafe  anbere  9iad)tic^ten  auf  einen  ^ufammenfjang 
mit  bem  Äarolingifdjen  .^aufe  IjiniDeifen.  Süon  ber  4)abuini  rcirb  in  ber  Trans- 
iatio  gefagt:  Erat  autein  aditus  ad  i])8um  (regem  Carolum:  man  t)erftel)t  ilati 
ben  Aal)len)  sive  consanguinitatiB  gratia,  cum  ei  tertio  quartoque  cognationis 
gradu  jungeretur  etr.  (.fine  l^otueiet  9lufjeic^nung  bfi  12ten  3fll)';^"nl>fi;t* 
(SÜJilman*  S.  501»)  nennt  ben  il'atinuä  regie  i)ro8apie  vir;  in  me^teten  aller» 
bing«  jn)eifelt)aften  obet  intetpolietten  Utfunben  ßubtoig  b.  f^x.  loitb  et  ali 
propinqnuH  noster  be.Ktdjnet  (UÜilmanS  ©.  HS).  3^te  lerte  flommen  toenig« 
ftenS  ani  bem  12ten  3al)tl).,  !üäl)tenb  eine  anbete  »oelc^e  nut  ^ailt  mitgett)eiit 
f)nt ,    in  n)cld)fr  Viibluif^  bie  ^bo  felbft  i)rnf)in<|iia  nostra   ncunen    ioll  (Tradd. 

1»  Xo6  Qiirt)  nur  (o  bif  itrilf  füt  bu  Ulfriuonbitrtintt  bfr  ^tobiitnt  mtt  oP'''  '"  **• 
txain  tarnt.  t)nt  iPfnb«  iiu«ffll)rlid>  biitfltll)fln.  Wnr  iitrtit  lifdrüitbft  abtx  ift  t*.  Joenn  bieff» 
0.  a  C  flcilt  n.iultii"  'Uil.luini'  lt\tn  unb  an  ben  iiiKftlifr  ßcuoitntfn  Hot  üon  6t.  Ifnil 
bttir  :  lotUi    bri  Qanit  Xufamnirnt)anfl  ift  tntfdiltbrn  aegen   birje    lüeiiR* 

btri:  ^tm  niHtt  brr  minbrfle   flnlnft  Dorlirat.    jOrI    'IBilmanI  6.  293  lt.; 

M  :  liebt  jucrft  ber  Uruif  br 

:\)   <  Iman»  £.  .".••'  mrint.  av  ■(\  bon  8rubfT  obrr  Ci^torflrT  Sc« 

brrti.    —  :'rlb(    nu«    brm    .unirr   f.  ittbcn    Ali»   nnica    fAlttfttn  toill, 

boft  jtbo  ntdjt  L'loü  bie  Mn|ifle  lorfjttt .  fonbtrn  bav  txniiqt  ftinb  flrlorfrn.  \o  lifftt  bol  ge« 
ioiB  nic^t  in  btm  «ulbruct,  btn  man  faft  tda  fftr  bo«  arflfntixll  onf&brrn  tinntt. 


184  ejcutä  1. 

6.  284;  Srf)orb,  Reg.  9ij.  860),  aU  tnoberne  Grftnbuno  anQejct)en  ttjetben 
ntufe  (cbenb.  <B.  •"»!:<  ff.),  ^o  aber  oud)  jene  3cu9niffe  nid)t  über  lai  llle3af)r= 
^unbett  Ijinoufgc^cn,  ccf)te  Urtiinben  üJubroigö  ber  S3etloanbt|d)aft  nid)t  ge= 
benfen,  jo  mujj  fic  Jücnigflen^  aU  jnjeifeü)oft  onflefeljcn  locrben.  Unb  übet  un: 
fid)ere  93erinutl)un9cn  ift  man  bei  Jbeflimmung  berfelbcn  aud^  nid^t  ^inouä» 
gefommcn').  So  tcenn  Seibni;}  biefelbc  bnl)in  ju  bcftimmen  juc^t,  baft  er  bie  3ba 
AU  einer  loc^ter  ber  I^eobraba,  ©djföefler  ^^Ibaltjorb«  unb  2Bala§,  mad^t-), 
oer  er  einen  in  ber  ®efd)id^tc  SiaxU  befanntcn  2I)CDberid)  jum  @emat)t  giebt 
(Annales  821,  S.  342.  ,s4.'),  (£.  524).  midit  beffer  begrünbct  ift  cä,  h)enn  mU 
manS  ben  ÜBarinuS  für  einen  Gn!el  be^  58ernariu3,  Söruberä  bon  9IbaU)arb  unb 
Söala,  t)ölt  (2.  300),  geftüfet  aßein  ouf  bie  Translatio  S.  Pusinnae,  bcren 
ieftimmtc  Singabc  er  bod^  Dertoirft.  Slnbere  9tnnal)men  lofjen  fic^  cbenfo» 
hjenig  ertjörten^). 

SJeffer  gelingt  c§,  bie  in  ber  Translatio  S.  Pusinnae  angcfüt)rten  S3rüber 
bti  aOUariuuä  ju  beftimmcn.  (Sin  JBrief  (Queriinonia)  be-J  9?tid^of^  ögit« 
mar  öon  Cänabrüd  auä  bem  9ten  ^otjr'^unbert  nennt  aU  folc^en  ben  ditis- 
ßimus  comes  (£obbo  (Coppo),  inbem  er  it)n  jugleiri)  al^  Vorüber  ber  bamaligen 
Slebtiffin  öon  ^erforb  (Slbbila)  bcjeidönct  (Erhard,  mx.  XLI,  <B.  36)*). 
(Sine  Urfunbe,  toeld^e  ben  äüarinui  unb  bie  Slbbila  .^ifammen  nennt  (2i5il= 
manä  ©.  120),  erttJät)nt  freiließ  biefe^  93erh3anbtid)aft6t)erl)ältniffe§  nid^t; 
bod^  ift  fein  ©runb  bcg^atb  bie  Angabe  beS  fonft  unöerböc^tigten  9lctenftüdtä 
in  3h)cifel  3u  jie'^en'^).  Gin  9{effe  Don  jenem  ift  ber  ßobbo,  ben"  bie  Translatio 
S.  Pusinnae  aU  Söruber  ber  .^abutni  nennt. 

Sluf  ben  einen  ober  anbern  mögen  mit  einer  gctoiffen  2Ba^rid)cinlid^feit 
aud^  anbere  5iad^rid)ten  belogen  hjerben.  @in  öobbo  erjd)cint  im  3»-  842  unter 
ben  ©efanbten,  lüeldje  bie  Könige  ßubluig  unb  Äarl  il)rem  Söruber  l'ott)ar  jd^iden 
(Nithard  IV,  'S.  ©.  669).  ©in  foldjer  ging  einige  3al)re  fpätcr  aU  ©efanbter 
3U  bem  S^änenfönig  ^orid)  (Miracula  S.  Germani,  SS.  XV,  S.  13  ff.)"),  ©inen 
Colibo  venerabilis  comes")  nennt  bie  Vita  Liudgeri  (III,  c.  21,  SS.  II,  ©.  418). 
2)en  Job  be§  (£obbo,  ber  Cinabrürf  bebrängte,  giebt  Erdmann,  Chron. 
Osnabrug.  (Meibom  SS.  II,  ©.  201),  fct)t  beftimmt  auf  ben  3.  Slpril  883  an, 
toa§  Leibniz  (Ann.  I,  ©.  595)  auf  ben  jüngeren  bejie^en  toill. 

2lbcr  aud^  in  anberen  urfunblid^en  Sluf^eid^nungen  ift  bon  ©rufen  ober 
angefel}enen  ÜJlännern  biefc?  ^Jiamenä  im  9ten  3ia^rt)unbert  bie  9lebe.  6ine 
SJeftätigung  Otto  I.  für  ©ffen  erh)ät)nt  einer  ©d^enfung  an  biefes  Stift,  toie 
e§  jd^eint  au^  ber  ^ßnt  iJubU)ig  b.  %.:  in  comitatu  Ecberti  et  Cobbonis  (8a- 
comblet  I,  97,  ©.  54).  (£§  ift  nic^t  n)ol)l  benfbar,  bafe  Sßater  unb  ©o^n ,  toie 
SBebefinb  annimmt  (9ioten  I,  ©.  111),  fo  neben  einanber  genannt  toerbcn :  e^ev 


1)  5Dnt  ^eä)t  fQflt  iebetifoHS  Tümmler,  Oftfr.  ^tiä)  l,  S.  142  91.  25.  bog  ftd)  bie  »er« 
toonbtfdiQft  nid^t  nä^er  6e|timmcn  laffe;  öal.  U,  ©•  <>«'>. 

2)  öbenfo  Grupen  q.  a.  D.  ®.  418.  SBöttgcr,  Slnj.  a.  a.  C;  Srunonen  £.  22.  46,  fla= 
tuiett  nur  ben  2l)eoberid&  aU  Soter,  benft  ober  auä)  an  SüetfrfjlDägcrung  mit  Subita ,  Sub« 
toi0  b.  fVr.  Öetna'ölin,  but(^  it)re  9Jlutter  ^ciltoig,  nobilissimi  gencris  Saxonici,  Thegan  c.  26. 
Selbes  opne  loeiteren  Seleg. 

3)  Onndling,  H.  .\.  ©.  •'>,  IjQt  bermuf^et,  Sbo  möge  eine  Zoä)Ux  ber  SBertlja,  1,oä)itt 
Äatl  b.  ©r.,  unb  bcg  9tngilbert  fein;  unb  bem  folgt  ^arenberg. 

4)  feiet  ftimmt  ©imfon,  ;jQbrb.  .l'ublnig.  b.  Jt.  11,  S.  273  9J.  2,  bei,  toäf)rcnb  er  bie 
äJertoonbtldioft  mit  bem  Äarolingildien  .^oufe,  unb  jebenfattl  bie  ^rflärung  bcrfelben  bon 
SBßilmanS  für  unfidjcr  liölt.  —  Orupcn,  Orr.  III,  S.  412,  fannte  Ggilmorä  Srief  matt  unb  be« 
Jtoeifelte  be§I)Qlb  bie  SRidö'ig'fit  ber  gonjen  9lngnbe,  Qud6  bie  ajcrtoanbtfd&aft  öobbos  mit 
iuJarinuS.  —  Sie  Slebtiffin  9lbbilQ  unb  bie  SÜJitttoe  beS  Sunii^o,  h)cld6e  eine  ©d^enfung  an 
6orbei  gemalt  t)oben  foU  (aüilmans  S.  .'>4),  jufammenjubringen,  toic2ümmler  I,  S.  142  91. 
tooUte  unb  illHlmane  S.  r.7  bertl)cibigt,  obfd^on  er  bie  urf.  aii  uned^t  onerfennt,  fd^eint  mir 
iebenfaUS  Utix  bebenfüdö.  —  Wai  «DlooDer,  ^citf(i6r.  f.  tjoterl.  6.  IV,  ©.  ^,  über  «bbila 
unb  ^abutni  beibringt,  ifl  ol)ne  felbftänbige  Scbeutung. 

.5)  §ierQu§  toieberljolt  e§  bie  Urf.  ßetnriiiöö  IV.  (ebcnb.  9lr.  CLVIII,  g.  121),  bie  Sen' 
ber  aUfin  anführt.  —  gine  Urf.  Üubtoig  b.  2.,  bie  aüä)  be«  6obbo  gebenft,  ift.  Wie  onbere 
Sltete  ben  Ognabrücter  3c()ntenftreit  betreffenbe,  unedfet;  f.  (Jr^arb,  Reg.  3lr.  42«,  ®.  108; 
©icfel,  Beiträge  I,  2.  r<8;  ilöilmanö  S.  328.  .J21. 

6)  SBgl.  lümmler  Z.  271,  ber  bei  biefen  Slod^rid^tcn  tool^l  mit  Sed^t  überall  an  ben 
filteren  beult;  bgl.  ©-  348. 

7)  SBunberlidö  ifl  bie  TOcinung  bon  aOilmong  S.  2.")9,  ßobbo  mödfete  fid^  bielleid&t  all 
Saienbruber  in  ein  jtlofier  jurüdfgeAogen  ^aben.  6e  ifl  venerabilis  teinegwegg  ein  'für 
einen  Saien  eigenlpmlid^eg  et)ren^)rdbtcat*;  S).  Sft.  II,  1,  @.  275. 


^etfunft  hti  Subolfingifc^en  @tWtii)li.  185 

ift  an  Jl*tübcr  ^u  brnfen,  lueldjf  bie  bälerlic^e  örafjdiQft  oemeinicf)attlicf)  be- 
fafeen;  unb  bicfet  C*cbert  roätc  bann  bet  atoeite  üon  aöatine  SBrübem. 
&in  ©raf  (>Dbbo  ift  aniDfieiib  bei  einet  2d^en(unc<  be«  5öi|d)ofg  2Holft)elm 
an  hai  Atloftct  Süerben  im  ;)al)t  Sf^S*  (Üöilman«  ®.  529).  Semfeiben  ot)ne 
3tt)tifel,  venerabili  comiti  nostro  Choppo  vocato,  .|d)cnft  im  3-  890  Ä. 
atnulf  in  leinet  ©roficijaft  an  einem  Crte  ^^iun  30  ilönigetjufen  (älMlman« 
®.  2Ö6».  IEqju  fommen  bie  'Eingaben  bei  Traditiones  Corl>ejensesV).  3n 
benfelben  fiiibet  ficft  (iBiganb,  'Oh.  '6'>0,  S.  76)  eine  ^lufjeidjnung  übet  eine  Sd^n» 
fung  im  2?atbengoii.  «ubolfuä  t)Qtte  loae  et  bott  be\a\i  suo  gerniano  Cobboni 
atque  suo  i)roi)inquo  Fresgario  l)intetlQfien  (ad  redimendum  reliquerat);  jc^t 
übetgab  es  IJardo  comes  an  hai  Stift,  hac  ei  potestate  contradita  ab  uxore 
Ludolfi  atque  a  suis  jiropinquis.  ?luf  bie  tec^tlic^e  9iatut  be^  ©efc^äft*  ift 
biet  nitbt  einzugeben,  ^i  fiagt  ficb  nut,  niei  bie  genannten  '•J^eifonen  finb. 
J^alle  bat  nidjt  geitoeifelt,  bcn  öJtafcn  ßobbo,  iBatinÄ  iöiuber,  unb  ben  ge= 
iDöbnlidj  aii  •'periog  be^cid^ncten  IMubolf  ju  etfennen,  unb  biefe  9iacbticbt 
mit  lautem  3"bel  ols  entfcbeibenb  füt  bie  ^abftammung  beffelben  bcgtüßt 
(5.  2öS).  3n  bet  liiat  giünbet  ftd)  benn  oucb  bie  'Jlnnabme,  ha^  l'iubolf 
öcbett^  gobn  '".  bfluptfäddlicb  auf  biefe  Eingabe. 

9lu*btücflid)  fagt  e«  fteilicb  eine  Stelle  bei  Fasti  Corbejenses.  bei  -fiatcn* 
ber  "  u^  l'iuboli  2<iubei  be^  Söaiinu^  f)n%t.  3lQein,  toie  pe  nie  fonbet= 
lirt  ;ng  gefunben  bat,  fo  fcblt  ibt  jfiit,  ba  bei  Icrt  ale  ein  ttjiHfüilidb 

intiiiauuiur  baigctban  ift  d'ertz,  SS.  III,  S.  2),  jebe  SJcbeutung^). 

abet  aucb  jene  Uttunbe  fann  bo5  nicbt  eirteifen.  Sie  Sejiebung,  iveld^c 
5alfe  ben  i)\n  genannten  *i*etfonen  giebt,  untctlicgt  mandben  3*"ffln.  aSBebei 
liobbo  nod)  l'ubolfu^  toeiben  in  bei  Scftenfung  aU  ©lofen  be^eicbnet;  bet  aii 
tvJtaf  genannte  5*arbo  fdjeint  einei  bei  im  3.  880  gefallenen  biefe^  9iamen« 
,iu  fein  (unb  ba*  ift  ^olfeS  ^Innabnic)^):  e§  ift  bann  loenigfteng  nid)t  ol)nc 
'^fbcnfen,  ibn  mit  bem  (iobbo,  bei  (jcbeitj  (biefei  toiib  809.  i<U  genannt)  Sobn 
gewefen  fein  foll,  in  folc^e  ißeibinbung  ju  biingen*).  —  3n  bet  unmittelbat  bot» 
^etgebenben  Sdjenfung  eifcbeint  ein  ßobbo  unb  btffen  ^Jieffe  ?lmalung  in  ben- 
felben  ©egenben,  im  ©ou  ÜJJoättjebbi  unb  nötblid)  bet  ßlbe  begüteit.  Set  23ot= 
ftföung,  bie  man  ficb  öon  bet  Stellung  bet  ^iacbfommen  (*cbeitä  macben  mag, 
entfprcdjen  allcibingS  biefe  iöefi^ungen  on  ben  ^ioibgien^en  SocbfenS  ganj 
njo^l.  "Jlbet  bei  bem  6obbo  in  biefet  5iummet  (349),  bet  übtigen^  oucb  nidbt 
ötaf  bf'fet,  fcbeint  jebcnfalläf  ebet  on  ben  jüngeten,  ben  33iubet  b?i  ^abuini, 
(^ebocbt  roetbcn  zu  muffen.  "Jfacb  Tradd.  37i  nämlid)  fcbenft  eine  .^labulol)  'pro 
redemtione  anime  viri  sui  Amalung  atque  filiorum  suorum  liennid  Amalung' 
ibte  öütfi  in  Weredun,  Upwereduu  unb  Heverungun.  Saß  fie  eine  febt  an- 
gefebene  gtau  toat,  läftt  bie  ?lntt)efenbeit  biefet  ©tofen  unb  jablteidjet  3f"9f" 
oennutben;  man  benft  on  bie  fpäteie  'äebtiffin  öon  4P"fotb  (i^alfe  S.  275. 
tftbotb.  Reg.  9h.  421.  Sümmlet  ©.  142).  i^cibinbet  man  biefe  Utfunbe  mit 
bet  Transl.  S.  Pusinnae,  fo  rtgiebt  fid)  folgenbet  Stammbaum: 

91 

?lmalung_.£>abuini        üobbo 

ibennib        'Jlmalung. 
f^teili(b  fönnen  9lmalung  unb  iBennib  fo  feincerteg«  biejenigen  fein,  beten  eine 
Urfunbc  flotl  b.  ©.  Dom  3-  ^11  eitoöbnt  (t^ibaib.  Reg.  9Jt.  27«)),  nacbtoelcbet 

Srh.i.H  (Irr    «•iK.lf    IV    6    :!.M    lufiit    Q'.irti    oii(    bit    Tr»ditionf»    Ful.l<»n»fs   t)in.     Jlt 

bf:  't(^  e.  41  tir                       corum  qui 

d.  iinb   ba  e.                           ••»;  c  1>*. 

\<  ...  ... : an  ttgbtttu*  L. ..:....  -...i  f«in  »ru- 

br  jibtt  ant  bitte  ^aniftt  tft  natärli^)  nl(|)U  ;u  baudi.    Gin  Gobbo 

i,^,     C^nr,„^rr.,      I        ••        •  ;    II      n      .l|l<t)    bfruffH.    l)Ol    flOt    ttitlt    »»• 

br  '  rt  htm  loht  btx  ^atltamob 

\t:  '   btljauptct.  tbnnt  nur  ttnt 

?l,                               ti  .,,.1  >..,  ;,,...  .......  '^   \\i  btnUn.  unb  bo#  fei 

*r                                ter,  o«»ftfn     fe    bageo  .  6.  Sö7  *. 

.,u  !Bt((,  bti(SuT|(.  ^tn:  :fiH|)&BCT fDalbctf  ttiib 
iPDiiiioiii   i.    c     .4.>  li. 

4)  «nbtTf«  Dal  (»cnftln,  SlittttiH»  C.  IM  ff.,  bagtfleR  gtUtnb  qtmaä)t 


186  ßscur«  1. 

^Imolung  bereit«  tobt  toax;  bcnn  ^lobuini  lebte  big  888').  5JJQn  müftte  an 
So^n  ober  ©nfcl  bcnfcn.  I^aft  .g)abuini  bettjeitot^et  getoclen,  et)c  fie  inö  Älofter 
gegangen  unb  ^lebtiffin  gelootben,  ift  an  fid)  rt)of)l  mögüd^.  ?lbet  unfidöer 
bleibt' aud)  bieje  ßombination'^).  Unb  ift  betgeftalt  bie  ?Petfon  beS  ßobbo  nid^t 
mit  SBeftimmtbcit  fcft^ufteöen,  fo  oud)  nid)t  bie  ^jetfunft  bes  ^ubolfuS,  ber  in  ber 
anbcrn  Utfunbc  jein  iötubex-  t)eißt.  —  Wit  gtö^etet  6id)etl)eit  mag  ongefü^tt 
toerben,  bafe  nod)  Tradd.  161  ein  Ludolfus  comes,  hiie  et  t)'«  ^(m.  unb  bei 
bem  boc^  mit  Ä*at)tjd)einli(i^fcit  an  ben  gejc^idjtlid)  bcfannten  gcbac^t  luetben 
muf},  aud)  @ütcr  in  Wrethum  ^enft,  ma»  man  mit  jenem  Weredun,  reo  bie 
^abulüt)  begütert  mar,  in  3]erbinbung  gebrad)t  t)at,  ol)ne  bafj  fic^  bafür  ein 
Semei«  beibringen  läßt,  gcjdjlüeige  benn  bafe  e«  einen  f^amilicnjufQmmcnl)ong  be= 
weifen  fann.  i^inc  anbete  Sd)enfung  bon  einem  Ludoli)hu8  comes  pro  filio 
suo  Tancmaro  betrifft  föüter  in  Daelhem  unb  Adonhusen  (Tradd.  9h.  435), 
unb  baju  fommen  bie  eine«  Leodulfus  comes  in  Bennenhusen  (eb.  9it.  449), 
eine«  Leodulfus  ot)ne  näf)erc  SBe^eic^nung  in  ('ogardo  (eb.  ^tr.  293).  fjalfe  bc: 
jiet)t  ades,  unb  ha%  3Jlcifte  mit  tt)m  aud)  2Bebcfinb  (^otcn  I,  ©.  146),  auf  bie= 
fclbe  ^Jerjon,  mät)renb  ber  fpätete  -öetauSgebet  bet  Jtabitionen  SCÖiganb  ficfe 
butt^au«  jmeifel^aft  üerl)ält  unb  bie  gad)e  in  feiner  SCßeifc  als  au§gemad)t 
gelten  fann:  am  etften  mirb,  ba  bet  9iamc  lancmar  biefer  gamilic  angcl)örte, 
bie  ©d)enfung  für  bicfcn  f)ietl)er  gerechnet  inerben  bürfen. 

5)ieö  füt)rt  auf  eine  onbcrc  ^iad^ridjt ,  bie  man  t)iermit  in  Serbinbung 
gebracht,  l}iernad)  näf)er  bcflimmt  liat.  3:ie  Vita  S.  Idae,  nad^bem  fie  berichtet, 
mic  biejc  mit  i^rem  ®cmat)l  Egbert  ju  Hirutfeld  (.perjfelb)  an  ber  l'ippe  eine 
Äirc^e  gebaut  unb  beibe  ^ier  begraben  morbcn^),  fät)rt  fort  (SS.  II,  ©.  572): 
Post  häec  autem  cum  ijise  locus  ab  aliis  haereditaria  successione  possi- 
deretur  et  ob  praesidentium  incuriam  vilitatibus  obsolescere  coepisset ,  con- 
tinuo  benignus  Dominus  sanctae  famulae  suae  merita  Idae  ad  castigationem 
improborum  terribili  patefecit  eventu.  Nam  praeclari  comitis  Ludolphi  ama- 
bilis  soboles,  dum  adbuc  in  albis  ab  hac  luce  rajjeretur,  ad  eandem  eccle- 
siam  defertur.  ^ier  bat  ^alfe  (S.  361),  unb  mit  if)m  SÖebcfinb  (I,  ©.  146) 
unb  ^»er^  (in  ber  3luagabe  ^l.  6),  eben  an  ben  in  ber  Jrabition  al§  betftorben 
ctmöbnten  Jancmat  gebadet.  Ta§  mag  möglich  fein,  bleibt  aber  natiirlid^  ouc^ 
nur  eine  SJctmutl^ung.  2ie  Stelle  jd^cint  niit  abei  eine  gonj  anbete  Söebeutung 
ju  f)aben.  Sic  jeigt  offenbat,  bafe  bet  i)raeclaru8  comes  Ludol|)hus,  ben  man 
nur  füt  ben  9lnt)ertn  ilonig  .^einrid^S  i^alten  fann  (bie  ßirdic  ift  fpäter  im 
33efij^  jeine«  ©ot)nei  Otto,  Vita  II,  1,  S.  574),  oQerbing«  haereditaria  suc- 
cessione  in  ben  Sefi^  ber  ©tünbung  ©cberti  unb  ber  3ba  fam ,  aber  nidt)t 
\t)i  <Sof)n  loar,  toenigften^  fidier  nidjt  toon  bem  flutet  ber  Vita  bafür  angegeben 
ttjarb^).  aOßie  bötte  er  biefea  fonft  ganj  übergeben  follen,  mie  crjäblcn,  böfe  bag 
©tob  ber  Altern  in  Söergeffent)eit  geratbcn  unb  öernad^läifigt  morben  |ei:  c§  ift 
ftar,  bie  Vita  benft  on  eine  etbeblid^  fpiitete  3*'^»  o"  eine  nid)t  fo  unmittelbar 
nabc  SJcrerbung  mic  Don  93ater  auf  Sobn.  i)a  Scbett  nut  in  ben  3abten 
809  unb  811  Dotfommt'),  IMufcolf  866  ftotb,  |o  fann  aud^  fcbr  h)ot)l  ircnigfteng 
eine  ©cneration  ba3it)ifd)en  liegen. 

9iel)men  mir  fo  bie  öerfcbiebenen  Uebetliefetungen  ^ujammen  unb  btingcn 
oud^  bie  in  ibret  33eiicl)ung  auf  bie  biet  in  53ettad^t  fommenben  5pcrfonen  ettoag 


1)  »al.  aSenbcr  8,  ®.  227. 

21  aoenn  ber  fpöterc  IMbt  aSobo  bon  6orbei  nepos  Warini  Ijcifet  (Xert  ütoeier  öonb. 
fünften  ju  Widukind  II.  2),  ntrgfnbg  ober  einer  fflerloonbtfi^aft  mit  bem  ÄönigsIjauK  bei 
i^m  gebadet  toirb,  fo  fpitc^t  ba»  bageflen,  in  bem  S?Tubet  Cobboä  ben  Sl^nljerrn  jene! 
äu  fepen. 

3)  Ueber  bieft  ftirdje  ügl.  ©eiber|  o.  a.  O.  B.  224  fl. 

4)  lies  öerfenncn  aud)  .^orenbero  £.21  ff.;  TOöfer,  OSnobt.  ©efiJb.  V,  §  17,  9äJcrfe  VI, 
®.  264,  unb  bie  ^ernusgcbcr  öbn  ÄleinforgenS  aüeftpl).  ,ftird)engefd).  I,  2.  248,  bie  ftdb  gerobe 
^ierouf  berufen,  um  Vtubolf  ale  Soljn  be§  örbert  ju  crtoetfcn.  S3gl.  bogegen  ©enftlet 
S.  194,  ber  feinerfeit»  aud)  ©eJttidjt  barauf  legt,  bog,  nsenn  l'iubolf  ^bai  2o6n  getocfen, 
bieft  ntd)t  buriJ^  bie  SBeftottung  eines  (Jnfels  in  il)rem  ©rabc  fo  Berteöt  fein  tonnte. 

5)  Ann.  Einh.  g.  197.  iw.  ?lu6erbem  in  ber  ätiftungSutfunbe  Siubtoig  b.  Jyr-  für  §am« 
bürg,  ober  oudj  in  ber  3'*'  Äorl  b.  Ör.  Ter  Egg^-haräns  comes  in  ber  Vita  Hludowici  c.  60 
JU  834  ijat  fiti^er  nii^t^  mit  biefem  ju  ll)un,  it)ie  ii'ebefinb  I,  S.  14.5  unb  ©eiber|  e.  223 
onneljmen;  ebenfotecnig  ein  Egbertus  comes.  ber  Sdienfur.gen  im  Kangou  an  S.  ^mmeram 
maäft.  toit  BdttM  mutf)ma6t,  Orr.  Gnelf.  IV,  S.  ä%0  9). 


aBeri^mifltn  beS  «ubolfingiid^en  ©fjd^Ifc^t«.  187 

unficftmn  eingaben  mit  in  anjdjtag,  fo  fommen  ju  bem  @.  183  nod^  bet 
Transl.  S.  I'usinnae  gegebenen  Stammbouni  einmal  ein  6obbo  unb  ©cbett 
all  loabtjc^einlid)  'trüber,  ein  anbct  3)Jal  ein  ßobbo  unb  i?ubolfu§  be» 
flimmt  eben  ali  ioldje  (aber  nid^t  ol^  ®rafcn)  be,^eitftnet.  ^et  6obbo,  rtieldjer 
neben  Cnbett  fte^t,  fann  Don  ben  un§  befnnntcn  kt)r  n)ol)l  bet  ältere,  Sot)n 
be#  hebert,  jein,  unb  bicfcr  l)ätte  bonn  einen  gleid^namigen  Sol)n  gel)abtM- 
2;et  jüngere  ßobbo  ifl  bagcgen  ol)ne  ^h'fiff^  '"  ben  Urfunben  Don  8^9  unb 
>!90  an,}une^men-).  Xiefer  tonnte  ber  3eit  "oc^  Q»"^  ^"  Gobbo  fein,  ben  bic  eine 
irabition  al*  *iruber  eineä  l'iubolf  nennt.  2öäre  ba§  bet  t^aü.  jo  hjürbe  8iu= 
bolf,  ebenjo  rtie  jener,  burd^  feine  *IJ?utter  ein  ©nfel  gcbert^  jcin^).  S^od)  iprid^t 
bagegen,  bafe  bonn  bie  Translatio  S.  Pusinnae  beä  einen  toeniger  berttt)mten 
JBtuberä  gebaut,  bei  anberen  t)öber  gefteflten,  üiubolfö,  nid^t  ertoö^nt  {)ätte; 
baß  auc^  biefet  ßobbo  am  .^lofe  i^arl  hei  ifol)len  lebte,  tt)ät)renb  Ciubolf  ent= 
fci^ieben  bem  Cftreid)  angel)ört,  bie  @üter  ber  al»  5Brübct  jujammengenannten 
ßobbo  unb  Siubolf  in  ben  nörblid^ften  ©auen  Sacbfeni  fid)  fanben. 

<5o  bleibt  bie  ?lrl  ber  Serftanbtid^oft  in  h)eld)er  l'iubolf  mit  (Jcbcrt  unb 
jeinem  ^auje  ftanb  unbcftimmt:  er  mar  fein  <Bot)n,  er  mar  if)m  mat)r|d)ein= 
Itd)  nur  burd)  meiblic^e  l^ermanbtfc^aft  üerbunben.  2;amit  bleibt  3iaum  für 
einen  SBruno  ol«  iüater,  mie  ibn  jene  9icd^rid)t  nennt,  bic  auf  eine  Ueber: 
lieferung  in  ©onberö^eim,  bem  gamilienftofter  bei  f)aufei,  jurürfgeljt*):  too 
jebei  anbere  bcftimmte  3f"flni^  ffblt,  tnirb  an  biefcm  fcftget)alten  toerben  muffen. 
Ter  9Jame  W  ouc^  beit)alb  alle  9Bal)rfd)einlid)feit  für  ftd^,  bo  er  bei  bem 
©o^n  unb  Urenfel  Siubolfi  mieberfebrt ,  mät)renb  eine  nur  burdb  bie  5J?utter 
üermittelte  Sermanbtfdjaft  mit  hebert  barin  eine  3lrt  2<eftätigung  finben  mag, 
baft  biefer  ^Jarne  fpäter  bem  l'iubolfingifdjen  ^aufe  frem.b  iff^).  2:er  llmftanb 
aber  bafe  bic  Stiftung  öcberti  fic^  fpäter  in  Siubolfi  .^änben  befanb  läfet  Der« 
muttjen,  bafe  bie  Sö^ne  jenei  erbloi  geftotben  finb  unb  fo  bai  Söefi^tt)um  ber 
ijfomilie  auf  öiubolf  übergegangen  ift"). 

2öai  boi  33efi^tl)um  "felbft  betrifft,  fo  ift  nur  aui  ben  angeiogenen  Ur-- 
funbcn  über  Sd)enfungen  an  geiftlidjc  ©tifter  unb  ben  9Jadbrid)tcn  über  bie 
©rünbung  folc^cr  etmöi  jit  entnel)men '),  toobei  man  unterfdbeiben  mufe,  toai 
üon  ©cbert  unb  feiner  Familie  unb  toai  bon  Siubolf  befannt  ift.  ßcberti 
Wüter,  fagt  bie  Vita  Idae  c.  4  (©.  571),  lagen  ttjeilmeife  im  S'reingau  an  ber 
^ippe,  tt)o  jene  .Rirc^e  begrünbet  hjarb.  ^ic  ÖJtaffdjaft  bei  jüngeren  (Scbert 
unb  6obbo«,  ber  bie  oben  ongefüt)rte  Urfunbc  gebeult,  fd^eint  im  füblicft  benad)» 
barten  ißoroctragau  ju  fuc^en  ;ju  fein^).  atm'3at)r  8.V5  ift  Ijier  ein  fflJarinui 
©taf»),    toat)rf(^einlic^    oud^    5ücth)anbter ,    oicUeidjt    9?effc    bei   ?lbtei   biefei 


■ 


1)  Itre  nimmt  auät  ^alU  C  15S  an,  bennt  Gombinationen  iät  nat&rli^  hiermit  in 
(einer  3Brtlf  biUiflen  totH. 

•2)  fR6fet  0.  0.  C.  6.  •_'«:»  meint:  tiifllei^t  ein  £ot)n.  tkkhart.  Fr.  orü-nt.  II.  S.  714; 
Orr.  Oo.'ir.  IV,  ».  .■«5»>.  t)ält  it)n  für  ben  >>Jefffn,  buflegen  l.eibnii.  Ann.  II.  «.  IJo,  für  ben» 
felben  ber  trflljer  torfommt  ^rteifel  fleflen  aüt  Kombinationen  ber  einen  ober  anberen  Art 
5nS»tt  Ornpcn.  Orr.  I" 

3)  lie«  bat  fj)  tiger  S.  Kl  ff.  ju  beorünben  flefuiftt. 

4)  f(^(Tt)<;T^  !<  '  ein  ältere«  l'ateinifdbe«  9Bert,  bot  natb 'Beilanb,  X.  Qfjro* 
nifen  II,  ^♦l:^l  ^l«  n  ober  ?lnfona  bf»  l.'.  ,,^nljtljunbert«  onfleljört  }u  t)oben 
fciltint.  1  'I  motirfdieinliA  oud)  biefe  itatbriibt  eniletint  ifl.  Wtt  9tä(ffid)t  auf  ben 
ttanbertl  ;  unfl  t)Ält  aurti  ^einemonn,  üSefcft.  »»on  ^onnotjer  I,  £.  Tu,  biefe  ?ln« 
gabt  für  lunljr'dictiilid).  Zd)on  Uotjn  bat  fte,  tvenn  auc!)  mit  einem  i<\.  in  bie  «tommtafel 
bei  684ftfÄen  eaute«  aufgenommen. 

.'>)  Sie«  Ijat  l(^on  »cli.  ili  '»rr  Onelf.  IV.  e.  iiVi  91.,  fleflen  ficfliart  bemerlt.  ©men 
Effbartos  comr«.  brr  in  mrti  i  ^en  ^muUI  bortommt ,  mit  I.ribnii.  Ann.  II.  £.  189, 

ffit  einen  Cobn  be«  J^rrjo :  'tl  Viubolfl,  |u  tjalten,  finb  lolr  fdiwerlid)  bereditigi 

VflL  &irf4.  eeinrid)  II,  •  tf 

6)  larauf  be)iel)t  man  li'oljl  llroUuit,  tirnnd.  v.  12:  At<|U«  sni  grnerii  »olu«  iip««  «t  d»- 
eu  omnii. 

7)  fOenia  braudibar  ifl  bir  «SufammenfteUunfl  »dtiflerl  C  »7  ff.  Wenn  9ti|f(&.  X.tt.  I, 
€.  .*«,  bie  etammfitsf  um  Tortmunb  unb  an  bir  Vxppt  fe|t,  «uft  er  notft  an  tfcbert  all 
etommbaler  (eflbolten.  .    ^     .       ^  ^      ^ 

'*)  6o  cber  aU  im  Snbrdau.  teie  Hüeberuib  aiintmmi.  I,  fc  Ul.  looeoen  loar  ber 
Sltere  (Jobbo.  'ditiMimnii  romo«'.  nad)  felnrn    '  rurf  ju  fdoUeften,  »alir« 

fÄeinltdi  «lof  be«   Ibrettoitiflnu»,  tn   bem  r  fbälere  Qbronift  bei 

etifti  (Meibom  8S.  II,  6.  -•<"'),   fagt  oljne  ton  oUe^raf  in  Xetlenburn 

ftttoefen  fein. 

<•)  'aMlmanl  S.  14.1. 


188  escurS  1. 

''Jlamini,  @oI)n  eine?  bcr  betben  tior!)ct  genannten.  Orinc  Sd^enfung  oon  0ü- 
texn  butc^  eine  3l><i  a»  bae  Ätoftet  (iotüei  crttä^nen  bie  Tradd.  Corb.  S  379 
S.  84  (rooraug  i^alte  bie  Urfunbc  gemad)t  !)Qt,  in  bcr  Ä.  l^ubmig  it)t  bie 
üon  bem  @Jemo{)l,  bem  örofen  Geben,  t)intetlaijenen  ®üter  bcftätigt,  Söilman« 
©.  58),  bejcic^n^n  aber  biefelbc  nic^t  alS  ©ema^Un  öcbertS  unb  führen  bie 
©üter  auf  eine  oc^enfung  bei  Äoiferi  jurücf;  eine  anberc  (^orüeier  "üü^iiä)' 
nung  (SBiganb,  ®ejc^.  Uon  (Soröei)  I,  2,  ®.  223)  nennt  ^ba  'secunda  conjux' 
eined  ©rafen  6fic,  unb  man  fann  nid^t  jnjeifeln,  bafe  jene  anbere  Se.^cidjnung  bai 
Söerf  gfalfei  ift').  Verleiben  3iba  roirb  aud^  bie  ©c^enfung  Don  llelmonscede 
an  bai  Jllofter  beigelegt,  bie  bie  Irabitionen  an  anberer  ©tefte  beridjten  (§  393, 
<B.  87),  unb  bie  ^alfe,  fflebefinb  unb  (5rt)arb  ebenfaöi  ber  @emat)lin  öcbertS 
öinbicieren'^).  .^terauf  ift  jctjt  feine  Otürfiid)t  ju  net)men.  —  Ob  bie  Sdjenfung 
ber  .'pabuio^  in  SBerben  unS  JBeberungen  on  ber  äBejer  im  ^tef^egau  ju  ben 
(Scbertfc^en  ©ütern  gerechnet  toetbcn  borf,  t)ängt  3unäd)ft  bation  ab,  ob  mon 
bieje  .^abutDl)  unb  Sie  ^erforber  ?lebtijfin  |)abuini  hjirUid^  für  biefelbe  I)ätt; 
ober  loenn  ei  aud^  ber  fjall  ift,  fann  fie  biefe  ®üter  aut^  öon  i^rem  (unbc* 
fannten)  33ater  ober  bem  ©atten  ^malung  ertjalten  J)oben.  —  3"  ^t"  ®6= 
fi^iungen  Siubolfi^)  barf  man,  nad)  bem  "njai  öor()er  gcfagt,  mit  jiemlid^er 
©ii^erfjeit  biejenigen  rcd^nen  tDeld)e  ein  Ludolfus  comes  an  6orfei  mad^te,  bie 
toenigftenS  gro§entf)eili  öftlic^  ber  äüefer  gejud^t  toerben  muffen^).  3m  Stter^ 
gau  (Nihthersi)  meftlic^  bei  fytuffei  t)atte  Siubolfi  ©ol)n  Ctto  einen  SJene- 
Ticialbefi^,  ben  er  fpäter  gegen  anberei  @ut  an  Gorüei  öertaufd)te  (SöilmanS 
©.  215)''.  3"  biejcn  ©egenben,  bem  alten  @ngern,  mag  man  fic^  jenen  2Jruno 
angefeffen  benfen,  bcr  als  einer  ber  optimates  Angariorum  genannt  toirb  (Ann. 
Laur.  maj.  775,  SS.  I,  ©.  154),  unb  ben  ati  5ll)nl)errn  bei  ^aujei  ju  Der« 
rautt)en  erlaubt  ift,  »enn  man  aud^  nidjt  bai  genealogifd^e  3]er{)ältnii  nät)er 
beftimmen  fann").  SttJCtf^l^aftf^  finb  bie  ©üter  im  ii^arbengau  unb  in  bem 
benachbarten  pagus  Mosweddi  unb  nörbli(^  ber  (*lbe,  ttjcldjc  üön  einem  Öubolf 
unb  feinem  «ruber  Gobbo  ernjäbnt  tocrbcn.  dagegen  ift  bie  ©rünbung  unb 
Dotierung  bei  illofteri  ©anberil)eim  in  Oftfalcn^)  ein  entfdjiebcnci  3^"9n^^ 
bafür  bafi  "^icr  ein  .^auptfi^  Siubolfi  hjar.  3d)  toeift  nic^t,  ob  man  aiii  ber 
Slrt  roie  bie  @emal)ltn  Dba  in  bcr  angeblid^cn  Stiftungiurfunbe  mttgenannt 
toirb  (^erlj,  ^^robebrucf  <B.  4:  ergo  Liudultus  simul  cuna  conjuge  mea  Oda 
quandam  bereditatis  nostrae  parteni  Deo  . .  .  tradendam  .  .  .  judicavi)  fd^lte§en 
barf,  ba%  er  bai  5}efi^tt)um  l)ier  mit  ber  ^rau  getoonnen  l)abe.  Agius  nennt  fie 
ex  nobilissima  aeque  Francorum  prosa])ia  descendens  (SS.  IV,  ©.  167),  tooi 
auf  anbern  Urfprung  l)intoeift ;  Hrotsuit  Gand.  v.  22,  SS.  IV,  ©.  306,  iod^ter 
bei  SBißung  unb  bct  ^eba.    ijtubolfi  9lac^fommen  erfc^cinen  öorjugitoeife  im 


1)  Iteä  ^Qt  nodö  Cr^orb,  Reg.  9lr.  36(J,  @.  99,  übetfe{)cn,  bagegen  Senber  a.  a.  O.  7, 
6.  228,  mit  Sei^t  tjeröorgeliobcit. 

2)  dagegen  a^cnber  a.  n.  C;  Sßccf  a.  a.  O.  6. 11;  Söttger,  Otitjetger  ©.  265,  bcr  Beibe 
Beillmmt  trennt. 

3)  äÜQS  Öftöret,  iSax.  I,  ©.  176,  erjäftlt  hon  StaotS-  unb  ftird§engütcrn  toeli^t  Ciubolf 
unb  feine  Serhjonbten  in  ber  3'it  ber  inneren  Unruhen  in  Saä)Un  an  iid)  gebradjt,  ftüfet 
fi4  nur  auf  bie  ftlogen  ber  C^nabtücfer  gegen  6obbo  unb  allgemeine  aSermutl^ungen.  Xot« 
auf  aber  icbcint  ju  beruljen,  h)a8  Ceo,  iöotlef.  I,  S.  r)83,  über  »efifeungcn  ,auJi  bem  Öute  ber 
ntebergetootfenen  ©teEingo*  ju  beridjten  toeife. 

4)  T^alfe  fe^te  Daelhem  unb  Adonhns  in  ben  9}ett)egau  unb  ben  benad^barten  Södfefi. 
fii^en  ^eiiengau,  bem  5£öebefinb  I,  ©.  14(J  beiftimmt.  Äcl)r  entiei&iebcn  l)Ot  iid)  *illilman(» 
6.  222  bagegen  ertlärt,  inbcm  er  Daelbem  alS  Ä0ljbat)len ,  füblicft  üon  a*rnunfd)lDctg ,  be« 
flimmt  unb  Adonhusen  cnttoeber  für  Cffenfcn,  nöthlit^  bon  2*raunfd)tt)eig,  ober  Dbenfen, 
füblid)  t)on  öannoöer,  fjäü.  Unbcftimmf  bleibt  Wrethum,  bas  man  fC^iDerhd)  Örunb  Ijot  on 
ber  aBefer  (ilüerben)  ju  fudjcn.  -  &inc  anberc  Sdienfung  im  9}etf)cgQU  foU  nodb  J^atfe  S.  6<>2 
H'iubolf«  So^n  ^runo  gemnd)t  fjaben;  bie  Stelle  finbet  iid)  aber  nic^t  in  ber  .^■>anbit^rift  ber 
Irabitionen;  f.  iiUgnnb  &.  2«  31.  3)on  fiubotfingifc^en  öütern  ouf  bem  rechten  Ziemel« 
ufer,  in  pago  Hesci.  fogt  2lUtman§,  lönne  nie  mebr  bie  Kebe  fein.  lod^  t)aben  Wietebred&t, 
5.  *aufl.,  S.  18t>,  unb  öetnemann  2.  77  btes  beibel^.atten,  iener  aber  bie  Singabc  bon  bem  Sii 
Siubolfe  JU  SL'ubolft)aufen  untoeit  Gortiei,  für  bie  fidö  nirgenbä  ein  JBctcg  finbet  (2öitman8 
©.  223  «.(,  faUen  loffen. 

5)  3;a  i{.  Srnulf  bie  ÖSüter  nennt  res  proprietatis  nostre  . .  .  Oddoni  beneflciatas.  fönnen 
fie  otlerbingä  nid^t  ju  ben  Stommesbeii^ungen  beä  §aufeä  gere(i^net  tocrben,  toie  SüJilmanS 
®.  217  fagt  unb  au^  ßeinemann  2.  ''J  annimmt. 

6)  mi  Urgro6öater  iciü  if)n  Söttger  ©.111  f äffen. 

7)  lieber  bie  bem  Älofter  jugetoiefenen  ©üter  f.  Harenberg  2.  .37  ff.;  2öebelinb  I, 
©.  166.  Scner  ^ält  ein  S.'ubulfeä^em  nörbtidö  bon  ®anberSt)eim  für  ben  §auj)lfife  bti 
trafen. 


^efi^ungen  bei  iJubolfingijc^en  ®tfd^lec^t3.  189 

öfllic^en  Sac^ien,  in  bct  Umgegcnb  be^  ^Qtje3  angeiffjen:  ba  liegen  bie  ©üter, 
rotldft  bft  i?nfel  ^^einnc^  feiner  ÖJema^lm  anioeift,  unb  entnel)en  bie  tneiteren 
geifllic^en  Stiftungen,  »elc^e  einen  I!)eil  ber  alten  Jomiüengütet  empfangen*). 
aber  aud)  in  JÜ^eftfolcn  l)atte  bal  .^oul  5u§  gefofet.  5^o§  iöefi^tljum  (ScbettS 
im  -Iteingau  an  ber  iMppe,  ^ler^felb,  loar  an  Siubolf  gefommen,  um  bonn  Don 
feinem  3ot)n  burc^  Jouf^i  an  Süerben  abgetreten  ju  loerben  (Vita  S.  Idae 
ig  .-, .i,  T.Mt  bem  biefer  in  nätjeren  Serbinbungen  ftanb  (2ßilman§  S.  220). 
6i:  ':ing  bcffelben  an  baS  Älofter  offen  gebcnft   eine  Urfunbe  feinet 

6ni  ::iblet  I,  l»7.   2.  54:    curtem  ab  avo  nostro  Ottone   duce  Beke 

dictaiu  illo  traditam).  (jine  fpätere,  oben  3.  180  fc^on  angefüt)rte,  aber  aöerbingS 
jtoeifel^afte  ^Jiac^ric^t  bejeicftnet  gappenberg  in  eben  biefem  @ou  alä  ©i^  bed 
Siubolf,  ttjogegen  bie  etloa^  ältere  Vita  Godefridi  Capenbergensis  (SS.  XII, 
8.  '>2x)  nur   unbeftimmt  fpridjt   oon  antiquis  possessoribus   Capenbergensis 

castri,  qui  de  Magni  t'aroli  et  Widekindi  regis j)rogenie descendisse 

traduntiir  - 1.  £o  barf  man  fagen,  baß  ficft  bieies  (sefd^lecftt,  üielleid)t  Don  @ngern 
au#,  auf  ber  einen  Seite  nac^  SBeftfalen,  auf  ber  anbern  nac^  Cftfalen  aua« 
gebe^nt  unb  baburc^  feiner  Stellung  eine  i^ebeutuiig  für  alle  2f)eile  Sad^fen? 
gegeben  Ijat^).    £qju  fommen  fpätet  (Srroerbungcn  in  2^üringcn^). 

1)  2Ü0*  äöebffinb  I,  2.  24-5  aU  eine  SteUe  ber  ViU  Godefr.  b.  XII.  anführt,  ijl 
fint  Semftfung  ber  l">erau6aebcr  ber  Ada  SS.  J«n.  I,  S.  837:  ein  benat^baries  ^obeftobt 
»erbe  aU  6i^  (Scbettä  angefe^en,  ein  e^ielburg  fei  i:gberti  burgns;  bfll.  bie  fierousflebtr 
bon  ftleintotgen«  Söefqj^.  jhi^enoefd).  I,  S.  24».  S.Vi. 

21  Sgl.  2i.»ebefinb  c.  113.  Jt^  flloube  biefen  &a^  auib  oegen  bcn  6infprut6  »on 
ÄHlman«  6.  i-'H ,  ber  bie  t'nbolfinger  toefentlit^  auf  Oflfolen  befc^rönfen  toiü ,  feft^alten 
lu  bflrfen. 

3)  Aeineitoegl  barf  man  aber    bie   in   bem  ^c^ntberjcicgnig   bon   6er8felb ,   t;?ebebur 

ä.  f.  $ieuft.  &.  .MI.  6.  213,  beiei^neten  Orte:  Hec  loca  snnt  in  potestate  ducis  Otdoni«,  mit 
tJSlet,  3.  b.  ^arjberein«  VII,  86.  126,    auf   ben  »ater  ßeinrit^l   bejieljen;   f.  ebenb. 
VIII,  6.  Str.!;  oben  «.  t»7  «.1.  v        ">        s   h 


(Sycurg  2. 

Ucbcr  bte  (Erl)rbung  &.  Conrad  I. 

Die  (Sttje&ung  ,^011x05  1.  jum  ^eutf^en  Äönig  fte'^t  in  \o  no^em  3"= 
jammentjang  mit  ben  ^Inffingen  ^einrid)?  unb  ^at  juglei^  eine  jo  gtof^e  Joe: 
beutung  für  bic  äJettjöltniffe  l:cutid)lQnb§,  be§  ^eutjd^en  JReid^g,  jur  3fit  bo 
.^cinti^  t)iet  jum  Äönig  ett)oben  toarb,  bafj  e*  erlaubt  jein  mu|,  aud^  '^ter 
ctttjaö  nät)et  auf  biejclbc  einjugel)cn.  2er  Slntaß  ba;ju  liegt  aber  nid)t  foh)ol)l 
in  ben  iöcriti^tcn  bcr  ©ci^riftfteller  toeld^e  ton  ber  ©ac^e  crjö^len,  als  in  bcr 
?lrt  unb  aSeije  luie  neuere  ßiftorifer  geglaubt  '^aben  I)ier  bie  2;inge  aufraffen 
unb  barfteücn  ju  bürfen.  ^fad^bem  früt)er  bei  ben  ©treitigfeiten  öubett)ig§  unb 
©unbling^M  unb  il)rcr  ©d^üler  biefer  Jljeil  ber  jLeutfc^en  SReid^Sgefd^ic^te  ju 
einer  ©runblagc  für  bic  entgegengefe^ten  2{)eorien  über  baS  Söert)ältniä  ber  öer« 
fd^iebencn  föenjalten  im  SHeidj  gemacht  unb  barnod)  geftaltet  toar^),  ift  man  in 
neuerer  S^\t  abermals  bat)in  gelangt,  fid)  nidjt  mit  bem  ju  begnügen  toai  bie 
aUerbinge  bürftigen  Cuellen  ergeben,  fonbern  ftatt  beffen,  hjie  man  meint,  aue 
bem  nott)tt)enbigen  3"lfl"iincnl)fl"9  ber  Singe,  ober  oucft  umgefe^rt  an%  tin- 
jelnen  Umftänben,  auf  bic  man  befonbcre»  öcnjidl)t  legt,  einen  ©ang  ber  3Jc= 
gcben^eiten  ju  cnthiirfeln,  inic  er  ben  getjegten  3lnfic^ten  über  ben  6t)orafter  ber 
3eit  enjpred^en  fofl. 

aajie  frül)cr  bie  Sairifc^en  .giiftorifer  befonberä  eifrig  für  bie  3lnfidöten 
SubetoigS  bon  einem  locit  ouigebeljnten  felbftänbigen  SRcd^t  bcr  .^erjoge  ein= 
traten^),  fo  I)at  aud^  neuerbingä  ein  fold^er  bic  ©cfd^id^tc  biefer  3a^rc,  in8= 
befonbere  bie  6rt)ebung  Äonrabg,  eigentpmlid)  jureditgema^t,  fo  jcbod^  ba§ 
feine  Sarftctlung  toot)!  me^r  auf  bem  ©trcbcn  nad)  einer  oermcintlid)en  präg: 
matifc^en  ?luffaffung  ber  Singe  auf  ®runb  ber  uorlicgenben  CucQcn  al^  einem 
behjufeten  ®egcnfa^  gegf«  i>iffe  berul)t.  33ud^ner,  in  feiner  ©efc^ic^tc  öon 
33aiern  (III,  ©.  off.),  iceife  Ju  cr}Qt)len,  bafj  bie  gränfifd^cn  yanbftänbc  auf 
ber  .^crbftocrfommlung  p  ^rantfurt  fid^  entfd^loffcn  ein  Oberhaupt  ;|U  roö^len 
unb  bicö  ben  onberen  lüolfsflämmen  borjufdilagen :  fic  Ratten  fid^  für  -^erjog 
Ctto  entfd^ieben,  biefer  ober  eä  abgelehnt  unb  ben  3lbgeorbneten  gerat^en  bie 


1)  Sei  in  feinet  Sd&tift,  De  stata  reipublicae  G^rmamcae  rab  Conrado  I.  1706.  4. 
@.  21,  Den  3?e]^au))tungen  ber  Gegner  mit  ganj  (tuten  &rünben  tPtberf))rid^t ;  tigl.  Leibniz, 
Ann.  II.  ©.  :2">2  ff- 

Z)  Unabl)an9ifl  baöon  l^ot  aui)  Leibniz,  Ann.  mi,  11,  ©.  24-5,  tocnigitens  fletotffe  3toeifel 
oeacn  ülHbufinbe  i^rj&Ijlung  bon  bet  6rl)cbuii9  Sonrabg.  liefet  möge  Otto  too^l  jum 
Si^ein  cmjjfoljlen  l)abcn;  aber  Ctto  inteUigfbat  artes  et  officiositate  certabat  et  volebat  «juod 
frustra  noUet.  Ita  Conradns  elerationem  suani  libenter  iinputarit  apnd  vnlgns  bonorati  pnnci- 
pis  judicio.  (jnod  rectum  et  incorrnptum  liabebatur;  quae  etsi  scenica  videautur  omnia  etc.  lo« 
gegen  betont  er,  bo^  Äonrob  oud^  »)on  Stiamannen  unb  SJoiern  geloäljlt  unb  onerfannt  fei. 
ettoaS  onbcr«  ober  in  ber  jtteiten  lorfleflung  bctfelben  Sad&e  j.  3-  912,  ebenb.  2.  2.55, 
bon  bei  nid^t  bcutlid^,  ob  fic  älter  ober  jünger  ift. 

3)  ©0  j.  ».  S&oUiner,  »orre^te  ö.  ?lmolfä,  ?tbl).  bet  SSair.  9trab.  »b.  IV  (1767), 
€.  185  ff.,  ber  jiemliq  aüti  l^ot  tvas  bie  Steueren  tcieber  borgebrad^t. 


(ft^ebung  Ä.  Äontab  I.  191 

SBütbe  bem  eignen  ^''^^^jog  Äontab  ju  übettroaen.  %it%  fei  gcfrfjf^en  unb 
Äontob  nun  öon  ben  j^tanfen  unb  Sac^fcn  aÜ  ^iac^folger  iJubioig^  anctfannt. 
Sann  jeien  ©efanbtjdjaften  nad)  Schwaben  unb  iöaietn  abgeotbnet ,  um  bie 
Stönbf  Qudj  biejer  'i^toüinjen  einjulaben  bem  Jöeifpiel  ju  folgen.  3»  Sc^iDoben 
ieien  bie  Stönbe  eben  uetfammclt  gcroejen,  al?  bie  @e|anbten  anlangten;  ber 
^etjog  iPurd)atb  tjabe  auf  .^ulbigung  angettaaen,  bie  geiftlid^en  «Stäube  it)n 
untetftü^t,  bie  iDeltlK^en  sperren  übet  fic^  bctgeftalt  »ibetfe^t,  baß  eg  au  einem 
Äufftanb  fam,  in  njelc^em  bet  ^etjog  erfd^Iagen  »arb  unb  not^  ein  3at)r 
fpdtet  bet  iöifd)of  Ctbett  öon  Sttafebutg  bod  Seben  üetlot.  (Stdjanget  fei  je^t 
^etjog  gciooiben  unb  l)abe  Äonrab  nid)t  anetfannt.  3n  SBoiein  t)abe  man 
fi(%  um  Äontab  gai  nic^t  befümmett  unb  bem  3tinulf,  ber  fd^on  l)Ott)et  -^etjog 
toot,  bie  obeifte  ^^ettfc^etgcnjalt  übetttagen.  —  (Sine  jold^c  31  tt  ©efc^id^tg« 
mo^etei  im  Stiil  bei  Sloentin  ift  jeht  o^ne  G5unft,  unb  fo  mag  ea  genügen 
^iet  botan  ju  etinncrn,  ba§  nad)  bem  öUeften  Jberic^t,  ben  Annales  Ala- 
mannici.  iyutd)atb  fc^on  üox  bem  lobe  ijubtoige  etfd^lagen  njotben  ift. 
Uebtigenl  liegt  boc^  aud)  l)iet  bie  3bee  ju  giunbe,  bie  an  bie  ^ubetüigfc^en  3ln« 
ftd^ten  anfc^lieBt,  bo§  nad^  bem  'älusftetben  bet  Äatoliuget  bie  ^cutfd^cn  Stämme 
unb  i^te  ^etjoge  ü«  finer  ftaatlidjen  ©elbftänbigfeit  gelangt  feien,  bie  fid^  etft 
einem  neuen  Äönigt^um  untet^uotbuen  {)atte. 

\/lnbeti'  in  bet  it)at  abfonbctlit^e  ßombinationen  l)ot  ettoaS  fpötet  Seutfc^ 
(Wütfgtaf  ©ero  ©.  VII.  VIIlj  gemod^t.  (*t  meint,  .^etjog  Ctto  fei  eng  mit 
ben  iöabcnbergetn  toetbunben  geiücfen;  nac^  bem  goß  biefet  Ijobe  et  J^ütinaen 
entiDeber  o^ne  tocitete^  meggenommcn  unb  etft  nac^t)er  beftätigt  eit)alten  ober 
ali  eine  3lit  (?ntfd)äfcigung  füt  baä  iüot^crgcgangene  bcfommen;  unb  bem  fügt 
er  binju:  ,ba§  Cito  bei  (»Jelcgen^eit  bei  Äönig^iüot)!  Äontab^  I.  nur  auf  eine 
folc^e  äöeifc  in  iüotfc^lag  gefommen ,  boH  il)ni  nic^tä  übiig  blieb  ali  enttnebet 
burdjiufaHen  ober  ftfinjiuig  jurücfauttcten ,  fd)cint  unä  ebenfo  unleugbar,  oU 
ba§  bie  iUer^ältniffe  jmifc^en  i^m  unb  Äönig  Äonrab  t)öc^ft  jarter  ^Jtatur  unb 
für  Unteren  unangenel)m  toaten".  —  (Jtroa^  befonbetel  jut  2üiberlegung  fold^er 
iöermutbungen  läßt  fid^  (aum  angeben.  Sie  finb  aud^  ol)ne  ©influfe  auf  bie 
»eitete  iöeljanblung  biefet  Söettjälfniffc  geblieben. 

Siel  toeitet  ift  l'uben  gegangen,  bet  biet  feine  5pi)antafic  mit  bcfonbcret 
rei^eit  bot  fpiclen  laffen '  (t.  6J.  IV,  S.  314):  bei  «ubloigs  ftül)cm  iob 
,  eige  ein  Slrgtuobn  auf,  ber  butd)  bie  9fQd)ticbten  Don  Äontab^  9iacftfo(ge  nid^t 
jetftteut  roecbe.  i'ln  eine  gemeiufame  SÜabl  fei  nic^t  ju  benlen.  aBal)rfcbein= 
lic^  t)obe  Äontab  gleich  bei  bet  5iac^rid)l  t)on  ^ubtoig«?  Xoh  ben  föiiiglit^en 
Giemen  ongcnommen,  fei  Don  .fpatto  gejalbt,  juetft  in  -fpeffen  unb  bet  "JJadjbat- 
fdjoft,  bann  Don  cin.^elncn  benacbbattcn  unb  befteunbetcn  f^ütften  anctlannt. 
iii  babe  ficb  bemüht,  bie  .^ertfc^aft  bei  ben  anbeten  2:eutic^en  Stämmen  ju 
erlangen,  abet  otjne  teerten  (Sifolg.  2ie  ßtiäblung  SBibufinbif,  bafe  man  Ctto 
öon  »oc^fen  bie  .ijpettfc^aft  angeboten,  flamme  ou«  münblidjct  Uebetlicfetung 
obet  UJolföliebetn  unb  fei  )uot)l  etbic^tet  aU  (^egenftücf  jU  bem  ^enebmen 
toelc^eä  fpötet  Äontab  gegen  Ctto«  So^n  |)eintit^  beobadjtete.  —  '^ai  (Sin- 
3tge  xoai  aui  ben  CueQen  füt  bie  gan^e  ^lutfaffung  angefübtt  icetben  fann  ifl 
eine  Stelle  hti  Chronicon  Laurishamense  au^  bem  12tcn  ;^abit)unbeTt,  loeldje 
liuben  (3.  «lOl  *J{.  s)  in  folgenbet  äUei^e  citiett:  Cunradus  vcro,  frater  Eber- 
bardi  noarchionis  urieutalis,  regni  partem  circa  Rbenum  teuuit.  !Ü)enn  man 
ober  aud),  lote  offenbat  tidjtiflct  (f.  bie  'Jhi^gabe  SS.  XXI.  3.  8.s5;  Dgl.  '^ox. 
fc^unaen  111,  3.  \'>^J  '■H.  1;  tib>UtP^  in  ber  nad)bet  anjufübtenben  ^Ibbanblung 
6.  10),  lieft:  oricntalis  rcgni  partcm  citca  Hcnum  tenuit,  fo  fann  bie  Stelle 
eined  "flutotd  ani  bem  12ten  3at)tf)unbett  (über  ibre  ^^ebeutung  Dgl.  Wind  II, 
S.  1k7  ?{.)  ficber  nid)td  gegen  bie  ^^eugniffe  ber  Annales  Alamannici,  bd  Uiub> 
pranb  unb  Süibufinb  au«  bem  lOten  beloeifen. 

l'uben  ift  im  loefentlii^en  ^.  müütx  (Xeutfdje  Stämme  III,  S.  294.  313) 
beigetreten  unb  bot  "»»  bitMUfleftigt,  .tJenog  Cito  fdjeine,  Dielleidjt  mit  JRüd« 
fi(^t  ouf  fein  ?lltet,  nidjt  ali  $<elüfrbet  um  bie  .f])etrfd)aft  oufgetteten  ju  fein 
unb  möge  fo  ba*  Unteincbmcn  be«  ("vränfifdjen  ,"\ütften  begünftigt  bnben. 

'isSai  biet  mebt  ali  iDi[Ifüilid)r  ^Innabnie  obue  eingebciibe  i^egiünbung 
^ingepeUt  toai,  bot  fpäter  '4>btnip«  in  einet  befonberen  Vlbbanblung  (ttrörte- 
tnnii  ber  Atoae:    .riat  \t\i  ber  lüiirlmlion  bc«  Icull^en   Äi'iniiu^tbtoneS    burd) 


192  ^Ecu«3  2. 

"Jltnulf  im  3a{)rc  887  biä  jum  ?ln?ftetbcn  bct  Säd)fifc^en  .fl-aijct  bie  Äaro= 
tingijc^e  SJctfaffung  in  il)ten  »Didjtigflcn  (^rmibiätien  ot)uc  Untctbrecftuitg  fort« 
gcbauert?  ^JJJünd^en  l&JT.  4.)  locitläuftig  ju  redjtfettigcn  gc}itd)t.  ?lbct  feine 
illuätül)rung  ift  freiließ  cigcntf)i'nnlid)cr  'iixt.  2)ei-  iüetf.  nimmt  an,  bofj  bii  ju 
J^ubloiflS  lob  bie  l)cr,^oglicl)c  ©cttjott  überaß  öoIlflSnbig  nusgcbilbet  toax:  jeber 
biejer  ^etjogc  ober  *Jfationalt)äuptct  t)abc  g(eid)en  IJifnjptnc^  auf  ben  I^ron 
gehabt;  auf  il)tc  (Jini^ung  fei  ei  angcfommen.  2Benn  bie  Annales  Alamannici 
berid^teten,  Jfontab  fei  gett)ä()lt  a  Francis  et  Saxonibus  seu  Alamannis  ac  I5au- 
guariis,  fo  I)cifee  oüerbing^  'seu'  fo  biel  toie  'necnon';  ober  e§  biete  fid)  faft 
unioillfürlid)  bet  ®ebanfe  bat,  ber  6t)ronift  t)abe  l)ict  on  ein  'sed  non'  ge: 
bad^t.  93)ibufinb  fptcc^e  tnoljl  öon  einer  2öat)I  burc^  bie  Sad^fen  unb  ^i^anten, 
erft  Ctto»,  bann  ßonrobÄ.  „@^  mag  fein,  bafe  biel  fid)  loirflic^  fo  ticrtjalten 
t)abe,  toie  benn  gar  leidet  baä  Unnjai)tfd)cin[id^ere  ba^  2Öa^re  unb  ba§  iffio^r: 
fdjeinlic^erc  ba^  Untoatjre  fein  fann;  inbcffen  fragt  man  t)ier  nad)  bem  2üot)r« 
fc^einlic^eren ,  fo  möchte  man  bie  Sac^c  faft  fo  anfe^en  bürfcn,  bofj  nad)  bem 
lobe  Subraigl  bie  j^^a^ff"  fogteid^  it)ren  ilonrab  . .  .,  bie  Sod)fen  aber  il)ren 
^erjog  Ctto  jum  Könige  aufriefen.  S)iefer  aber  .  .  .  einigte  fit^  mit  ifonrab 
ba^in,  bafe  er  i^m  ben  föniglic^en  ütel  jugrftanb,  mogegen  biefer  Derfprad),  i^n, 
Otto,  in  feinem  $er3ogtt)ume  ©ai^fcn  oi)ne  föniglic^en  jitel  un^cl)inbert 
f^alten  unb  malten  ju  laffen".  Unb  bann  get)t  e3  fort:  „@ine  cigentlid^e 
^eutfd^e  Äönigstoat)!  I)at  alfo  (!)  beim  lobe  JJubmigS  beä  ilinbe»  gar  nic^t  ftatt: 
gefunben,  fonbern  nur  bie  O^'^anfen  tDät)tten  fid)  einen  Jlönig,  ber  ober  aufeer 
granfen  niemanben  ctma§  ju  gebieten  l)attc".  'Üäai  eben  eine  gemiffe  22Bo]^r= 
fc^einlidifeit  ^otte,  toirb  t)ier  alfo  jur  ^iftorifdjen  i^atfad)e.  Jrotibem  bafe 
bann  l)injugcfügt  tnirb,  ftonrab  t)obe  in  Sd)maben  unb  ^Baiern  eine  mäd)tige 
*4Jartei  für  firt)  get)abt,  toagt  ber  5J3erfaffcr  bie  3Jel)auptung:  „r§  gab  bamalS 
fein  ^eutfd)c§  9icid)" ;  „bie  SöorfteUungcn  Don  bem  i^u  feiner  S^it  beftcl)enben 
SReid^e  finb  onad^roniftifd)".  ^abei  mirb  ot)nc  3tt'cife[  gon,i  üergeffeu,  i>a%  bet 
eine  %tx,t  ber  Annales  Alamannici  nic^t  übet  baö  3al)i;  912,  bet  onbetc  jeben= 
faßi  nut  bis  926  ge^t;  bafe  bie  äßeingattenct,  tHeid^enauet  unb  anbete  ?ln= 
nalen,  bie  ber  näd^ftfolgenben  ^^'t  anget)ören,  einfad^  unb  of)ne  meitercö  ber 
i){ad^folge  ÄonrabS  gebe'nfen,  o^ne  irgenb  et»a§  öon  fo  ungemö^nlid^en  3"' 
ftänbcn  ju  ttjiffen;  bafe  j^onrab  in  ber  furzen  3fit  feiner  Regierung  iDieberI)ott, 
toie  in  allen  3:^eiten  fjranfens,  fo  and)  in  Sd^moben  unb  bem  ölfa^,  in  Sad^fen 
unb  in  ^aiern  üerroeilt  unb  Urtunben  für  9lnge^ötige  bct  üctidt)iebenen 
Stamme  auSgefteHt  t)at,  bafe  bet  ötjbifd)of  Don  Saljburg  fein  Grjfanjler  blieb, 
bafi  er  in  eben  ben  lagen  ba  ber  ?lnfang  feiner  9legietung  iaüm  mufj  in 
^ord^t)eim  mar'),  wo  aud)  bie  @rt)cbung  ^ilrnulf^  unb  Öubinig?  jum  Äönig 
ftattgefunben  ^at,  unb  fd^on  bieä  auf  einen  feietlid^en  ^2lct  bet  .ffönig^ma^l  Ijin» 
meift";  bafe  et  bann  juerft  ftd^  nad^  ?llamannien  begab  unb  f)ier  fid^  längere 
3eit  auftjielt,  o^ne  bafe  je^t  tjon  einem  SBibetftanb  bie  5Rebe  mäte.  2;a}u 
fommt,  ba§,  toie  f^on  Stenjel  unb  anbete  bor  i^m  gezeigt  t)aben,  auc^  bie 
tjetjoglid^en  ©etoalten  teineStneg?  in  bet  Söeife  ousgebilbet  maten,  bafe  auf  fte 
alles  angcfommen  mäte,  fie  ali  bie  felbftänbig  beted)tigten  f^üitxix  unb  Sets 
ttetet  bct  Stämme  angefef)en  metben  fönnten.  ~  2afe  bet  'Jlutot  bicfen  Um= 
ftänben  eine  Jöebeutung  jugeftefjen  muftte,  ift  bann  tooljl  bet  ötunb,  baf^  bet= 
felbe  in  einet  fpäteten  2)atftellung  biefet  S3ctt)ältniffe  (iöeittöge  pt  ®ef(^ic^te 
3)eutfd^lanb8,  tiom  3af)te  887  biS  936,  3lbl)anblungen  bet  III.  ßloffe  bet 
^ünc^enet  5lfab.  bet  äöiffenfd^aften  Sb.  III,  3lbt^.  2)  bie  Baöit  etmaö  anbetä 
gemanbt  f)at-):  ftatt  bet  ^ct;5oge  metben  mel)t  bie  Stämme  al»  folc^e  auf* 
aefüt)tt;  biefe  t)ätten  malzte  9ieidl)e  gebilbet;  it)t  93etbanb  fei  mit  bem  lobe 
3lrnulf§  ju  (*nbe  gemefen,  baS  9teid^  t)abe  fic^  aufgelöft,  ftonrab  bann  ben  5ßer» 
fud^  gemacht  einen  neuen  IRcidöSberbanb  ^erpftetten.  SlUcin  aud^  ba§  ift  nac^ 
ben  ^ittf)cilungen  ber  Cuellen  unb  ben  J^atfac^en  mie  fie  liegen  nid)t  bc- 
grünbet.    flontab  ift  jcbenfaU?  in  ^i^anfen,  ©ad)ien  unb  'JJUamannien  3U  2ln= 


1)  Sßenn  guben  2.  Ml  meint,  gerobe  l)ier  iiabt  fionrab  nidftt  in  ber  erflcn  3ei'  feiner 
©eufii^aft  antocfenb  fein  fönnen,  fo  rut)t  bos  auf  unridötigcr  ?tuffafiuna  ber  SBcr^ältniffe. 

2)  Taffelbe   toirb   toieberijolt    in  ber  fl)ätcren  Schrift  über  bie  icutfdje  flönigrrta^l 
(Uötcn  1858.)  6.  18  ff.    (»ctbe  oud^  in  feinen  ä)ennif(|tcn  Schriften). 


St^ebung  Stonxab  I.  193 

fang  atigemein  nnetfnnnt;  bte  (ft^ebung  ^u  gotc^tjeim  läßt  au4  an  fic^  ic^on 
Quf  ftne  if)etlnflt)tnc  bet  Jöaictn  fc^UeBcn;  hai  feinbli^e  Setfjdltnil  ju  ätnulf 
tritt  etfl  nadj  einigen  3at)ren  tjctuor.  £ic^  unb  überhaupt  bet  Äompf  mit 
bcn  fi*,  l'ilbfnbcn  ^erjoglic^en  ©enjalten  etflött  fic^  tottfommen,  ftjenn  toit  an 
•uaä  bie-^nnalen  bet  3eit  übetlierctn.  ^Jiut  bie  üot^tinget, 
ije  in  monc^er  33e,üet)ung  eigent^ümUc^  tooten,  gingen  einen 
auDctn  '^^'ä' 

^infüd)  anb  queHenmäötg  t)at  fpätet  S^ttat^    (Äönig  Äontab  I.,   bet 

^--'-      ^■'^-    '-"O)    bie    Tinge  batgeftettt.     2a3  t)at   abet    anbete   nic^t 

•;•  ttjetlmeiK  auf  ät)nlid^e 'Änfidjten  jutücfAufornmen.    £am« 

....,...,.  ..'v^e  ©cid^ic^te   bet   flitze   unb   bet  SBelt    im  ÜJJittelaltet 

Ti    meint,   ajibuftnb,    ,bet   lob^ubelnbc    unb    atletfjonb    etfinbcnbe 

:.]topb',  gebe  roo^l  tot,  ba?  gcammte  Solf  bet  gi^anfen  unb  Sacftjen 

l)abe  Cttu  "bie  fltone  angeboten;  bied  möge  aber  nut  inTotteit  auf  SCBa^t^eit 

betu()en,  ha^  bet  ^teid^^tag,   6t^bifd)of  .^atto  an  bet  Spige,  mit  Ctto  untet« 

Ijanbelt  unb   alleä  mögli^e  Petmt^t    t)abe,   um  bie  SBatjl  mit  feinet  Suftim* 

mung  unb  nadi  brn  ton  it)m  gefeilten  JBebingungen  tiotjune^men.    Unb  in  3ln* 

icf)lu^  batan  toetben  l'uben?  33ctmutf)ungen  acceptiett.    9iod)  njeitet  getjt  i?öt)et 

Renig  .flontob  I.  unb  -^et^og  .^eintieft   üon  Sad^fen):    bie  gtanfen   unb  bie 

^Jtdlaten  Rotten  l^onrab  gcroöblt,   Ctto  itjn  anetfannt;  baß  biefet  fclbft   ge» 

voitilt,  fei  nidjt  tidjtig,  2i?ibufinb^  (frjä^lung  fo  ju  tietftel)en,  baß  bie  Sad^jen 

i^ten  •5»etjoa  qU  flötiig  begtüfet,  biefet  abet  c-S  abgclct)nt  unb  bie  Sac^fen  an= 

gertjiefen  l)abe,  um  be*  gemeinen  5*eften  njillcn  mit  it)m  ben  g^antenbetjog  aii 

slönxq  anjuetfennen;  oon  ben  anbeten  Stämmen  möchten  einzelne  ©tofen  unb 

>  .,:n  pt  aöat)l  unb  Ätönungefeiet  et?d)ienen  fein;   bie  -ipctjoge  —  unb  ein 

.;.r  toitb  aüd)  in  Sc^tooben   angenommen  —  Ratten  bie  Söa^l  ttebet  mit 

vollioaen  nod)  anetfannt. 

«e^nlidjc  'Jlnficftten  tteten  bann  auc^  in  anbeten  neueten  Siüc^etn  me'^t» 

üid)  ficrror.    Selbft  ©iefebted^t,  bet  in  ben  9tnmetfungen  (^eutfcfje  Äaifetjeit  I, 

3     -Oll  ganj  mit  JRedjt  ben   ?(u5füf)iunqen  Don  ^t)illip^  unb  Söf)et  tt)ibet: 

'pticl)t,  n^bftt  fic^  im  lert  (S.  188)  bet  TatftcUung  beä  (tfteten  in  einet  ^e-- 

^ie^ung  febt  ttjefentlid):   ba5  9ieic^   bobe  fid)   in   bic  ^et^ogtbümet  aufgelöft; 

niele  bitten  gemeint,  fie  bebütften  feinet  ßönig?  n^eitet;  bai  Cftftänfifcfte  Üteid^ 

'et   aiigcn'cbeinlic^  feinem  (fnbe  entgegengegangen;   „bie  C^inbeit   bet  2)eutfc^en 

2t.;mme  fcbien  fi(^  juglfid)  mit  ibm  tut  immet  ju  löfeu:  gleic^fam  Piet  9tfi^e, 

::r  »"rtanfen  unb  Sac^fen.  bet  SBaietn  unb  Sdjftaben,  bilbeten  fid^".    ^f^ilitft 

a':i  ci  bann  gleich  nacbbft  nut,   baß  im  etftcn  ?lugenblicf  Wefabt  toat,  baß 

bie  Xfulfdjen  2tämmc  fid)  toiebet  ttenncn  fönnten,  unb  auc^  biefe  @efat)t  toitb 

aUbolb  beieitigt,  inbem  ,bie  etften  ^Regungen  eine«  Xeutjc^en  5Uolf^bett)u§tfein^ 

"    '  v.ifammenbielten".    il'on  bet  fflaql  roitb  gefogt:  „?lu^  allen  ©tömmen 

I)me  bet  üottjringet  »aien  $3ä|)tet  etfcbienen,  abet  am  jablteidjfteix 

i  bet  5ra"'f"    unb  2a(^fen,  toie  fie  ja  ben  ©ebanfen,    bie  öinbeit 

)u  etbalten,  am  lebenbtgften  etfagt  batten*.    ^c^  teeif}  auc^  hai  fo 

i  Tufllen  JU  finben. 

teflung  biefet  3?'*   ^o"   Oiintelen  ((yorfcftungen  III,    S.  311  ff.) 

leben  gegen  l'uben  unb  i«biQ<P^  (>ii^  unb  bäU  im  n)efentlici^en  an 

SlMbufinb  ffft,  inbem  fie  nut  batin  abtoeidjt ,  ba&  bet  ?lutot 

ti  bflbe  geidjienen,   al*  ttjenn    bo4  JReicb   in  Piei,  nadj   ben 

:        :;uii  ftcjdjicbene  .f^et^ogtbümet  auSeinonbetfaDcn  muffe,    unb   bann  binjl"' 

.*  fei  anbete  gefommett,  aU  man  b^ttc  etftatten  fotten.     3lebnlid)  "Jii^fd), 

-     '■>.  1,  £.  277,  »elcbet  meint,  e^  böfte  gefcbiencn,  bo§  bie  ^eigniffe  jur 

'       ing  eine«  Sddjfifdjen,  J^aitifcbfn  «nb  \'Uemanni5d)en  StooteÄ  ^tten  fübten 

.üv...n;  tp"  "•"■"■  ~"Mttd)en  "JJation  fei  bamaU  noc^  nidjt  bie  Siebe  oemefen.   'Jlber 

\\i  'oldjen  fd)eint  mit  fem  Wrunb:  an  etne  njitflicbc  Vluflöfung  bc* 

•ieidje.  Po:;:         ,    :;dbftänbigfeit  bet  einjelnen  Stämme  unb  ibtet  .t)etjoge  roaib 

nic^t  gebac^t:  aucb  bie  l'otbtinger,  bie  jc^on  ein 'Jieic^  ffit  ftd)  grbilbet,  nabmen 

.-ine  folcbt  nidjt  in  ?lnjprud),   fonbetn  njanbtrn   fidb  ju  bem   iiyeflftänfifdjen 

Ktid).  }u  bem  fte  auc^  iPejiebungen  botten.  .n  (Stamme  tjielten  an  bem 

Hcid)öüetbanb  feft,  wie  et  befonbet*  feit    .  ;iünb«t  toot,  unb  nut  um 

ibte  «teUung  in   bemjdben    banbelte  ei  tiO)      CD  baV  Oettu^tfein  Srutfdjer 


194  ©Ecut»  2. 

9lotionolitdt  in  ben  ©tömmen  lebte,  !ommt  ttjenig  in  SBettad)t.  lo^  abet 
eine  politijd)e  SerbinbunQ,  ein  Üteid^  berjelben  beftanb,  jeigen  bie  ereignifje. 
Sugen^eim,  I>.  ®.  II,  ©.  4,  t)at  tooI)l  gemeint,  bafj  nur  bie  id)loer  loflenbe  !DJagi)Qren« 
^)lage  gebieterijc^  t)ertt)el)rt  t)abe,  bofj  nid^t  ^eutjdjlanb  fic^  in  fünf  |)erjog« 
tl)ümer  auflöfte,  bie?  fei  bie  „toenngleid)  nid)t  fe^t  fd)ineid^el^Qftc  Grflätung  bti 
2üunbetä',  bos  ge|c^et)en.  2aS  Sßunbet  fd^eint  mit  eben  nur  batin  ju  liegen, 
baj}  man  immer  toieber  bie  Iljatjac^en  bcffer  ju  fenncn  glaubt  aU  bie  3"^^ 
genoffen,  ©erabe  in  ben  Ungarnfämpfen  jeigt  fic^  bie  SBcrbinbung  fd)n)äd)er, 
aU  bie  Umftönbe  h)ot)I  erfotbcrt  Ijotten,  nocg  unter  ^einrid)  loie  unter  Äontab. 
Soll  ein  befonberer  feinpufe  Iierüorge'^oben  »oetben,  fo  !ann  e§  nur  ber  bet 
l)ot)en  ©eifilid^feit  fein. 

©et  9luffaffunQ,  toeld^e  t)iet  üettteten,  '^at  fid)  in  allem  tcefenttidien 
kümmlet  II,  ©.  572  anaefc^toffen.  2tut%  Stein,  ©efd).  B.  StonxaU  I.  ©.  209, 
ctjfi^lt  ein\ad)  naä)  Den  Jöcrid)ten  toeld^e  vorliegen. 


\itbtt  bas  ^^odesjalir  j^erjog  (Rüos. 

^ie  3a^tbüt^ft  fttmmen  in  i^ten  eingaben  üb.'r  ba»  2obe*jat)t  ^crjog 
Cttoä  nid^t  alle  überein;  unb  Ööbet  l)at  neuetbingl  geglaubt,  ba^  am  beften 
bfjfugte  unb  (ieit  f)abn,  Ginleituno  II,  £.  3,  unb  Eckhart,  Fr.  Orient.  II, 
S.  834;  ebenjo  Leioniz,  Annales  II,  ©.  2.S8)  jiemtic^  allgemein  ali  rid^tig 
angenommene  ^aijx  912  oetlaifen  unb  ftatt  beffen  9!3  oett^eibigen  ju  muffen 
(Ä.  ßontab  I.  g.  100  ff.),  «c^on  Oiejebrec^t  d,  3.  3lufl.  g.  808)  tfat  bem 
loibetjptodben.  Qt  tjat  biei  fpätet  nid^t  ttjiebet^olt,  Tümmler  II,  S.  580  auf 
bie  ^iet  gegebene  ?lu^fü^rung  öetloiefen,  unb  fo  mag  fie  noc^  immer  itjten  5^la^ 
bet)aupten. 

2ae  ^af)t  912  nennen  bie  Ann.  Corbej.,  SS.  III,  S.  4:  Oddo  comes 
obiit;  (ont.  Keg.  I,  g.  614:  Otto  dux  Saxonum  obiit;  Ann.  necr.  Fuld.. 
SS.  XIII,  S.  190:  Otto  comes,  eine  'Eingabe,  bie  fteitic^  SQBencf,  ^.  2&.  II, 
£.  626,  auf  einen  5?rubet  ilönig  ÄonrabI  bat  belieben  wollen,  wäbrenb  fid)et 
öiel  c^et  an  ben  mäd)tigen  (Sac^lenc?tafen  gebacbt  roerben  muß.  dagegen  tücfen 
bie  £)et*felber  3lnnalen  in  ben  meiflen  itjter  ^Ibleitungen,  Ann.  Hild..  Weiss, 
unb  Lambert.  SS.  III,  «.  52.  .53,'Ann.  Ottenbur.,  SS.  VI,  2.  4,  unb  Altah.  (ogl. 
bal  5tagment  ?ltcbiD  XI,  ®.  300),  ben  lob  auf  914  tjexab;  nur  bie  Quedlinb., 
bie  ititx  befonbete  ^iac^tidbten  boben,  aber  meift  um  ein  3at)r  totaul  finb, 
nennen  913.  'S.nxif  jene  finb  audb  ^et  Annalista  Saxo,  SS.  VI,  <B.  593,  ttjä^- 
tenb  er  ben  lob  bcr  *Ulutter  Cbo,  bon  bei  »ir  au^  ^rotjuit  toiffen,  ba%  fie 
ben  Sotjn  iiberlobte,  ridjtig  ine  3-  912  fe^t,  unb  bie  Ann.  Magdebureenses 
(C  hronographus  Saxo),  SS.  XVI,  ®.  142,  beftimmt.  Tie  Eingabe  be»  ^atixti 
916  in  ber  ipäten  Jörounfdjtoeiger  iHeimd^ronif  c.  10,  v.  810.  ^.  Qifxon.  II, 
e.  469,  bat  auf  »eitere  ®ead)tung  feinen  ?lnfptud>.  3«  äÖabrbeit  fteben  ficft 
olfo  nur  jroei  Angaben  gegenüber,  bie  ^er^felber  für  914,  bie  pon  brei  anberen 
unter  fid>  unabbangigen  ^iiiit^eidjnungen  in  Goroet,  5"l^a  ""^  ^fi"  für  912'). 

Tem  wibetiprec^cu  auctj  feineätoeg*  onbere  ^iad^ric^ten.  9luf  l'iubpranb* 
Ungabe,  Antap.  II,  7,  bofe  in  Äonrab«  jweitem  ^obr  bie  -Oerjoge,  unb  noment» 
üdi  ^einrtd),  fic^  gegen  ben  flönig  crboben,  joll  fein  befonbere*  ©emic^t  gelegt 
toerben;  ^öber  erfennt  an.  baft  bie  Stelle,  wenn  man  fie  überboupl  benuhen 
toia,  für  912  fpric^t.  —  Ibietmore  C^r^dljlungen  über  bie  erfte  unb  ^meite  ^ei- 
totl)  ^leinrirf)«,  I,  4.  6,  8.  730  ff.,  bie  'bcrfelbe  gelt  nb  madjt,  fönnen  nidjt 
in  *3etracftt  fommen;  er  je^t  bie  jweite  Jöetmö^lung.  toclc^e  brei  3abr  Por  bc4 
ajater*  lob  ftattbatte,  na^  Cieinritft«  ÄönigSmabl ,  918;  »eichen  ÜUertl)  foQ 
ti  ba  Ijabfn,  bafj  er  in  ftnla|  ber  erflen  ben  jungen  .^ler^og  ben  flönig  ^on« 
rab  auffuc^en  unb  burc^  3}ermenbung  beffelben  feine  tlbfid)t,  l'öjung  Pon  bem 
(Hnfptu(^  bti  ^alberftdbter  «ifd^off  erreichen  (dgt !     «lud)  ^labiaon  ^at  bei* 


1)  C<  tft  unn*ft9.  totnn  V8l)<t  foflt,  bcr  «ont  lU«.  t)ab(  btt  Sitxi'tlbti  Annalfn  bf 
nu|t:  biflmtbi  ftnbtt  ba*  umsrfrtiitr  Orrbältni«  ftatt,  |.  obtit  C.  u.'  'N  4  Obrnfotocnis 
lann  rint  ibttanntlAaft  bt»  i^ulbAtt  ZobtrurmnirrA  bti  ilm  iratnb  na^^nsttfen  toerben. 
tooeoen    finb    bit  öinftblfr  «nnalfn,  ^  'iljrt,  all  brm  Tont,  objeltitel      «nt» 

faUrnb  if),  bat  btf  Vtamanntf^rn  ttitn.v.  'j  bfn  Z«b  Ottol  ni4)t  rrtoSdntn 

18' 


196  €jcut8  3. 

I)alb  Oltoi  lob  got  bi3  914  f)erobje^en  tDoHen,  Ann.  Bened.  III,  @.  350, 
ober  offenbat  o{)ne  irgenb  hjeld^eS  iRcc^t.  —  S^ie  öon  ßöt)et  an9cfüt)rten  Ut' 
funben  finb  cbcnjoincnifl  ivcignct,  Ctto  a(i  nod^  im  3Ql)r  913  Icbenb  ^u  criDcifeti. 
aSenn  am  12.  5JZät,i  913  ju  Stta&butg  (DD.  K.  17,  S.  16)  unter  anbercn 
beim  ßönig  antoefenben  öitafen  aud)  ein  Ctto  unb  .^eintic^  genannt  toetbcn, 
fo  ift  ii  an  fid)  butd^au^  unwaljrjcfteinlid),  bafe  iüatet  unb  So^n  fid)  t)ict  JU; 
gleich  eingefunben  {)aben  jollten;  Diel  cl)er  fonn  ^ier  bct  jytuber  bcö  Äönig«, 
befjen  Iobe5jat)r  niit  nic^t  fcnncn,  gemeint  fein,  ober  ber  Öraf  Outo  in  bet 
Söettereiba,  bex  914  Dotfommt  (cb.  19,  ©.  18)  unb  tDaf)tfc^einÜc^  ber  ©oljn 
©ebe^arbä  ift,  ber  anberänjo  Ubo  genannt  wirb  (2l^cncf  II,  ©.  623;  l'anbau, 
SEßetterau  S.  22s,  fd)reibt  Ctto).  2)ie  anbere  Urfunbe  aber,  in  ber  aüerbing« 
tjon  .^erjog  Ctto  bie  Üiebe  ift,  913,  Sfebr.  18  (eb.  lö,  <B.  15),  fc^t  offenbar  ben 
2ob  beffelben  t)orau3;  i%  Reifet:  cui  teoiporibus  d.  Hludowici  regis  subditi  fue- 
runt;  c^  föirb  feiner  in  feiner  SBeife  aU  eine§  ßebenben  gebaut,  toaä  in  ber 
it)at  nöt()iger  getoefen  märe,  al%,  toic  öo^cr  meint,  umgefel)rt  ben  eingetretenen 
iob  3U  erttjä'^nen;  bie  ganje  Urfur.be  lä^t  fid)  nur  fo  berftet)en,  baß  bie  für 
bicfen  5a[I  in  ?lu5fid)t  gefleüte  Unabl)ängigfeit  nun  toirflidj  beftätigt  »erben 
|oII;  bie  (Erneuerung  bet  Örfpectonj  iDärc  Dl)ne  3lDeifft  fd)on  \xül)n  nad)gefuc^t ; 
je^t  nad)  bem  lobe  beä  ^erjogö,  ba  ber  Äonig  fic^  in  biefe  Wegenben  begab, 
um  bie  23crl)ältniffe  ju  bem  ©o^n  beffclben  ju  orbncn,  mar  ber  UJioment,  um 
bie  früher  in  ?[u§ti(^t  genommene  3lenberung  in  S8^iet)ung  ouf  bie  ä}ert)ält: 
niffe  ßeröfclbä,  um  bie  e^  fic^  t)anbeU,  ins  öeben  ju  füt)ren. 

lie  allgemeinen  ®rünbe  totldjc  8öf)cr  oufeerbem  geltenb  mod^t  fdjiogen 
ebenfomenig  burd).  6r  fiei)t  fid)  genött)igt,  ben  lob  be§  (frjbifc^ofä  ^atto  bii 
914  ^erabjufe^en.  ^IQein  bie  Ann.  necr.  Fuld.  a.  a.  C,  bie  Ann.  Colonienses, 
SS.  I,  ©.  9s,  Sangallenses  majores,  S.  77 1),  unb  Herimannus  Aug.,  SS.  V, 
©.  112,  geben  t>a^  ^al)x  913,  anbere  bie  in  5Jetrac^t  fommen  fonnten,  Cont. 
Reg.,  ©.  614,  unb  Ann.  Hersf.^),  ©.  52,  in  jtoei  Slbleitungcn  (Ann.  Otten- 
burani  unb  .\ltahenses  t)aben  91.3)  ba§  uor^erge{)enbc.  2)a#  ^al)X  914 
nennt  niemanb,  noc^  fpätere  ^al)xi  nur  ßompitotoren  bc«  12ten  3al)rt)unbert8. 
^en  lobeetog,  3JJai  15,  geben  ba%  Xecrologium  Mersebiirgense,  6.  2^4,  unb 
Augiense,  Äetlcr  3Jlittbeilungen  ber  ontiq.  @efeEf(^aft  ju  ^üi^id)  VI,  ©.  59 
(barauS  Böhmer  Fontes  IV,  @.  142).  ^n  ben  jpnteren  ^DJainjcr  9lefro- 
logien  fetjlt  er.  ®er  18.  SfflUU'iic.  ben  onbere  nennen,  beliebt  fic^  auf 
ßatto  II.  (Dgl.  Sfa^rbüc^er  I,  3,  ©.  230'').  Somit  ftimmt  öollfommen,  baß 
JattoS  in  cdjten  Urfunben  nur  big  a"m  12-  ^Jlära  913  (DD.  K.  17,  ©.  16) 
§rmät)nung  gefc^iet)t;  eine  ongeblic^e  Urfunbe  beffelben  tiom  10.  2lug.  913  (^u» 
erft  befannt  gemad^t  Don  Zurlauben.  Mem.  de  l'acad.  des  inscriptions  XXXVI, 
©.  166,  neuerbing?  Molir,  Cod.  dipl.  Raet.  I,  ©.  .58),  ouf  Weldjc  fic^  IL'öt)cr 
beruft,  ift  offenbare  fjälfc^ung*)  (©iejebrec^t  S.  80S;  «Dieser  t).  Änonau,  5iote 
3um  ßffe^arb  ©.  87)  unb  'be§t)alfa  am  menigften  für  d)ronologijd)e  SJeftim» 
mungen  ju  benu^en. 

2en  lag  Don  OttoS  2:ob  geben  baSNecrologium  Merseburgense,  ©.245: 
Oddo  comes  pater  Heinrici  regis  Saxonum;  Hildesheimense,  Leibniz  SS.  I, 
©.  767;  Weissenburgense,  Orr.  Guelf.  IV,  ©.374  unb  ^xdjxn  f.  Unterfranfen 
XIII,  ©.  40,  unb  Thietmar  I,  4.  ÜJlit  Unrei^t  l)abcn  früher  Eckhart,  Fr. 
or.  II,  ©.  835  (beridjtigt  Orr.  Guelf.  IV,  ©.  374),  unb  l'eutfd),  &no  ©.  8, 
BuTckhardt,  De  Heinrico  I,  ©.  11,  bie  Eingabe  be^  Necr.  Hildesheimense, 
©.  765,  unb  Mollenbacense,  .Schannat  Vind.  I,  ©.  140,  über  ben  iob  eine? 
Otto  comes  jum  26.  3uni  auf  biefen  Ctto  bejogen. 


1)  92etnen  früheren  ^rrt^um,  bog  biefe  912  nennten,  Ijat  85^er  S.  106  nac^flefÄrieben. 

2)  3^  Uift  nidöt,  toorauf  ßööet  a.  a.  D.  bie  Se^oujjtunfl  flfiftt,  biefe  Ratten  juetft  baä 
3.  911  Begabt.  .    _ 

3)  SÄWorl,  Ä.  Äoittab  I.  S.  23,  ttieber^olt  noc^  bie  anbete  Slnna-^me;  cbenio  3Roor)ix, 
9(rd6ib  für  Unterfranfen  .\I1I,  3,  S.  3;  SB5l)mer,  Fontes  III.  2.  141,  in  ber  «uSgabe  bei 
Necr.  MognntiDum.   ©frörer,  6ar.  II,  S.  467,  läßt  e§  unentfc^iebcn. 

4)  gjQCö  ajJo^r,  ffletbeiferungen  ©.  111,  fottte  fteilidj  ein  Driainal  ae^""'*"»  f""!  o^'* 
babon  ^at  fpSter  nichts  meliT  betlautei  —  SBiU,  Heg.  Mog.,  ®.  96,  fibeige^t  bie  Sa^e  mit 
StiUfc^weigen. 


Ufbrr  5fn  (Bcgniftotib  bre  Streits  jttjtfdjrn  :ß.  ßonrob  iinb 
^.  JÖfinrid). 

Sie  älttren  9lutoten  tjaben  fic^  metft  begnügt,  bie  unbeftimmten  9Ia(^j 
tieften   fijibuünbs   unb  2t)ietmor#  (oben   3.  19  vi.  4  unb  5),  ba§  bct  Äönig 

$efütd^tet  ^abe,  ^eintid)  bie  ganje  G^te  be^  93oter3  ju  ertt)cilcn,  bofe  er  aof)l 
en  größten  2t)etl  be?  Söenehciums,  aber  nid^t  ba%  ganje  it)m  i)erlicl)en.  ju 
ttif bert)oUn ;  i  Guudling.  H.  A.  B.  Öl.  Sod^  ift  öfter  öcrfuc^t,  bie  Sac^e  nät)er 
JU  befliminen,  ben  Wcgenftanb  be*  Streits  ju  ermitteln.  2ie  ^Dleinung  eines  SPai» 
tifc^en  .^iftorifer j  2lbilreitcr,  baß  ^einrid)  oud)  Slnfprüc^e  auf  gwnfen  get)abt  unb 
Äonrab  biefe  nit^t  habcanerfenncn  n)oUcn  ift  freiließ  faum  ju  ern)ät)nen;  f.  bar= 
übet  ^a^n,  &inl.  II,  S.  9  9i.  a.  'anbete  finb  auf  bie  Slnfidjt  gefommen,  e%  I)abe 
fi(^  um  bae  3äc^fifd)e  ^etjogt^um  felbft  gel^anbelt:  fo  fagte  Mascov  in  bet 
etften  5luflage  ber  Commentarii  (1741)  S.  ö,  lte§  bie  Stelle  aber  fpätet  fott, 
loogegen  ^egeioifc^,  Öefc^.  b.  2.  üon  floniab  I.  S.  19;  üeo,  SJon  bct  QnU 
fie^ung  bet  leutfim  ^erjogtl)ümet  S.  41,  Dgl.  ©.  76,  ju  it)t  jutücffetjiten. 

l'eibni.j  petft,  fooiel  td)  lüeife,  t)at  ftott  beffen  on  3:t)ütingen  gebadet. 
3n  Uebeteinftimmung  mit  Schateu.  Ann.  Taderbom.  909  (ed.  1774.  S.  163), 
nimmt  er  an  (Ann.  90^.  11,  S.  220.  913.  S.  202),  bafe  noc^  bc?  Warfbetjog? 
^utc^atb  t}on  Z^üringen  lob  im  3at)r  90S  Cttod  bon  Sac^fen  @en)alt  ftd^ 
aud)  übet  bies  l'anb  etftredt,  berfelbe  t)ier  bie  ^er^oglic^e  SSJütbe  et^nlten  ^abe: 
leitete  abet  fei  nad)  feinem  lobe  bem  Soljn  ton  flonrab  uertoeigett.  5Eiefe  ?luf' 
fatfung  ift  »on  Eckhart  angenommen  unb  Detbieitct,  Hist.  gen.  S.  51;  Fr. 
or.  II,  S.  819,  unb  )iemli4  aUgemein  \ux  ^Inerfennung  getommen.  'iläbtx 
aue^ffü^tt  bot  bie  Sadje  befcnbere  2Üen(f,  4?-  «0.  II,  S.  545.  6:^3.  Unb  i^ 
ft^lteftt  tic^  Pnoc^entjaucT,  ©efcft.  2t)ütingen3  S.  ^>0  ff.,  on.  JBJenn  jener  obet  meint, 
bie  3öt)ne  ^ur^arbs  möd^ten  unmünbig  gcroefen  fein  unb  bitten  be«t)olb  bem 
9)oter  nid)t  nodj'olgcn  lönnen,  Cttofei  bal)er  bie '.i^ormunbfcboft  unb  intertmiftifc^ 
bie  t)erjoglic^e  ilüürbe  übertrogen,  bie  bann  .£)einricft  gegen  flonrab  ju  bc{)aupten 
fachte,  10  ift  .rtnod)enl)ouet  bomit  nicftt  cinüetftonben,  teic  ti  benn  ollet  SBa^r« 
jc^einlidjeit  entbehrt 'i:  einet  bet  beiben  ©obne  etfdjeint  toenigften^  fdjon  bei  l'eb» 
^eittn  Ctto«  alt  föraf  bon  einem  2i)ürtngtfcben  (Hau  (oben  3.  20  9t. 3).  ^bet  ouc^ 
eine  f5tmlid)e  Uebeittoguna  ber  Ibüringifd)en  Warf  obet  einet  l^etjoglidjen 
Stellung  in  Ibütingen  ouf  Ctto,  fei  ti  burd)  bni  Qinig,  fei  f8  burt^  boS 
SBolf,  h)te  l'eibnij  miU  (G.  227),  ift   nid)t  nod  9lud)   in   unfeten 

bütfti^en   CufUen  toüibe   (oum    jebr  Aunbe  biu  cn.     Xet  Atieg   btn 

{>einttd)  gegen  bir  laletninciet  ju  fügten  ^tic  taan  bofüt  ni^t  geltenb  ge< 

li  So  auit)  t'tintmann,  Otto  C  4. 

.')  Unri^tte  fast  Vii»tt  C  3A:    „5t|t  titft  Ctto  aii4  ^tnoi  hn  mMuff. 


198  (hcüxi  4. 

madjt  iDcrbcu,  tocnn  beticlbc,  mic  el  tt)a^rfd)einlid^  ift,  fc^on   ixxi  3a^t   906, 
aljo  jtDci  3a|)»^E  öor  ^Biirc^Qtbd  lob,  gehört  (oben  S.  14). 

2Jlit  Ütücffic^t  ()icraur  l)ot  Üöerjebe,  in  einet  befonberen  ^tbtjanblung  übet 
bic  2]ftf)ättnifje  be^  attcn  2{)ütin9cnä  (-Öejic  *-öeittiige  ^ur  @ef(^id)te  beä  *Ul.  %.  I) 
unb  fütjei  in  feinet  iöefc^iveibung  bet  öaue  (S.  3^  ff.),  bie  ^ilnfic^t  enttoitfelt, 
ii  i)abe  ficf)  bei  bem  Stteit  ilontabS  unb  ^eintic^^  übetatl  nic^t  um  hai  ganie 
i^ürinaen,  fonbetn  junäc^ft  nut  um  biejenigen  ®tQfjd)afteri  get)anbelt  njclcpe 
Ctto  jqon  ftüt)et  befof]  unb  bet  Äönig  iljm  nic^t  laffen  moüte  (bei  ^efje 
©.  20  ff.).  5)ie  "ännotjmc  t)at  manc^eä  füt  fidö');  fie  crflätt,  hjie  I{)ietmat  von 
einem  it)ei(  beS  Söencficium  teben  tonnte,  ein  iJluäbtucf,  bet  je^t  njcnigftenä 
cf)et  auf  einjelne  @taff^aftcn  oU  auf  eine  ^ö^cie  fjetjoglirfie  Stellung  ^Inioen« 
bung  finben  mochte;  toai  2Bibufinb  öon  bem  f)cftigcn  3otn  bet  Sac^fen  et» 
»ä^lt,  ift,  wenn  e3  fit^  fo  um  einen  ältcten  Jöefi^  be?  paufeS  t)anbeltc,  ouc^ 
leiertet  ju  be^teifen.  2ennoc^  mag  ic^  bei  bet  Unficf)crl)eit  unfetet  9ladjtic^ten 
nid^t  mit  SSeltimmt^eit  batan  feftpaltcn  ,  boß  nut  bic«  in  ij^^age  gefommen. 
5Rit  Oiec^t  ift  batouf  {)ingen)iefen  (l'ötjet  ®.  3.5),  baß  aucf)  ^etäfelb,  ba^  fid)  in 
ben  $»änben  CttoS  befunb'cn,  bamoU  butcf)  Äontab  feine  Unobl)ängigfeit  Uiiebet 
ett)ielt:  bei  ben  au^gcbe^nten  SBefifaungen  unb  3f^_n^infP'^üt:l^cn  be^  ßloftetä  in 
It)ütingen  ^atte  ba3  füt  bie  Sei^äÜniffe  be§  Söc^fifdien  .^aufe?  t)ict  5öebeu= 
tung.  "£aß  bet  fpätete  Jlönig  flSontab  bamaU  aU  'J{od)folget  öutc^atbS  2bü« 
tingen  ett)alten,  ift  eine  5lnnat)me,  bie  aßet  fic^eten  iöcgtünbung  entbeqtt 
(Stein,  Äonrab  I.  6.  182  ff.).  Jll'otb  bie  Öiemalt,  hjetcfte  lenet  t)atte,  roie  ei 
fc^eint,  übct{)aupt  nid)t  auSbtücfltd)  ueilief)en,  fo  mufite  bet  ©influß  CttoS,  bet 
in  jniei  l^auen  bie  Ö5taffcf)aft  unb  außetbem  namt)afte  ^i^efitiungen  im  l^anbe 
t)atte,  bie  butc^  bei  Sot)ne3  .g)eitatt)  mit  bet  (Stbtodjtet  ©tüinä  Don  9)?ctfebutg 
etf)ebli^  tietmef)tt  finb,  l)iet  ein  »otmicgenber  fein  unb  betfelbe  eine  Stellung 
einnef)men,  bie  mit  feinet  betjogücftcn  C^Jematt  in  Sac^fen  otletbingl  2(et)nlid^feit 
Iiatte-).  Unb  bagegcn  fc^eint  bet  Äönig  oufgctteten  ju  fein.  Stelleic^t  baä^ti 
et  an  eine  ;^etfleuung  Don  SButd^atbl  S5t)nen^)  obct  t)at  bem  eignen  Stubet 
(Sbett)atb  ^iet  bie  matfgtäflid^e  Stellung  übetttagen  »ollen  (oben  S.  23). 

9tbet  ^eintic^  behauptete  fid^  nic^t  allein,  et  behüte  feine  ÖJemalt  nocö 
tüeitet  auS:  et  bemächtigte  fic^  bei  (Sütet  bei  2J?oin}et  SBietf)uml^),  et  Dctttieb 
bie  feinbliti^en  ©tafen  aul  bem  Sanbe.  ^aß  et  biefc  fc^ticfelid^  boc^  im  füb» 
liefen  I^ütingen  belaffen,  baß  übet^aupt  aud)  je^t  .£)einiid)  nut  bie  nötblid^en 
@auc  be^olten,  toie  SCBetfebc  meint  (bei  .^effe  S.  -57  9f.  15-5),  ift  in  feinet 
aCöeifc  ttja'^tfc^einlic^.  Siubptanb  nennt  i^n  beftimmt,  Antap_.  IT,  18:  Saxo- 
num  et  Turingiorum  praepotens  dux^').  Unb  eine  fpätete,  fteilid^  fe^t  Per» 
tnitttc  ©tjiililung,  Historia  de  lantgraviis  Thuring.  (Pistorius  ed.  Struve  I, 
S.  1302)'^):  dux  Thuringorum  percussus  interiit  sine  heredibus  a.  972.,  et 
ducatus  Thuringiae  devolutus  fuit  ad  Heinricum  ducem  Saxoniae,  ejus  con- 
sobrinum,  tunc  imperatorem  Romanorum,  mag  üietleid^t  fo  Diel  ^ebeutung 
^abcn,  ba§  fidö  batin  eine  (ftinnetung  au«fptid)t,  wie  ^uetft  ^eintic^,  nic^t 
fd^on  Otto,  toitflic^  all  .ßetjog  bet  springet  gegolten  l^at. 

@in«lne  untct  ben  vieuetcn  t)aben  abet  bet  bem  Stteit  AeintiAS  mit  bem 
Äönig  ouf  biefe  2:^ütingifd^en  93eti)ältniffe  übctatt   fein  befonbetel  ©etoid^t  ge» 


1)  5flr  fte  ctflärt  \i<i)  aut^  Xümmler  II,  S.  582. 

•2)  ^titnüä)  @iefebTed^t  B.  187,  n)äf)renb  er  fi(^  S.  194  Aber  bal  toai  Jlonrab  it)tn  ent« 
)og  unbeftimmt  äußert. 

oj  öetncmonn,  6ero  S.  4,  benft  an  SSerfud^c  her  Jünglinge,  bic  bätcrltd^e  TOorfaraf« 
fdjaft  wteber  ju  erlangen,  Stein  5.  229  an  S3erleil)unß  ber  ©roff djaften ,  toel(^e  Cfto  ge« 
qabt,  an  jene. 

4)  »intelen,  (Jorf (jungen  III,  6.  350,  fDri*t  nut  bon  folc^en  in  Soffen;  aSiburinb 
(oben  S.  20  Sl.  l)  fogt:  in  omni  Saxonia  Tel  Thnrinjforum  terra;  unb  ^ier  fieinen  tov 
jugStoelU  bie  ©üter  beS  ajlainjer  Stifts  gefüllt  iDerben  ju  müfien. 

5)  Itel  meint  ti>of)l  oucft  Sd^toar?  ©.  2,3,  wenn  er  iagt,  §einrid&  ^abe  »on  biefet  3fit 
an  ben  Jitel  ^erjog  bon  2t)üringen  geführt.    Urfunben  Ijaben  loir  bon  i^m  feine. 

61  Kuägeft^rieben  toieber  in  ber  Bist  terrae  Misnensis,  Mencken  .SS.  III,  £.  319.  SlnberS 
ift  bie  9luffaffung  »ot^eä,  Xitüx.  CS^ron.  ed.  giliencton  S.  174:  Do  streit  henog  Bnrghart 
mit  on  hej  Ysenach,  nnde  der  wart  irslagen  und  liess  nicht  erben,  nnde  das  Tandt  gevil 
dem  reiche. 


^egenftanb  hti  Streite  Stoijc^en  ^.  J?ontab  u.  ^.  .^einttc^  199 

IfQtM-  9öät)tenb  öeutfc^,  (jJeto  ®.  VIII,  met)t  eine  fotmctle  SUettehung  be» 
^eijog^  onna^m,  fo  baß  Don  i^m  geforbett  fei,  feine  Se^en  etfl  al%  Saflall  in 
bie  ^anb  hti  J^änfijd^en  Äönig*  ju  legen  unb  bon  beffen  ©nobe  aöe^  ob* 
Ijängig  ju  mod^en,  hat  2eo,  üöotlefungen  I,  ©.  593,  bef)auptet,  ßontab 
^abe  bem  .'[leintic^  nicpt  bie  fbniglic^en  üomänen  unb  .^of)cit?rcci^te  in  Sa^« 
|en  Wie  "Jlrnulf  bem  Otto  übetlaffen  »oüen,  unb  einen  ät)nlid)en  ©ebanfen 
fütjtt  2bi)ex  aui,  a.a.  C  S.  Ö2  ff.,  njenn  et  fagt,  e§  fei  eine  Sc^njöd^ung  be5  f;>tx- 
jogttjumS  in  allerlei  iHc^ten  unb  3ubet)örungen  —  et  benft  an  ^4-^atronatrec^te 
übet  Älöfier,  marfgtäflic^e  Siedete,  aügenicine  ß^tentedjte  —  bcabfid^tigt  ge« 
»oefen.  (ibenfo  '-l^teiß  in  einet  ?lbt)anblun^  übet  baä  5ßett)ältni§  bcS  ^eütfd^en 
Äönigt^um^  jum  Säcf)fifc^en  4^et}ogtl)um  tm  lOten  ^fo^ic^unbctt^j.  SlKetbinQä 
entfprac^  ti  toot)!  ben  Jenbenjen  -RontabS,  eine  beftimmtete  Slfa^ängigfett 
toenigften^  hei  ^etjog^  ju  fotbetn.  'älllein  et  ifl  fd^toerlid^  baju  gefommen, 
biee  i)iix  gelteno  ju  nta^cn.  2ie  9k^iid^ten  ttelc^c  öotliegcn  toetfen  boc!^ 
jundc^ft  ouf  eine  täumlid^e  SJcfd^tänfung  bet  ^Dlod^t  beS  ^etjogi  ^in.  So 
^eintic^  fid^  biefe  nid^t  gefollen  iic§  unb  n  bem  Äompf  gegen  ben  Äönig  glüdt» 
lid)  teat,  fo  tonnte  anbetet  niri^t  in  ^i^age  fommcn. 

3n  einem  getoiffcn  ©egenfa^  ju  einet  foldben  3luffaffung  ftel)t,  too3  altere 
Sc^tiftftellet  ton  bet  je^t  ton  .^cintic^  in  5lnfprud^  genommenen  unb  gehjon» 
nenen  Unab^ängigfeit  unb  j^reil)cit  bem  Äönig  gegenübet  bet)aupten.  2J}it  ber 
(Jt}ät)lung  toelqe  SGBibufinb  t)ict  giebt  Inutben  iJ^oitc  öetbunben,  bie  er  \d)on 
t)orl)er,  ba  juetfi  ton  ^eintid)  bie  9iebe  ift,  gebtaud^t:  Ileinricus,  qui  primus 
libera  potestate  regnavit  in  Saxonia.  liefen  ^at  man  mituntet  eine  gtoße 
IBebeutung  beigelegt,  fic  abet  auc^  in  oetft^iebenet  Söeife  etflätt').  ®egcn  bie 
Don  onbeten  geltenb  gemad^te  9luffaffung,  toelc^c  ba^in  ging,  bie  Sethjonblung 
bet  amtlichen  ^öebeutiing  beö  .^ier3ogtl)um3  in  ein  feubole^  batin  ongebeutet  }U 
fe^en ,  behauptete  ©unbling:  e?  "öeiBe,  ^cinrid^  ^obe  o^ne  JRücffidQt  auf  ben 
Äönig,  frei  öon  jebem  Söonbe,  bie  ^ettfc^aft  übet  Sadbfen  bet)auptet:  et  bejie'^t 
eS  ober  auf  bie  3"*  ba  bet  ^etjog  feinblid)  bem  Jtönig  gegcnübetftanb  (De 
statu  6.  51:  H.  A.  ©.  57).  Sarauf  läuft  aud)  bie  Grflarung  ÜJJontag?  ^in» 
ani  fStaatSo.  ^reil)cit  II,  2,  6.  12):  J^einrid^  t)abe  ni^t  gebunben  an  bie  Söet» 
faifung  beä  3let^3  regiert,  bie  Sifc^öte  unb  ®tafen  ganj  bon  fid^  ab^än^ig 
oemacpt.  Gthiaä  anbete  in  neuetet  3?'^  Stenjel  (De  marchionum  origine 
S.  26).  3m  3"fflniment)ang  mit  feinet  ?lnfic^t  übet  bie  ?lusbilbung  bet  ^et» 
joglic^en  ©etoolt  in  Sac^fen,  bie  etft  -öeinrid^,  unb  jttjat  gehjoltfam,  fic^  an« 
geeignet  hoben  foü,  meint  et,  eben  in  oiefem  Sinn  fei  ton  iljm  gefagt,  ba^  et 
juetft  mit  fteiet  ©eroalt  in  Sadjfen  gehettfc^t.  Unb  bem  hat  ^Ifd^bach  (?lrc^iü 
f.  ©efd).  unb  iiitetatut  II,  S.  174)  beigeftimmt.  ?lbtt)ei(^enb  ^at  bagegen 
l'ohet,  ©.  140  ff.,  bie  SteÖe  auf  ba?  91echt  belogen  hjeld^eS  ^eintich  in  bem 
Äampf  oeoen  Äonrab  öettrat,  pleht  ober  aud^  auSbrücflidb  Don  biefem  an« 
erfannt  fah-  —  ?lber  olle  biefe  ßrflätungen  fd[)cinen  toenig  begrünbet.  ?ludö 
hat  'c^on  Leibniz,  Ann.  912,  II,  6.  259,  bemetft,  ba^  bie  Söotte  Dielme^r 
ouf  .^eintidjS  Stellung  aU  Äönig  ju  beliehen  feien;  unb  biefe  ?luffaffung  tfl 
fpötet  toiebetholt  Dettheibigt  unb"  nähet  begtünbet  Ujoiben,  Don  J^öhme,  SDteS« 
benet  0el.  3lnj.  1752,  2.  169  ff.;  9iöftlet,  (  bronica  medii  aevi  I,  ®.  51,  bm 
SOilfen,  in  einem  ®utad^ten  bet  iBetlinet  afabemie,  ^tc^iü  b.  @ef.  f.  ä.  S).  &. 
II,  3.  12,  beipflid)tet:  freie  @etoalt  ini%t  bie  toeld^e  4pfinrid)  brfag,  bo  et  oU 
ftönig  unb   ohne  <öer}og  unter  fid)  bie  ^ettfch^ft   in   Soffen   führte^),    ^n 

n  ««4  9fiflrr,  X.  0.  11,  C  lo  K..  (cUteittt  fie,  aber  rt  (rnnt  fit|au4  nur  aul 
Zrritfqrt«  flanj  unbcbmttnbrt  Oefftifttr  orinricft  I- 

2)  Sroatamm  bon  Zittau  1878.  34  renne  el  nur  oui  btt  ^nbaltlanaabc  in  ^abTtlbtt. 
bet  Oe(4t(ftt*toifienf(J)oft  I,  «.  136. 

"^I  Oine  nan)  einrntbnmliAr  (hrflätung  fliebt  ScbaUn.  .\nn.  Ptd.  I,  C.  24<i  (»d.  2%.  lOU). 
Hai)  htm  UntrTflanflt  ber  Aatotinarr.  tagt  et.  bStten  aUeJ^ürftrn  eine  etbliide  unb  iiiflletQ 
freie  Oteloalt  ftd^  angemaftt  unb  bebautXet,  toorauf  er  fortfatirt:  At  lUnrko  .Sazoni*i>  dnci. .. 
»IIa  pra«  Mtoiia  UbarUtii  caua;  laod  «x  P*tr«  OttoM  aTo<in«  Lodolpbo  m  ad  Widakindi  ha- 
roditatem  nenmottm  r«f«rr«t  »oqaa  Ib  mnltit  p«r  Swoolam  Wmlphaliamqn«  pcaMstionib««  •• 
priDcip«in  r«n«t  etc. 

41  liefet  VnflAt  f^rint  fi4  auA  bie  bon  Ü4<)ern  anjufAUeften,  toenn  er  bie  SDorit 
'lOibuttnM  JU  bem  Cake  dtieri.  II.  6.  10:  ^einti«  befoft  ouq  nad)  ftinrr  (irbebuno  auf 
ben  (öntstidben  2bton  m*  Ca^fif^e  t(TlO0t()u«  in  jenem  Cinn  (all  ^KationnlberjoatDa«). 
•tloal  anber«  3Debetinb  (^.  ^errmonn  e.  .M):   toal  bie  Dotfo^tcn  nut  butcb  Oetleib«Nfl 


200  Qxcüxi  4. 

ai)nlic^em  ©iim  ^ot  aber  aud^  j(fcon  ber  Ann.  Saxo  bie  SQÖoTte  gefafet ,  locnn 
et  fie  etlüaä  eriDeitctt  fo  tutebergiebt,  919,  SS.  VI,  €.  594:  Heinricus  primus 
hujus  Hominis  cepit  pot^state  libera  primus  de  Saxonum  natione  regnare 
...  et  summa  regni  Teutonici ,  que  Francorum  eatenus  fuerat ,  ad  Saxones 
transivit.  —  Unb  biffe  Grflärung  finbct  aiid)  in  einer  i^toeiten  ©teile  bcs  itöi» 
bufinb,  bie  fd)on  5JJeiboin  ongejogen  ^at,  it)rc  üoHc  5*eftätigung.  Verleibe  jagt 
I,  34:  quo  (S.  Vito)  adveniente,  Saxonia  ex  serva  facta  est  libera  et  e.\ 
tributaria  multai-um  gentium  domina.  £q§  'libera'  bejeidjnct  t)ter  offenbar 
nid)ts  anbete?  aU  bie  butc^  SBat)!  itjrcS  Jperiog?  jum  ftönig  aufgehobene  %h' 
tjiingigfeit  bon  einem  fremben  .^errjc^erflamm  ünb  äSolf.  Unb  fö  ift  aud)  in 
ber  erfien  Stelle  bie  libera  potestas  ^einrid^ä  bie  freie  ©ctoalt  toildji  er  oU 
Jtönig  in  Sad^fcn  übte.  91uf  ben  Streit  mit  ilonrob,  bie  Stellung  Wtldji  ber 
^erjog  biefem  gegenüber  einnabm,  t)at  ber  31uebrucf  feinen  iöejug. 


ber  jlöntße  unb  untei  fortbauernber  9ltil)8ngi(ifeit  toon  i^nen  befagen ,  bai  iiabt  fieinrid^ 
nun  bon  fid6  fetter  Benommen,-  er  fei  ber  cr|te  freie  unb  unat^önflioe  £clbftl)erri(^er  in 
Sod^fen  getoefen.  2  a  Söcbefiiib  bice  itboä)  niii^t  foteoljl  oue  J^einrid)*  tvni}jörunfl  geocn 
Aonrab  aU  aue  feiner  ä0nl)l  }uni  M&nige  ableitet,  fo  tocid^t  er  nid;t  rooU-ntlict)  bon  ber 
t)ier  gegebenen  Vinffd^t  ab. 


©  y  c  u  r  §  5. 

Urbrr  5tt  3nt  oon  ;6ömg  :6onrab  I.  ^oh. 

Cbic^on  übet  ben  lobestag  ßonrabl  jc^t  tioQe  Uebeteinftimmung  tjerticfet 
(Jümmlet  II,  2.  613;  Stein  e.  276),  mag  bod^  bie  näljete  iöegrünbung,  auf 
bie  Don  anbeten  tetioie|en  ift,  i)iex  mit  einigen  grgänaungen  toiebetlbolt 
toetben. 

gtütjet  l)at  Spiefe,  2lufflätungcn  in  ber  ©ejd^id^te  unb  Siplomatit 
6.  115  ff.  125  ff.,  bie  öetfc^iebenen  Angaben  bet  Cueüen  unb  ber  neueren 
Äutoten  am  üoQftänbigften  gefammelt  unb  fam  ju  ber  ?lnna{)me,  ber  ßönig 
fei  am  22.  ^Joüember  919  geftorben.  ^lllein  beibe»,  log  unb  3at)r,  finb  offen» 
bar  unrichtig  angenommen,  loie  namentli^  auc^  fc^on  Kremer,  Orr.  Nassoicae 
I,  e.  109,  gejeigt  tjat. 

5ß)aä  ben  ^ag  betrifft ,  fo  nennen  mel)rere  bet  älteren  unb  beften  ^ietto» 
logicn,  ba*  Fuldense  (Sehannat  Hist.  Fuld.  S.  471),  Sangallense  (^JUtt^ei^ 
lungen  XI,  S.  62),  Merseburgense  (S.  246),  Laurishamense")  (Sehannat 
Vind.  I,  S.  40;  Böhmer  Fontes  III.  g.  152),  S.  Maximini  (Ilontheim  Pro- 
dromus  II,  S.  994)  unb  eben'o  Marianus  Scotus,  SS.  V,  S.  553,  lU.  Kai. 
Januar.  (23.  Tecembet),  unb  bem  entjptidöt  bie  Eingabe  ber  Ann.  Sang,  maj., 
SS.  I.  S.  7>:  ante  natale  Domini.  gut  jenen  2ag  $aben  fid)  benn  aud^  fd^on 
Leibniz,  Ann.  II,  e.  301;  Eckhart,  Fr.  or.  II,  g.  861;  ^a^|n,  ßinl.  II, 
g.  11  9i.;  bonn  Kremer  a.  a.  C.  unb  bie  meiftcn  *)icuercn,  \.  iö.  Lamey, 
AcU  Pal.  VII,  g.  lOo;  Sßend,  ^r  80.  II,  g.  63i<;  miimtx,  9teaeften  g.  1; 
Kar.  g.  120,  erflärt.  -  lie  Eingabe  ber  Ann.  Weingartenses.  SS.  I,  g.  66, 
10.  Kai.  Decem.  (^toü.  22i,  ber  gpiefj  folgt,  jdjeint  auT  einem  3rrtl)um  ju  be« 
rut)en.  Wie  er  nid)t  feiten  oorfommt,  inbem  man  ftott  bti  3Jlonote,  oon  beffen 
flalenben  ou*  jurütfi^ric^lt  toetben  mufjte,  ben  nannte  in  toeldjen  baä  ßrcigni? 
fiel.  —  Xie  SJacftric^t  ober  bti  Thietmar  I,  5:  14.  Kai.  Novembris  (Ccto« 
ber  19)  erflärt  fic^  ou#  einer  Söermedifelung  mit  bem  üönig  Äonrab  oon  i^ur« 
gunb,  beffen  lobedtag  ba*  Necrol.  Merseb. ,  g.  2:^,  an  biefem  2age 
öerjeidjnet:  Choonradus  rex  Burgundiorum  oli.  Sißenn  ba«  Necrol.  Luneb., 
aijebefinb  ^Joten  III,  g.  7s,  an  biefem  löge  einen  Conradus  rex  nennt,  fo 
ttirb  e*  beniclben  meinen,  übergebt  bonn  aber  ben  £eutfc^en  Äönig 
gonj.  —  iSJol)er  Hartmann,  Annales  Heremi  g.  33,  bie  *JJad)rid)t  l)at,  Äon« 
tob  fei  am  1.  3uli  919  geftorben  (i^n  ober  einen  oue  i^m  abgeleiteten  i^eridjt 
meint  oudb  too^l  labbe.  Abrege  royal  1,  g.  256,  menn  er  Sielen  lag  neben 
bem  2.3.  Tee.  ermäljnt),  mei|  i^  nit^t  ^u  jagen. 

To8  3fl^r  fonn  noc^  meniget  einem  ^nxifd  unterliegen.  9ls  nennen 
übereinflimmenb  bie  Älteren  unb  cfctonoloflifd}  genoueften  ^lufieidjnungen,  Ann. 
necr.  Fuld.,  SS.  XIII,  g.  191;  Ann.  Alamannici,  SS.  I,  -2.56;  Sangallense« 


1)  Sirl  mdnt  »ttUci^t  thtmtx  a.  o.  C.  tocnn  tt,  unb  ebtnio  CAtoark.  A.  Aoniab 
C.  90  9t.,  AnnkiM  Laariobamm^M  dtirrt;  in  htm  CkroBieoa  Laariah   finbtt  fi4  nt4l«  barftbtt. 


202  SrcutÄ  5. 

maj.,  cb.  ©.  78;  Corbejenses,  SS.  III,  S.  4;  Lobienses,  SS.  XIII,  6.  233;  Lau- 
bienses  unb  Leodienses,  SS.  IV.  ®.  66;  Elwangenses,  SS.  X,  ©.  ly,  bie  auf 
eine  alte  giilboer  CueQc  jurücfjugc^en  fc^einen;  Stabulenses,  SS.  XIII,  ©.  42; 
Ratisponenses,  S.S.  XVII,  B.  5S8;  S.  Riulberti  Salisb.,  SS.  IX,  ©.  771 ;  He- 
rimannus  Auiiiensis,  SS.  V,  6.  112;  Marianus  Scotus,  cb.  S.  553.  —  917  in 
bet  .'panb?d)tift  ber  Ann.  Augienses  (j.  9inc^ticl)ten  ü.  b.  6.  91.  Uniö.  1857, 
6.  54)  erfd^cint  ali  blofec  Serloirruna;  919  aber  finbet  fic^  befonberS  in 
fold^en  9lnnolen,  bie  auä)  fonft  in  ber  6{)ronoIoqie  unfic^er  finb,  beim  Cont. 
Reg.,  SS.  I,  S.  615,  unb  in  bcn  Ann.  Hersfeldenses ,  SS.  III,  ©.  52  ff.,  bie 
jenem  folgen.  3;ie  legten  unb  ebenfo  bie  Ann.  Weingartenses,  bie  aufeerbem  be« 
fonberS  iii  SBetrac^t  tommen,  SS.  I,  S.  66  (au3  il)nen  bie  Ann.  Colonienses  I, 
6.  78),  tocrbinben  unter  919  Äonrab?  lob  unb  ^etnrit^S  ertiebung.  So  au^ 
bie  Ann.  Pragenses,  SS.  III,  S.  119,  unb  Sigebert,  SS.  VI,  ©.  346,  Ann. 
Saxo,  eb.  <B.  594,  unb  anberc  jpätcre,  bie  üon  bem  einen  ober  anbern  ber 
älteren  abhängig  finb. 


lieber  btf  3ftt  5fr  (Erljfbuiifi  :ßöntg  j^ctttrtdjß. 

Ter  iJottftänbigfcit  reegen  finb  ijitx  bie  9Jacf)rid)ten  unb  \Untid)ten  neuerer 
Sd)tift|leIIer  über  ^eintidjä  'Jiad^folge  juiammenjiifteßen.  ^ie  Ann.  Corbe- 
jenses,  Laubienses  unb  Leodienses  (anl  i^nen  anberc  teie  bie  Parchenses, 
Marcbianenses ,  SS.  XVI),  Ratisponenses  berbtnben  ben  Einfang  feiner 
JHfciierung  mit  bem  lob  ÄonrobS  918;  ebenfo  bie  Hersfeldenses  919.  —  9luf  918 
unb  919  üerttjetlen  beibel  bie  Ann.  Lobienses,  Stabulenses  unb  Herimannua 
Augiensis  o.  o.  C,  btc  boburcft  il)re  befonbere  ©cnauigfett  bertäiiren.  —  dagegen 
t)at  bet  Cont.  Reg.  919  »nb  920,  ift  aber  in  biejen  3flt)iffn  foft  übetoC  um  ein  ^al)x 
torouS;  ebenfo ,  unabt)ängig  oon  it)m ,  bie  Ann.  Quedlinburgenses ,  bie  t)ier 
itire  -^etöfelbcr  Cucüe  uerlaffen;  bann  Ekkehard ' ),  SS.  VI,  S.  17-5.  180,  unb 
bem  folgen  oiele  fpätere,  bie  oon  i^m  abgeleitet  finb,  j.  5).  bie  Ann.  Wirziburgen- 
ses  (S.  Albani),  SS.  II,  ©.  241:  Magdebur<ienses ,  SS.  XVI,  <B.  142;  Pali- 
denses,  eb.  B.  60;  Otto  Fris.  VI,  c.  16  u.  f.  to. -),  njäf)tenb  anbete,  wie  bie 
Ann.  Einsidlenses ,  SS.  III,  S.  141,  baffelbe  au§  bem  (Jont.  Reg.  entnahmen. 
Xit  it'itx  au3  ben  .\nn.  Colonienses  abgeleiteten  Ann.  S.  Benigni  Divion.,  SS.  V, 
S.  40,  ^aben  beibe^,  flontab^  lob  unb  ^einric^g  9iad^foIge,  ju  920  gebrati^t 
unb  bie*  bie  Ann.  Besuenses,  SS.  II,  ©.  249,  tt)ieber^olt,  baffelbe  auc^  bte 
Ann.  S.  Vintentii  Mett.,  SS.  III,  ©.  1.57,  übetfommen.  ^iod^  tiefer,  bi?  921, 
t)erabgetücft  finb  bie  Ann.  Admuntenses.  SS.  IX,  ©.  .573,  bie  «ädjfifdjc  2ßeU» 
(^tonit  c.  lAx,  ©.  l-'>8  (einige  .£)onbid)tiften  unb  bie  Cateinifc^e  Uebetfe^ung 
hoben  jebot^  ba*  tid^tige  3at)r  919),  Chron.  Gosiariense,  ^eutfdjc  (>.f)tonifen  II, 
©.  604.  Unb  eä  fet)lt  unter  ben  ß^roniften  beä  fpäteren  5Jiittclaltcrg  felbft 
ntc^t  an  folc^en,  bie  noc^  weiter  bon  ber  20a^rl)eit  abweid^en'),  tcorauf  nun 
^ier  feine  tKücffic^t  ju  net)men  ift. 

SBJia*  bie  SBetfudje  einer  näheren  3''tl'ffi''nntung  betrifft,  fo  Wirb  in  einer 
alten  iöearbeitung  ber  ©efc^idjte  .£)einric^*,  Em.  comes  de  Manst'eld,  Oratio 
continens  histonam  Heinrichi.  Frcf.  l.>^0.  4.  ©.  13,  ber  1.  3iili  onge» 
nommen;  Wa^  Wof)l  mit  ber  ^{ac^rtc^t  anberer,  bag^ontab  an  biefem  läge  at' 
florben  (f.  öort)er  S.  201  *),  jufanimenljängt :  unb  obfd)on  of)ne  alle  Weitere  58e» 
grünbung,  t]aben  aud)  noq  neuere  Sc^riftfieller  ti  wicbert)olt  (bgl.  barUbet 
yang,  Senbf^teiben  3.  2). 


1)  3n  b(m  Chroo.  Wirxib.,  cbrnb.  C  28,  ifl  ItontabI  Zob  riditig  na4  Hfrimannni  anf 
91«  anfltQrbtn. 

■j<  *i\\it  b!f  Kr-.n.  AareMv»lI«aM«.  SB.  XVI.  C.  082,  flfl)Srfn  t)itii)tT,  toie  in  bet  ttul« 

li''  1"    ü'allt    !  (•.:■    tf;    l't. 

Ii  :K.::\  in  Ann.  Colon.  br«rM  |tt  923:  Htinrirot  rex  (ontiitoitor  ifl,  toir  oben 
€>.  ;i  ü.  •'  iciiKitt,  auf  bie  llnnfrnntina  in  Sottiringtn  |u  b(|it<)en.  fttinrUotgl  burftc 
U1H  an  btn  Sianb  btr  ttutflabt  Arfcht  totibtn. 

4)  Qi  ifl  unridilifl,  h)tnn  Krkbart.  Orr.  Outlf.  IV,  C.  888.  fafll:  Labb«at  iaitinm  nni 
Hrinrici  a  Julio  inripor«  polst.  'Jitmigflfnl  in  brm  Abi^g«^  roy»!  finbtt  fi4  nur  bit  VnflODC, 
iaft  tinigt  bm  lob  Aontob*  ouf  btn  1.  Ou(i  ^*%n- 


204  ejcuti  6. 

3Jht  JHücffid^t  auf  bic  JRcd^nunQ  bcr  9tf9ierunQ3JaI)rc  junöd^ft  in  einet 
einjelnen  Ihfunbe  beflimmte  Gundling,  H.  A.  ®.  7G  9i.  i,  ben  SHeaterung?» 
antritt  auf)  ?tptil  ober  ^Uiätj.  2;QgeQen  fam  Leuckfeldt,  Antiqq.  Halberst. 
S.  125,  auf  äl)nlid^em  Stiege  jum  ^Jioüembet;  ein  ?lutot,  mit  bem  fid^  Leibniz 
näf)er  bejd^äftigt,  Ann.  II,  ©.  31G,  auf  bie  ^tit  nad)  bem  16.  September;  et 
fclbft  bageaen,  unter  Sergleid^ung  einer  gröfjercn  3fl¥  ^on  Urfunben,  gelangte  m 
bem  9{efuitat:  nid^t  nad)  bem  20.  Ofebruar;  unb  fo  fagt  Eckhart,  Orr.  Guelf. 
IV,  S.  383:  malim  primo  vere  electum  esse.  2;ieje  SJerfdjieben'^eit  toax  ber 
törunb,  bafe  Bessel,  Chron.  Gotwicense  ©.  154,  bejioeifelte,  bafe  bei  ber  Un- 
genauigfeit  ber  9iotare  auf  biejem  SCBege  überljaupt  etwa?  fid^ereg  ermittelt 
»erben  fönne.  2od^  finb  jeitbem  h)iebert)olte  ä)er|ud)e  gemacht,  bie  toenigftenS 
alle  ouf  bie  erften  3Jlonate  beä  3flf)teä  919  füt)ren:  Krause,  Stemmatographie 
<B.  19,  auf  bie  3eit  öor  bem  10.  Diärj;  Mansi,  Ann.  Baronii  XV,  <B.  600,  ben 
21.  gebr.  (bomit  t)ängt  tt)ot)l  bei  ©anftl,  ""Rtui  t)ift.  ?lbl)aublungen  ber  33oir. 
9lfab.  IV,  S.  415,  bieiÜngabc  be»  23.  gfebr.  pjammen);  Lainey,  Acta  Palat.  VII, 
<B.  119:  jtoifc^en  ben  9.  uhb  14.  9lpril  {i^m  folgt  5ööt)mer,  üiegeften  S.  2).  2"am» 
berger  ift  ti  möglich  oertorben,  alle  biefe  ?tnuat)men  ju  üereinigen:  einen  erften 
3ujammentritt  gftänfijdjer  getreu  ju  gtifelar  fe^t  er  (IV,  ©.  420)  auf  ben  19. 
ober  23.  3febr.  919,  eine  jnjeite  öerjammlung,  bie  ^einrid^  »erlangte,  ju  ber 
auc^  bo»  übrige  Seutjd^lanb  geloben  UJorb,  in  ber  Söod^e  öor  !polmatum 
9 — 14.  3lpril:  baä  il)m  au§  einem  Söudbe  ^ufc^bergS  befannte  £atum  beS 
1.  3uli  cnbli^  mad^t  iljm  glaublich,  bafe  um  biefe  St'ü  ein  neuer  2ßat)Uag  an^ 
beraumt  tDorb,  „näf)er  ben  Sd^toöbifd^en  unb  iöairifd^en  ®renjen"  (©.  426). 
Sluf  bergleic^en  SBerfetjtt^eiten  ift  feine  iRücffidjt  ju  net)men. 

3(n  ber  erften  Sluiarbeitung  glaubte  id^  3U  faft  berfelben,  nur  einer  noc^ 
beftimmteren  Slnna^me  alä  Öamev  gelangen  3u  fönnen.  ^nbem  id)  jtoei  Xix-- 
funben  combinierte,  fam  id^  ju  bem  Stefultat,  bafe  bie  ytegicrung5JoI)re 
^einrid^S  Pon  bem  14ten  Slpril  an  gejät)lt  toürben  unb  biefer  iag  alfo  als 
ber  feiner  Grl)ebung  angefet)en  merben  fönne.  (fine  bebeutenbe  3^^^  anberet 
Urfunben  fügte  fid^  biefer  9innal)me,  bie  bann  aud^  in  mef)rere  neuere  ^nrftel» 
lungen  übergegangen  ift. 

öine  h3iebert)olte  Prüfung  liefe  mir  bie  Baäit  aber  bod^  als  jtoeifeltiaft 
crfd^einen,  unb  i^  fam  bei  erneuter  3^e!)anblung  berfelben  ju  bcr  9lnfic^t, 
bafe  ftc^  mit  etmoS  größerer  ©ic^erl)eit  nur  @nbe  ?tpril  ober  ÜJtai  al§  bie3cit 
ber  ©r^ebung  .^einrid^ä  be^eid^nen  taffe,  toobei  id^  ober  bemerftc,  bofe,  toenn  3  Ut= 
funben  ouö  bem  *JJ?ai  935  rid^tig  botiert  hjören,  jhjei  Pom  9.  unb  11.  3Jlai 
mit  a.  16,  bie  britte  Pom  24.  äJloi  mit  a.  17,  ber  Einfang  jtoifdjen  ben  11.  unb 
25.  be§  anonatS  faUen  muffe.  Sluf  biefelben  ftü^t  fic^  jetjt  Sidel  (DD.  ©.  73), 
tnenn  er  ben  12.  unb  24.  ITtai  nennt,  mobei  id^  boc^  bo«  früf)er  geäußerte  Jöe: 
benfen  nid^t  nnterbrürfen  fann,  bofe  DD.  39  mit  24.  aJJoi  au§  einem  6f)artular 
flammt  unb  olfo  bic  ^al)l  nidjt  über  alle  S^eifel  ert)aben  ift.  ®leid^  bie  näd)fte 
Utf.  Dom  8.  3uni,  im  Original  erljolten,  Igat  a,  regni  12,  9lr.  41  Pom  12.  Ccto« 
ber  toieber  a.  regni  16.  Wogegen  ergeben  auc^  bic  übrigen  Urfunben  fein  ttjcfent» 
lid^  abmeid^enbeö  3lefultot. 

^PriPaturfunben  pflegen  in  ifjren  S^otierungen  nod)  weniger  juPcrläffiq  xu. 
fein  aU  bie  ber  föniglic^en  flonjlei,  unb  ert)eblid^c§  ®etoid)t  ift  alfo  auf  fie 
om  toenigften  3U  legen.  3d)  ^bc  l)ier  nur  eine  ^erpor,  bie  fid^  burd^  reid^e 
unb  genaue  J^aten  auszeichnet,  Dronke  ©.  314:  a.  930.,  ind.  3.,  mense  Martio 
die  20.,  feria  7.,  anno  11.  regni.  ©ie  ftimmt  mit  bem  fonft  gemonnenen  9te« 
fultat  infofern  überein,  al§  i^r  jufolge  bie  @rf)ebung  toenigftens  nod^  bem 
20.  Tläxi  ftottgefunben  f)aben  mufe. 

6ine  ettooä  onbere  Söeftimmung  mag  man  glauben  in  einer  alten  Sluf^ 
^eid^nung  ju  finben.  3n  nefrolbgifcben  Slnnaten  üon  ^rüm  Ijeifet  es 
(SS.  Xin,  ©.  219):  Heinricus  natione  Saxo  iniperator,  qui  dictus  est  ensis 
sine  capulo,  8.  Kai.  Maj.  obiit.  2er  2og  ftimmt  in  feinet  äUcife  3U  ber  uns 
befannten  Jobe^jett  ;^einrid)§,  unb  man  fönnte  Pielleid^t  auf  ben  ©ebonfen 
fommen,  butd^  eine  eigentljümlid^e  SBerhied^felunc;  fei  !^ier  ftott  bcs  Gnbes  ber 
Anfang  feiner  ^Regierung  angegeben.  Toc^  toeilen  ber  9iome  imperator  unb 
bie  Jöejie'^ung  auf  bie  JÖifion  be§  Ij.  Ubolrid^  (f.   borüber  Grcurs  9)  auf  einen 


Seit  ber  (Sr^ebung  Ä.  ^einri(i^3.  205 

etmal  fpäteren  S^riftfleQet  ^in,  unb  bai  @an}e  fann  leidet  auf  bloget  SDet« 
toirtung  berufen. 

3u  ermähnen  ftnb  enbltd^  nod^  ^loei  eingaben  über  bie  SlegtetungSjeit 
^inttd)^. 

3n  bet  Äatferc^Tonif  (ed.  ^Jlaßmann  II,  S.  445)  Reifet  ei: 

Ja  was  er  an  dem  riebe, 

daz  saget  daz  buch  tut  war, 

recht  sibenzehen  jar 

unde  eines  mandes  mere. 
2a  ^cinric^  om  2.  3uli  936  fiatb,  loürbe  bicfe  Eingabe  andf  auf  6nbe  3Rai 
ober  3lnfong  ^uni  919  fübten')  unb  alfo  im  ganjen  bem  entfpxed^en  tnad 
bie  Untetfud)ung  ber  Urfunben  ergeben  ^at.  ^a  aber  bie  S^oten  bei  ben  fol« 
oenben  Roilern  nidjt  eben  genau  tinb:  Otto  I.  B>^  3fat)r  unb  12  Üagc,  Otto  II. 
ö  3a^r  ( richtiger  Cito  III.  l>f  3a^r  unb  1  3Jtonat),  fo  ifi  ^ierouf  teot)(  fein 
großes  @eh)id)t  ju  leaen.  Sgl.  2J?Q§mann  III,  <B.  340.  —  3ebenfan§  UU' 
xi^ÜQ  ift  eine  anbere  Vingabe,  bie  fid).  idj  loeiß  nit^t  mie,  in  S^länbiid^e  ?ln» 
nalen  öerirrt  iiat,  Langebek  SS.  rer.  Dan.  III,  ©.30:  Heinricus  comes],  filius 
Ottonis  dacis  Saxonum,  annis  18,  mensibus  7,  diebus  2.  18  3abte  ift  eine 
Ungabe,  bie  fid)  lt)iebert)olt  finbet  unb  aU  tiolle  ^^atjl  oflenfaüs  gelten  mag; 
ttjober  ober  bie  IWonotc  unb  iage  ftammcn,  ift  jd^locr  ju  fagen;  fie  paffen  audb 
nici^t,  locnn  man  ton  JtonrabS  Sob  an  rechnen  tooQte.  ^ie  3[nnalen  folgen 
fon^  metfi  Sigebert^  ber  cinfad^  17  3a^te  angiebt. 


1)  Katärlidb  nt^t  auf  ben  9t>n(,  toit  14  einmal  auS  Serfe^en  fd^iieb 


Heber  aiiriebltd)r  )Drru)anM|'d)aft  unli  nad)Hommen^d)aft  jQrtnnd)s. 

SSJenn  ein  neuee  ßefd^lcd^t  jur  ^ertjc^aft  fletangt,  ift  man  jpäter  gern 
bemüt)t  getoejen,  c3  an  bal  früt)ete  onäufnüpfen  unb  it)ni  butd)  irgenb  toeld^c 
Söetlüanbtfd)aft  eine  Sttt  bcjonberet  Legitimität  ju  geben.  <Bo  ift  e%  Qud)  bei 
^einrid)  gefc^et)en  in  älterer  unb  loieber  in  neuerer  3"t'). 

3uerft,  JDüiel  id^  tneiß,  t)Qt  fd)on  Gffet)arb  in  ber  lefetcn  ^Bearbeitung  jeinex 
ßtjronif  (E  ber  9lu§gabe)  al§  .^üinrid^ä  3Jiutter,  ©emaglin  be«  ^erjog?  Otto, 
bie  Liutgarda,  filia  Arnolfi  imperatoris,  genannt  (SS.  VI,  S.  175).  i^arau? 
bie  Ann.  Magdeburgenses,  SS.  XVI,  ®.  142  (bie  id^  mit  Unred^t  in  ber  öor^ 
berget)enben  Jöearbeitung  bier  für  jclbftänbig  I)telt).  @§  toirb  n)ieberl)olt  in  ber 
Chronica  Saxonum,  bei  Henricus  de  Hervordia,  ed.  Potthast  ©.  74,  unb  öfter 
(§.  33.  Stadtwegius  chron.,  Leibniz  III,  ©.  266,  ber  aber  feinen  5?amen  nennt): 
Aventin  Ann.  Boj.  IV,  22,  ed.  Riezler  ©.  66.5.  SDie  ©efd^id^te  fennt 
eine  folc^e  nid^t.  dbenfo  falfd^  ift  bie  'äingabe  be§  JBaitifd^en  6{)roniften  An- 
dreas Ratispon.,  SS.  Kulpis.  ed.  Schilter  ä.  16,  eine  Jod^tcr  .^erjog  Strnulfs, 
9Ibel^eib,  fet  Ctto  öermäljlt  getoefen.  Seine  fjrou  biefe  |)at^ui  (oben  ©.  13).  — 
Ct)ne  einen  Flamen  ju  nennen,  faejeid^net  Jordanus  üon  Cönabrücf  bie  iJlutter 
^einrid^S  al^  eine  2od)ter  Cubtoig  b.  gr.,  inbem  er  cinmot  Sot^ar,  unb  er 
f^eint  ben  älteren  ;iu  meinen,  feinen  avunculus  nennt,  an  einer  anbcrn  ©teile 
ibn  als  pronepos  Äarl  b.  @r.  (f.  bie  Stellen  unten  öjcurS  9)  be^eid^net.  Sluf 
ä^nlic^e  ßombinotionen  finb  neuere  ©eneologen  gefommen.  Gundling,  H.A.  ©.21, 
u.  a.  galten  bie  ^ott)ui  für  eine  lod^ter  Öubmig  b.  %.;  @ebt)arbi,  ^ift.  gen. 
9lbl)anblungen  I,  ©.  205,  für  eine  jtoc^ter  ßarlmann? ;  toogegen  Eckhart,  Quat. 
nion.  ©.  40;  Or.  Fr.  H,  ©.  609;  On-.  Guelf.  IV,  ©.  374,  an  eine  Joc^ter 
6ber'^arb?  oon  griaul  unb  ber  ©ifcia,  Jodjtcr  8ubtt)ig  b.  pr.,  badete  (f.  bagegen 
Tümmler  II,  ©.  .580  9Z.):  baä  6ine  fo  unfid^er,  ja  man  fann  tool)t  fagen  un» 
begrünbet,  toie  baS  Slnbcrc,  ba  fid^  bafür  nirgenbö  ein  3ln^alt  finbct. 

®anj  toitlfürlic^e  Grfinbung  fpätercr  3lutoren  ift  e§,  toenn  ^einrid^  ju 
einem  ©ol)n  feine?  Sorgängcre  Äonrab  gemadl)t  toirb,  toie  ee  an  Derfc^iebenen 
Crtcn  unb  ju  toerfd^icbenen" Reiten  gefd^etien  ift:  Willelmus  Malmesb.  II,  135, 
SS.  X,  ©.  4.59;  Ann.  Spirenses,  SS.  XVII,  ©.  81;  Chronica  Holtzatiaec.il. 
SS.  XXI,  ©.  259,  üon  ber  n)oi)I  bie  Chronica  Sla^nca  c.  7,  Lindenbrog  SS. 
(ed.  1706),  ©.  191 ,  unb  Cypraeus ,  Chron.  epp.  Slesv. ,  Westphalen  Mon. 
III,  ©.  190,  obt)ängen;  Cat.  codd.  Pruss.,  SS.  XIII,  ©.  270.  3lid)t  beffer, 
hjenn  ftatt  beffen  Martinus  Fuldensis,  Eccard  Corp.  bist.  I,  ©.  1670,  ibn  SBru= 
ber  nennt.  —  dagegen  ijat  man  lange,  unb  audö  biefe  SarfteÜung,  ouf  ©runb 
t)on  Urfunben  tocnigftenä  eine  5üerh)anbtfd)aft  .£)einrid)§  mit  bem  ßaufe  flon* 
rabS  angenommen.  3n  amei  furj  nad^  einanber  (928.  929)  au3geftellten  Ur« 
funben  ^einridöS  für  3:oul  mirb  Gbertjarb,   ber  ols  SJermitteler  ouftritt,  be= 

1)  910*  9lon!e,  ®.  ©.  6  «ufl.  I,  ®  13,  l^ot  borauf  ftinfletotefen.i 


liebet  angebliche  äiettoanbtfc^aft  unb  ^Jtad^fommenjc^aft  ^eintt^^.     207 

)eic^net  aU  dilectus  comes  atque  propinquus  noster,  dilectus  consanguineus 
noster.  Qi  lag  na^  tjiet  an  Den  gtänfifd^en  ^erjog  ju  benfcn,  bet  um  biefe 
3eit  eine  einflußtei^e  ©teQung  in  Sott)rinQen  ert)alten  I)Qbe  (|.  unten  ©i;« 
cur«  11 ).  'Soä)  ift  c8  nic^t  gelunacn  einen  3"iiin'nen'[)ang  nad^jutoetjen  (eine 
Söetmuttjung,  bie  Eckhart,  Orr.'  Guelf.  IV,  S.  277,  auffteüte :  §einrid)ä 
'•JJluttet  fei  bie  Sdjtoeftet  bee  älteren  Äonrab  ouö  einet  erften  (St)e  ber  2lta, 
ipäteren  @eniat)lin  Ä.  ?lrnulf^,  mit  einem  aiJerinI)er  getocjen,  entbe'^rt  allen 
örunbeä,  unb  aud^  anbere  Jöetjud^e  finb  ganj  ohne  3lnt)alt;  i  SBencf,  ^.  SöJ. 
II,  2.  641  9t.);  unb  neuetbingS  I)at  (stein  (W.  Äontab  I.  S.  292)  barauf 
aufmerfiam  gemacht,  ba^  ein  üJraf  öbert)arb  Don  J^amalanb  mit  bet  3lmalraba, 
einer  Sc^mefter  tion  ^einrid^^  ©ema^lin  3Jiat)tl)ilbe ,  öetlieiratliet  toat  (Sige- 
bert,  Vit;\  Theodorici  Mett.,  SS.  IV,  S.  4G4),  jo  ba§  c%  faum  atoeifelljaft  fein 
fann,  baß  e«  biefer  Sc^rooget  beS  flönigS  ift  bet  in  ber  angegebenen  SBeijc  be^ 
jeidlinet  mitb.  Cfa  d  betjelbe,  ber  untei  Ctto  I.  aU  öraf  in  ben  Hamaland  benad^» 
batten  Sauen  Thriente  (DD.  0.  1,62,  S.  143  '^l)  unb  Salaland  (ebenb.  ^it.  216; 
öol.  181)  erlc^eint,  teie  S^ümmler  (Ctto  I.  <B.  374  VI  3)  unb  bo»  9iegifter  ju 
DD.  I  annehmen,  fd^eint  »enigftenS  nid)t  uniloetfeltjaft,  ba  bte?er  erft996  geftorben 
fein  jotl')  (V.  d.  Uergh,  Handboek  der  Middel-Nederlandsche Geographie  £.179, 
nad^  Bondam;  cgi.  über  feine  ©rafic^aften  ©.  171  ff-)-  ^öielleid^t  ift  bieS  ein  gleid^; 
namiger  3o^n,  bei  bem  Ctto  ber  SJertoanbtjcljaft  (fte  toären  Setter  bon  ber 
5Rutter  tjer  oetoejen)  nid)t  mcl)r  gebeult.  3"  feiner  3eit  toar  bie  ©raffcl)aft 
im  Hamaland  in  ben  .£)änben  SSJic^monn?  (v.  d.  Bergh  6.  273);  bie  Eingabe 
Sigebertä  fonn  aber  ttclleid^t  auf  einem  3frrt!)um  berul)en,  jumal  bie  936= 
jeidQnung  ton  Hamaland  als  pagus  Saxoniae  3^fifel  erregt  (Söilmanl  ÄU.  I, 

5.  4341,  tt)ät)renb  Salalant  unb  Thrianti  allerbings  ju  2ad)fen  gel)örten. 

©an,}  au%  ber  l'uft  gegriffen  ift  bie  ?lngabe'  eines  fpäteren  gronjofifc^en 
G^ironiften,  bie  ©ematilin  $)einrid)^  üJtnt)tt)ilbe  fei  eine  Jod^ter  Cubroig  beS 
Äinbe«.  Chrou.  Turon.,  SS.  XXIV,  2.  460:  Ludovicus  (puer)  genuit  duas 
filias  I'lacidiam  et  Mathildam,  quarum  .  .  .  aliam  (bie  3)Jatt)ilbe)  dedit  Henrico, 
filio  Ütbonis  ducis  Saxonie.  Jaffelbe  finbet  fid)  in  einer  Stelle,  bie  au*  bem 
ungcbrucften  2^eil  ber  (£t)ronif  beS  (iuillelmus  de  Nangis  angeführt  toirb,  unb 
ber  f.  3-  Blondell,  Gen.  Fr.  plen.  assert.  II,  2.  203,  einen  eignen  3lbfdinitt 
getoibmet  l)at.    3Jgl.  Leibniz,  Ann.  II,  2.  24:3. 

£ie  Chronica  Sa.xonum,  bei  Heuricus  de  Hervordia,  ed.  Potthast  2.74, 
mad^t  eine  loc^ter  ^einric^S  jur  erften  ?lebtiffin  öon  Cueblinburg:  urbem  Que- 
delin^'eburch.  In  qua  et  congregatiouem  nobilium  feminaruin  instituit;  ßliam 
8uam  ibi   nrimam   abbatissam   posuit.      S3gl.  bie  Cbrou.  princ.  Brunsv.  c.  2, 

6.  i^tlH.  itn  "ilamen  3JJatt)ilbc  fügt  bie  ibraunfc^ioeigfdlie  5Hcimd)ronif  Ijinju 
c.  11,  S.  471: 

Her  wolt  in  geben  wol  dhuseut  hübe 

Und  sin  vil  lebez  tochterlin  — 

Machtilt  heyz  daz  megetin  — 

Gotte  und  an  seute  Servacius  ere, 

Daz  sc  dha  abbatisse  were. 
^ieiaud  bet  Libellus  de  fundatione  quarundam  Saxoniae  ecciesiarum,  Leib- 
niz SS.  I,  ©.  261):  5*ote6  Chron.  pictur.,  Leilmiz  III,  2.804;  Trithemius 
Ann.  Hirs.  I,  2.  63,  u.  a.  (Ire  ift  beutlid),  ba^  eine  iürtn)ed^felung  mit  bet 
Jodetet  Ctto  I.  »orliegt,  toie  ft^on  (iundling,  H.  A.  2.47  9{.  x,  2.  246  *)i.  a, 
bemerlt  bot,  gegen  ben  freilid)  noc^  Kettner  in  einer  eigenen  ©cftrift  auf« 
trat,  f.  Pfeftinger,  Vitriarius  illustr.  II,  2.  102.  —  äJöllig  erfunben  ift  bie 
5Ri)5e,  Don  ber  Ji^ote  a.  a.  C.  beridbtet:  De  driddc  dochter  de  het  Ryxa, 
de  nam  hertogen  Koloffen  van  Beygertn;  ebenfo  Trithemius  a.  a.  0., 
toä^renb  La^ius  ben  ^letjog  ?lrnulf,  ^übner,  in  ben  Öcn.  labellen,  beffen 
©o^n  nennen  (Pfeffinger  I,  2.  4^5).  9iidjt  beffet  begtünbet  ift  eS,  »enn 
Aventin  IV,  22,  2.  6C7 ,  bie  Saeopyrga  (Öerbergo)  bem  lehteren  üetlobt  wer- 
ben lüfet;  unb  tollenbi  ganj  moberne  Ctftnbung,  »enn  .C>cbtt)ig  einem  ©tofen 


1)  nUmanf,  ftU.  I,  C  4S4  K.,  ift  atntiat  tbn  fftt  ben  Orafm  Sberliatb  |u  ttalUn, 
brr  naÄ  ront.  Rag.  (unb  Ana.  mct.  rBld.)  966  fiato.  Sp4  ift  ^itr  toel)I  tlirr  an  tintn  ttn» 
ToUnflrr  ju  benitn ;  €trtn  0.  827. 


208  ercutä  7. 

(Sbet^arb  tion  (Sbetflein  Dermi^lt  geiuefen  jein  foü  (Pfeffinger  a.  a.  0.).  Sgl. 
Orr.  Guelf.  IV,  S.  447  ff-  Ekkehard  Sangall.  Casus  c.  82  (©.  295) 
nennt  eine  Wendilgarta,  ©ema^lin  bei  @rofen  Uobottic^ ,  Henrici  regis  de 
filia  neptim,  toai  5-  D-  ^t?f  SS.  II,  auf  bicfelbe  .^abemi  bc^oc^,  aber  aud)  jc^on 
©unblini]  (unter  öinmeijung  auf  einen  Weiteren  ^^^i^ttjum  IRabiüon*,  bct  bie 
iEßenbilgärt  jut  lochtet  f)eintici^S  mad^tc)  alä  unrichtig,  ^ktjcx  ö.  ilnonau 
(in  bet  'Hu?gobe  a.  a.  0.  vi.  982)  al?  gan,^  uninogttc^  bejeic^netc.  3Jtan  hiitb 
bol)cr  Quc^  ntc^t  mit  ^piper  (5öcrbTÜbetung§büd)er  S.  s4  9i.)  bie  in  einer  tion 
<5}olboft  aufben)af)rten  äufjeidjnung  fte^enbe  Weudilgart  |o  erflären  bürfen.  — 
Cfinefpäterc  miHfürlidje  örfinbung  ift  aut^  föao  in  ben  Tradd.  Fuld.  ed.  Dronke 
©.  139  er}ät}lt  ftirb:  Otto  Magnus  im])erator  duos  halmit  cognatos  ex  sorore 
genitos,  quorum  nnus  Ludewicus,  alter  Heinricus  vocabatur;  tooran  fic^  eine 
ganj  fabel()ofte  ©ejc^id^te  tion  bem  SBabenberger  9ibolbert  anfd^liefet,  beffen 
locöter  fie  tierfü^rcn,  rtca^alb  er  fie  tobtet,  Dann  ber  Äaifer  data  sententia 
-Vdalbertum  comitem  decollari  precepit. 

hieltet,  aber  aucft  faum  begrüntet,  ift  bie  Eingabe,  eine  Sd^ttjefter  .^ein» 
xiäti,  SotJa,  fei  bem  3tbalbert  öermobtt  geroefen:  Chron.  Wirzib.  im  Stamm» 
bäum,  SS.  VI,  ©.  2X;  Ann.  Saxo  902,  SS.  Vi,  6.  .J90,  beffen  9{ac^rid)t  »o!)! 
f)ierauf  jurüdfge^t;  ögl.  Widukind  I,  16,  mo  bie  2ßorte:  Ileinrici  ex  sorore 
nepoti,  nur  auf  ber  3lu3gabe  ^frecftt^  unb  einem  angeb(id)en  (iober  i^aitei  bc» 
ru^en,  unb  Ekkehard,  SS.  VI,  S.  174.  OJlit  SRcc$t  .^roeifelt  SJümmler,  II, 
5.  521.  —  Leilmiz,  Ann.  II,  <B.  198,  unb  Eckhart,  Hist.  gen.  ©.  12,  t)aben 
gemeint,  nicftt  ^einrid^,  ber  äJoter  3lba[bert§,  fei  mit  ber  JBatoa  t)ermä()tt  ge» 
ttjefen,  fonbern  ber  gleichnamige  Sot)n  beffelben;  unb  bem  ftimmcn  SBencf, 
^eff.  2®.  II,  ©.  603  m.  d;  ©enßler,  ©rabfelb  II,  ©.  152,  u.  a.  bei.  ^a-- 
gegen  erflären  fic^  ^ßtjiüip^,  Beiträge  «.  42  9i. ,  unb  ^irfd^,  ßeinridö  II. 
iöb.  II,  ©.  17  9t.  ®an;i  ot)ne  ®runb  ift  i.'öf)er§  ?lnnotime  ©.  34,  e^  möge 
öielmc^r  ein  Sruber  ^einric^S  mit  einet  (S(i)tDefter  ber  iöabcnberger  üermdt)lt 
getoefen  fein.  —  (Sine  anbere  (Sage  bon  bet  ^a\}a  f.  ©.  212. 

2}aB  ^einric^  eine  2od)ter  öon  feiner  erften  ^i^au,  ber  f)at()eburg, 
empfangen,  ^aben  mehrere,  Pfeffinger  I,  ©.  484;  Gundling,  Gundliiigiana 
XXXIV,  ©.  336;  Mascov.,  Comm.  ©.  28;  g3et)fe,  Ctto  S.  88  unb  8.  102, 
ani  ben  SBorten  be3  Widukind  II,  2:  Sigifridus  .  .  .  gener  quondam  regis, 
tunc  vero  affinitate  conjunctus,  gefc^loffen  unb  betjauptet,  ei  fei  bie 
3futta,  bie  ali  @emat)tin  SiegfriebS  in  einem  Diplom  (Eckhart  Hist.  gen. 
3.  129,  u.  ö.)  erfdbeint.  2;ieS  S)iplom  aber  ift  3tDeifeIf)aft  (f.  SBerfebe,  ©aue 
©.  76),  unb  aud)  jene  SBorte  beg  SSibufinb  muffen  anber§  üerftanben  »erben. 
(Sr  fclbft  erflärt  fie  II,  9:  mater  ejus  (Thancmari)  filia  erat  materterae 
Sigifridi,  de  qua  genuit  rex  Heinricus  Thancmarum,  h)ai  Eckhart  a.  a.  D. 
©.  109;  Orr.  Guelf.  IV,  ©.  382,  richtig  fo  auffaßt: 

/    \ 
(irüin^^i      9i 

'  I 

^eintiC^^|)atf)eburg    ©iegfrieb. 

SJiefen  ©rab  ber  Sertoanbtfd^aft  fonnte  SDÖibufinb,  ber  baä  Söort  in  einem 
nid^t  genau  beftimmten  Sinne  brandet,  loo^l  mit  gener  bejeic^nen.  —  2lnbet8 
giebt  bie  SBerteanbtfd^aft  ©eb^orbi,  |)ift.  gen.  3Ibl).  I,  ©.  241: 

ßtbin 

/        \ 

.£)eintid^^$ati|eburg    ^utta^Siegfrieb ; 

inbem  er  fo  feine  frühere  2Infidt)t,  aU  fei  Sutta  bie  3:odf)ter  ^einrid^?,  berid^tigt; 
ögl.  ^einemann,  @ero  <B.  126;  gener  fott  bann  in  ber  Sebeutung  tion  ©t^waget 
ftef)en,  »aä  dbtt  mit  bet  jtoeiten  ©tette  be3  SGÖibufinb  fi(^  nid^t  tietträgt. 


©ircur^  8* 

Der  ßfinamc  Auceps  (Doglcr,  -ftnklcr)  unö  bie  öarouf  bcruljenöcn 
€rjä|)lnngfn  rpätrrcr  ^Autoren.  —  ^nhtxt  ßmamm. 

Sltin  gteic^icitiget  ober  audf  nur  älterer  «c^rtftfteQcr  fennt  ben  Jöetnamen, 
mit  toelc^em  ftönig  ^eintieft  fpäler  ooriug^toeife  faejetc^net  iDorben  tft. 
'Jio(^  loeniger  finbet  üä)  in  i^nen  ittoai  oon  ben  ÖJefc^id^ten  bie  mit  biefem 
'Jlamen  in  23erbinbung  gebracht  roerben,  unb  auf  benen  berfelbe  am  6nbe 
beruht. 

Jluerfl  ber  Annalista  Saxo")  um  bie  5Jlitte  be«  12ten  3fl^t^unl>ett5  Ijot 
e^eidjnung:  919  (SS.  IV.  ©.  594)  in  eine  auh  bem  Cont.  Reginonis 
entlehnte  Stelle  fügt  er  bie  iüjorte  ein:  cognomento  Auceps.  5ln  eine  ^nter» 
polation  tft  nadt  Unteriucfjung  ber  Crtginall}Qnb'ct)rift  nidjt  ju  benfen.  (*i  ifl 
audf  tpa^rfcbeinlic^,  bog  ber  3lutor  eine  iarfteflung  benujte,  bie  im  12ten  ^al)x* 
!)unbert  entftanben,  in  eigentl)ümli4er,  aber  oielfac^  fagen^after  SBeife  bie  ©e* 
id)i(^te  namentlich  aud)  ber  «äc^fiic^en  Äönige  be^anbelte,  unb  bie  üoBftänbiget 
übergegangen  ift  in  bit  iSöfjlber  3lnnalen'-). 

_jn  biejen  toirb  er}äl)lt,  SS.  XVI,  £.  61:  cognominatur  auceps 
(Ölofie  am  5Hanb:  the  vogelere),  pro  eo  quod  venatu  semel  in  curia 
saa  '''  '  '  hnunalem  declinans  intemjieriem.  cum  pueris  lascivis  avicu- 
las  :  In    quo  etiam  studio  a  principibus   dejjrehensus,  iDO]iinate 

.\qui.-^..w,.  .i.tronizatus  est.  Sie  t)ierauö  obgeleitete  «ädjfijd^e  Süeltdjronif 
<■.  1.52,  5.  l»it»^)  gtebt  ti  alfo  irieber:  Dit  is  Heinric  de  \  ogelere  gebeten, 
wände  he  to  Vinkelere  ward  vunden  do  he  van  den  vorsten  gekoren  wart ; 
do  Togelede  he  mit  sineu  kinden. 

5c^  tneift  nid)t,  ob  ein  ^ufo^nnien^ang  jmift^en  bem  Slamtn  Vinkeler 
unb  bem  t)ier  genannten  Crt  Diukeler  angenommen  merben  botf:  ob  tttoa  in 
einem  Jrut^dj^n  (yJebic^t  ber  *Httm  eine  WoQe  fpiette  ? 


\>  lif  *tut)et  angrffibrte  Sttrift  Inii^t-ratorum  a%  -i.uj'e  »A  Hfinricum  V.  na 

nnaclar«  K**ta«.    btt  tbtn<aU(   btn  Kamm  bat,  L«ii  l.  <0T,  tft  tin  Vu*jug  aul 

Ekkebar«!  Bon  bem  fcSttten  £iam(T<I(btnrt  vlSn<4,  bt.  uidjnuna  ^iniufftatc ;  T-  SS. 
VI.  e.  i:i;  «r*iü  XI.  e    3li.  ff. 

2)  Ot^  ^abr  bttl  )u  )(iflfn  gtfui^t  in  bri  flbiionblung  fibti  eine  eä4fif(i)t  ftaiftr» 

«rnnif     Jintctttcn  toitb  (I  in  bft  liffritatton  bon  ^V  Voigt,  Tit  9(l)lbti  (Sbrontt  unb  bie 

Urnen  Aaifrrfagrn,  ftaUt  Ibia,,  bit  tck])  ift  an  unfiefttTtn  etQauAtuneeii .    B» 

errinftimmung  (totfaen  ber  V6i)Ibti  (5t)ronit  unb  brm  Ciibf.  Unnaiifltn  lebigliA 

1.   {»tti     ^,1f,  !.Mhf  rin  lul^   h.ififibf  (fitmplar  bt*  SRtQarb  öon  «ura  benalt 

'  unbtrt«  ttbtnbtt  CS4fif4tr  9ldii(b  ait  jpU 

.!(  tttoa«  ibnliitt«  ttie<tbrr4t  I,  C.  7W  hb? 


unb 


rqung  (unb  baft  tt  tine  loI(be  ift.  toic  it|t  aOaeneis  anerfannt, 
„„V    .  :.  9lT    III.  tsonte,    bit  CutOt,  ebtr  natb  XOtbtfinbl   «nfi^t. 

VrAib  II,  S.  .'.'.  n):r  Mt  eaOiftiKliTonit  tin  Qictr^t  aul  btr  abronit  btl  Aonrab  ben  ^al* 
btiftabt,  trgab  Heb  mit  edhaattett  gtrabt  aul  bitftt  EttOt)  gitbi  bttl  \o  Mitbei:  Ihr  m« 

3abrt>   b    bt<(b.  bt14-  -  0«it'  ^(tRTttb  I     «   "lufl  14 


210  «scuta  8. 

ausgemalt  in  feiner  SBeife  ()at  bie  Sad^e  ®otftieb  toon  93tterbo  >),  ber  bie 
$5t)tbet  SlnnaUn  obct  it)te  CurQe  benu^te,  in  bem  poetifc^en  ibeil  feinrS 
WexUi,  SS.  XXII,  ®.  233: 

Ilenricus  dux  Saxonicus  regnare  vocatur  ") 
Legati  mittuntur  ei,  qui  sepe  rogatus 

Noluit  imperium  sumere  rite  datum. 
Invenere  ducem  veterano  more  sedentem, 
Aucupis  officio  sua  retia  perficientem, 

Ut  modicas  caperet*»)  insidianter  aves. 
Et  quia  simpliciter  fuit  his  prcsentibus  auceps, 
Ammodo  perpetuo  cognomine  dicitur  Auceps''). 
Cum  tarnen  egregium  mundus  halieretc)  eum. 
2lu(^  bie  ©teile  bti  l'ol^engtin,  bcffen  S^ic^ter  bte  Sadjjenci^ronif  benu^te, 
mag  1)itx  initgett)eilt  luetben,  ed.  Diüdett  ©.  85: 

under  stunden  man  in  schimpfe  in  nante  den  Vogelsere ; 
d6  er  ze  künege  wart  genomen 
unde  de  vürsten  boten  nach  im  waren  komen, 
mit  einem  kloben  er  vögelt;  daz  brabt  daz  maere. 
.g)ieran  fc^liefet  ficft   bie  ^iotij  in   einem  92cftologium    bei  i).  ftreujftiftcä 
8U  9iorb()Qufen  (ö.  3.  1334),  5fft|tf)tift  bei  ^orabercinS  ©.  5:  Obiit  Henr.  im- 
perator  qui  Vogelere  vocabatur. 

2luf  eine  anbete  Ueberliefcrung  !d)eint  jutücf,5uget)en  bie  Chronica  Saxo- 
num,  bei  Henricus  de  Hervordia,  ed.  Potthast  (g.  74:  Iste  Henricus  dictus 
est  de  Dinkelere  et  Henricus  Auceps.  XarauS  abgeleitet  ba?  Chron.  vetus 
ducum  Brunsv.  c.  2,  ©.  578:  Iste  Henricus  de  Vinkelere  dictus. 

^ic  späteren,  namentlidö  9iorbbeut|d)cu  6t)tonifcn  beä  ÜJlittelattcr«  geben 
bie  ©ad)C  in  oetjd^iebencr  ^off^nQ-  Chron.  minor,  SS.  XXIV,  <B.  185:  Iste 
dictus  fuit  Auceps,  quia ,  dum  caperet  aviculas,  renitens  electus  est,  eine 
Stelle,  bie  fit^  Jnörtlid)  n)icberf)oIt  beim  Sifridus  de  Balnhusin  finbet,  Pisto- 
rius  ed.  Struve  I,  <2.  1332;  Chron.  Goslariense,  2.  (ll)ron.  II,  ®.  604:  qui 
vocabatur  Auceps,  unb  61)tonif  tion  S.  ©imon  unb  ^uboä  su  &oilax,  eb. 
©.  591;  Compilatio  chronologica ,  Leibniz  SS.  II,  S.  G4:  Hinricus  primus 
dictus  Auceps  Saxo  imperat.  Auceps  dictus  est,  quia  in  aucupio  assumtus 
est  in  regem;  Engelhusius  chron.,  cb.  II,  S.  1071:  Hie'  inventus  in 
aucupio  dum  afsumeretur  ad  imperium ,  dictus  est  Auceps ;  Stadwegius 
chron.,  eb.  III,  <B.  206;  Ann.  Spirenses,  SS.  XVII.  ©.  f<S:  Magnum  chron. 
Belgicum,  Pistor.  ed.  Struve  III,  <B.  76:  Aiia  chronica  dicunt  (ej  id)cint  ge« 
tabe  ©otfricb  t)on  Silerbo  gemeint  ^u  fein):  cum  legati  ad  cum  venirent, 
invenerunt  eum  ante  horreum  sedentem  et  retia,  quibus  aves  caperet,  texen- 
tem,  inde  postea  vocatus  fuerit  Auceps;  sie,  licet  renuerat.  rex  fieri  cogitur. 
S3ei  Korner,  ber  ben  Henricus  de  Hervordia  auefd)retbt,  l)etfet  ci  üorb/Cr,  Eceard 
Corp.  bist.  II,  £.  514:  Henricus  cognomento  Auceps,  id  est  Vogheler.  S^ie 
3fnfd^rift  einer  Statue  ^eintid^a  in  Üicgensbnrg  ift  n3ol)l  aui  nod)  neuerer 
3cit,  ^otmai)r,  g).  Stutpolb  3lnm.  S.  8: 

Fertur  equo  celeri  hie  Henricus  in  ordine  primus, 
Aucupio  celeber,  nee  minus  imperio. 
Saß  inebet  eine  l)iftoTiid)e  Il)atiQd)e  ber  (ftjätjtung  p  gtunbe  liegt,  nod^ 
biefelbe  umgcte^rt  auf  njillfütlic^et  (frbidjtung  einci  einjclnen  Slutore  bcniljt, 
ctgiebt  fid)  bejonbets  ani  einer  Stelle  bcs  ?ltnolb  Don  t'übed  (juerft  nad^= 
geteiefen  öon  yappenbcrg,  3lrd)iü  VI,  e.  570)  II,  18,  SS.  XXI,  S.  13?:<:  Hunc 
montem  (Hartesburg)  olim  firmissime  edificaverat  Heinricus  imperator  senior, 
contra  quem  Heinricus,  filius  ejus,  consurrexit,  qui  etiam  expulit  illatis  pa- 
trem  crudeliter  armis,   qui  etiam  a  Saxonibus  in  Welpesholt  hello  fugatus 


dinricns  qai  cognominatus  est  Vogelere,  qnod  latine  dicitur  Anceps,  quod  a  piincipibus  electus 
*t  qnaesitus  in  opido  Vinkelere,  cum  filiis  suis  in  aucupacione  est  inventus.  Xie  anbete  Ueber» 
febung  in  einet  M&niQSbetget  unb  Sonjiget  ^onbfd^tift  übergcljt  btc  So^e  gan). 

1)  3^n  unb  fpäterc  iBctic^te  benufecn  ©rintm,  2eutfd6e  Sagen  U,  S.  154. 

2)  So  aüä)  @.  2^:  cognominatus  Auceps. 

a)  8(cilic«t)  ex  consangcinitate  Earoli.      b)  s.  ante  orrenm  sunni.     c)  s.  in  omni  rirtute. 


St.  ^tinxiäii  SBeinome  'Auceps*.  211 

«st     Cumque    ii>sum    castrum  quasi  jugum   totius   Saxonie  fuisset  et  Impe- 
rator propter  nimiam  superbiam  suam  non  solum  Saxonilius,  sed  etiam  sedi 
apostolice    et    omni    lere  imperio    exosus  fuisset,  Saxonum   principes   cum 
episcopis  apud  Goslariam  coUoquium  celebrare  statuerunt.     Et  ibi  conspi- 
ratione  facta  contra  Heinricum  cesarem,    alium  contra  eum  regem  suscitare 
conati  sunt,    ^'ed  cum  de  electione  regis   scisma  esset  inter  eos,  et  quivis 
pro  iil)itu  siui  illam  vel  illam  personam   designdret,   que  iüonea  non  esset, 
surrexit  quidam  inter  eos  Conradus  nomine,   vir  eloquens,  et  dixit  ad  eos: 
'Ut  ouid  discordatis,  o  viri?   Nonne  pro  bono  pacis  convenistis?  Si    plackt 
consiliuni  meuni,  ego  vobis  virum  bouum  demonstrabo.  dignum  bonore  regio, 
virum  felicem  in  victoriis.  per  quem  Dominus  operabitur  salutem  in  nol>is'. 
At  illi  omnes    assensum    illi    prebueruut.    ut,   quemcunque   ille  designasset, 
bunc  regem  omnes  salutarent.     Qui,  assumptis  secum   sociis,   abiit  ad  ho- 
spitium  cujusdam  bonesti   viri    cui  nomen  Ileinricus.     Sed    intrantJbus  illis 
bospitium,  ipsum  non  invenerunt.     Erat  enim  in  borreo,    aucupandi  studio 
occupatus.     Uxor  autem  ejus  illos  intrantes  lioneste   suscepit,  aicens,  mari- 
tum  presentem  non   esse,   non   longe  tamen  positum.     Cumque  illi  dester- 
nerent   equos,  et   convivium  hospitibus   instrueretur,   illa  clam  misit  equos 
marito,  ut  equitando  donium  intraret,  quasi  de  via  venisset.     Uli  autem  in- 
tranti  occurrerunt.     Quos    ille  cum  salutatione  boneste  suscepit,  precipiens 
poni  mensam.  iuvitans  ad  epulas.     Cui  Conradus  respondit:  *Non  comedam, 
donec  loquar  sermones  meos'.     Qui  ait:   "Loquere'.     At  ille:    'Te  salutant 
omnes  Saxonie  principes,  rogantes.  ut  quantocius  ad  eos  Goslariam  venias '. 
At  ille  respoudit:    'Quid  tantilli  viri  indigent  principes  Saxonie'?    Surrexit 
tamen  et  venit  ad  eos.     Quibus  Conradus,  qui  eum  adduxerat,  dixit:  '  Ecce 
rex  vester'.    Confestim   autem   omnes    unanimiter   creaverunt   eum    sibi   in 
regem.     Et  ex  eo  quod  acciderat,  quia  in  aucupando  detentus  fuerat,  quod 
tamen  illi  quasi  de  futuro  augurium  erat,  dictus  est  rex  avium.   Teutonice 
antem  vocelkuning.   —  £qJ   ^iet  }u  gtunbc  liegenbe  !)iftoufd)e  fjactum  fann 
nur   bie   äi*al)t  9{ubolfä   öon  5H^etnfclben   oU  ©eqenfönig  gegen   |)einrid)  IV. 
fein;   ober   bie  i^crtauid)ung   be?  *)iQmeus,    bet  9^amc  Äonrob   für   ben   Dor- 
fc^logenben  Ötafen,  ba*  fyinbcn  auf  bet  2^ogeljogb ,  bie  3}ejei(^nung  al^  Sogel« 
fönig,  far,i   ba?  «'^anje  ber  (Sr^ät)lung,  bie  butc^aus   nid^t  bet  tottflid)en  ©e» 
fdjic^te  feinet  äOül)l  cntfpridjt,   jetgt   mit  iöeftiinmt^eit,   bafe   ^tet  jene  äJolf^« 
jage  üon  bem   uim  .Rönig  ciiDdl)lten  «ac^fen  ^eintic^,   bet  auf  bei  2Jogeljagb 
befdjäftigt  bie  ^Jadjtic^t   ieiner  Cfr^ebung  befam,   nur   auf  anbete  U)et^dltni|fe 
übertragen    unb   butd)  9{ebcnumftänbe   etioeitett   unb    au^gefd^mücft    begegnet. 
£ie  Sage')  abet  oetioedjfelt   unb  öettoittt  3^«*  unb  Ott;    fte  fnüpft  i^te  ©e« 
bilbe  an  betfc^iebene  ^-''crfonen   unb  iOerf)ä(tniffe   an,   fie  toirb  teid)t   tion   ber 
einen  ^erüoitagenben  OJcftalt  ouf  bie  anbete  flbetttagen,  unb  eä  fann  fid)  l)iet 
nut  fiagen,  ob  fie  uifptü:-  '  "    '  "    auf  .Ocinrid)  beliebt  ober  etP  fpötet  an  it)n 
angefnüpft  lootCien  ift.  c  id)eint  jcbod)  jebenfall«  ongenommen  mtX'^ 

^jn  ,,•  ""',;.,,    ba  fben  j....   ..,.„..  aud)  in   bei  onbetn  önäblüng  untei  ganj 

ont  tniffeu  unb  offenbat  iitig  fid)  roiebetfinbet.     Jpeiniid)«  ^tbebung, 

bie  C-  ■  5ad)fen  um  föniglitften  iüüibe,  gab  ben  Stofr  v«r  nu«fc^«nürfen« 
ben  «age;  man  wuftte  fpdtet  nid)t  immer  richtig  biefe  anjubtingen  unb  uet» 
banb  fie  mit  fpäteten,  bog  3nteieffe  be»  Söolfä  mädjtig  antcgenben  ibegeben» 
leiten  —  fo  Ijiet  mit  ben  Äämpfen  bet  Sot^jen  gegen  ben  ,^tän(i|d)en  ^^einiidö- 
(Sine  anbete  (jietmit  beitoanbte,  abet  unabqängige  (ftvit)lung  tt)etlt  nad) 
einet  fKinbft^Tift  bti  Idten  :3al)ti)unbetti  auft  Bredelar,  De  miraculis  b.  .Mariae, 


1)  floiat  3  21  nimmt  alt  CucOt  fftt  bit  Ann.  Palid.  ritt  ütb  an.  .bon  bfin  Rtb  rnt« 
tithtt  tMut  Stropticn  im  OoK  trlialttn.  obn  tuxA  .SufaQ  rin  fdiriHlittr«  S^ructfläet  in  bie 
^finr-  '-•  ■!•■'•'.^(r4  oefallfif  Irr  Ti^trr  mbje  fdion  )u  Vfbjrltfn  fttinritb*  ieine  2batni 
brr  t.  unb  toirriicttMtfdiiitiK  \tinfx  t  arftrUunfl  lu  (ttuiibf  Ucam      rinr  jrbrnfaO« 

aar,,  i(t|ttfb«nbf  5>fTtniitbiinfl    VJan  fann  la  bti  bttffii  fpätftfn  erjhblunjtn  oUff 

binfl»  i.r.  \-(v(i  benttn.  loir  v"'   '  ■—    •:.-  onbftJWo   an'ütjrt   rnib   CVffib'iTb  bon  BanaoU»n 

tit  lotcbrTflttbt     flbtx  bafi  r  rbunbrrt  iotibe  in  uit^TÜnglKtcr  Kcttolt  tierorltfltn, 

fl  in  (tinrr  WriU  lD(ibtf(l)(t!  n  unb  bnrau«  nr<(ht(l)!li(tr  Ibati<i(t)(n  )u  rntnrbmfn 

buTctau*   uniudifrin      9)o(b   tvnu.icr   irüruttt  abrt   r  U*   WöiUiÄfrtt   binarftrQtr 

»<frmutt)iinfl .   t>tinn(t)   babe  .»ffltn   fetnft  unbSn^  fl'   bfn   ^finamrn   rtinflft 

trdalttn.  b(T  iictil^(I  nur  btdcn  boigtfunbrn  unb  ,ri.  .()'8<f4i<()t(*  binjuflrbictKl 

14  • 


212  (Secuta  8. 

2JtQ&mann  mit,  Äaiferc^rontf  III,  ®.  1068:  fie  überträgt   bieS   unb  anbere* 
auf  |)einrtd^  II. 

Dicere  Bie  übet,  I)(i§t  ti,  de  Heinrico  rege  Babenbergensi  u.  {.  lo. 
Erat  igitur  idcm  vir  sanctus  genere  princeps,  sed  morum  honestate  prae- 
clarus  et  sie  bereditate  sua  contentus,  ut  nunquam  manus  suas  alicui  pli- 
cuerit.  Ilabebat  quoque  consimilem  sue  bonitatis  uxorem,  nomine  Havaiii, 
a  cujus  nomine  praefatam  civitatem  Bavenberhc  lednuis  esse  vocatam. 

Quibus  in  domo  sua,  sicut  eraut,  honeste  sedentibus,  seseque,  sanctae 
castitatis  intuitu  carnis  commixtione  plane  remota,  fidem  integrum  sibi 
servantibus,  divino  judicio  factum  est,  ut,  mortuo  rege  Saxoniae,  vir  ille 
praeclarus  in  regem  eligeretur  ab  omnibus  bujus  terrae  principibus  atque 
baronibus. 

Quo  facto,  mox  nuntii  mittuntur  ad  principem ,  quibus  accersitus  ve- 
nire deberet  ad  curiam,  quatenns  ihi  totius  regni  conniventia  susciperet  hujus 
ipsius  regni  monarcbiam.  Cumque  venissent  ad  villam  Tbincbelere  dictam, 
a  civitate  Hildeneshemensi  non  valde  remotam,  domumque  praefati  prin- 
cipis  magno  coniitatu  stipati  gaudentes  intrassent,  dominaque  quasi  cum 
•  regia  veneratione  salutata,  ipsum  non  repperissent  —  ipse  quippe,  sicut 
erat  vir  omnino  simplex  et  bonus,  volucres  captans  proprio  suo  solus  se- 
dit  in  horreo  — ,  quodaramodo  tristes  effecti  sunt,  quod  non  invento  illo 
venissent.  Domina  vero  pro  domini  sui  simplici  rusticitate  soUicita,  legatis 
omni  cum  honestate  receptis  et  humane  tractatis,  dominum  suum  venandi 
gratia  silvam  adiisse  eumque  jamjam  reversurum  esse  promittens,  interim 
equum  praeparatum  et  canes  misit  ad  horreum ,  ut ,  equo  quantocius 
ascenso,  cum  canibus,  quasi  de  venatione  redisset,  domuin  festinaret  ad  ho- 
spites.  Quod  ille  gratantei  recipiens,  profectus  in  equo  cum  canibus  domuni, 
quia  cito  reversus,  et  ipse  cum  honore  suscepit  ut  hospites,  quos  omnino 
nescivit  adhuc  esse  pro  se  regni  legatos  ad  ipsum.  Legati  vero  omnes  in 
commune  surgentes  et  genua  coram  eo  quasi  coram  rege  cum  omni  vene- 
ratione, illo  satis  satisque  prohibente,  flectentes,  verbum  quod  de  eo  factum 
est  ei  confidenter  aperiunt  eumque  suppliratione  qua  poterant  super  hoc 
ipso  verbo  secum  venire  compellunt.  Quod  cum  ille,  quia  (1.:  quasi)  illi 
luden tes  loquerentur,  acciperet,  eosque,  ne  se  derisui  deberent  habere,  ro- 
garet,  ipsi  se  cum  jurejurando  nequaquam  ridere,  sed  veritatem  testari  re- 
spondent  et,  ut  nullas  moras  venieudi  cum  ipsis  innuere  debeat,  preces  et 
preces  ingeminant.  Quo  audito,  vir  sanctus  quasi  divina  vocatione  toactus, 
rebus  domi  dispositis,  surgit  vaditque  cum  illis,  et  effectu  probavit,  verum 
esse  quod  edoctus  erat  ab  iliis.  Nam  more  regio  cum  omni  ambitione 
susceptus,  ab  omnibus  principibus  terrae  atque  baronibus  mox  levatur  in 
regem,  certe  sub  jurejurando  fide  recepta  cunctorum. 

Regina  vero,  quae  domi  remanserat,  vocata  post  eum,  cum  aliquamdiu 
sedisset  in  solio  regni  cum  ipso,  beata  morte  detuncta  est.  Ob  cujus  amo- 
rem  Babenbergensem  episcopatum  condidit,  quem  pro  nominis  sui  memoria 
sie  appellari  constituit. 

dagegen  eric^eint  e^  al§  ganj  toitlfürtid^e  Umgcftattung,  tncnn  fpätere 
Sd^riftfteller  ben  Setnomen  auf  anbete  SQßeife  jju  erflären  fuc^ten.  Sd^on  Andreas 
Ratisbon.,  bei  2){Qßmann,  ^aifetdirontf  III,  ©.  1066:  der  genant  was  der 
Dyemuetig  oder  der  Vogler,  dar  umb  das  er  geren  vogel  fieng;  Krantz, 
Saxonia  III,  c.  4  (Frf.  1621.  fol.)  S  67:  Heinricus  Saxoniae  dux  cogno- 
mento  Auceps,  quod  in  adolescentia,  cum  pater  rebus  praeesset,  ])Iurimum 
indulgeret  aucupio,  unb  Mutius,  Chron.  Germaniae  (etfi^ien  juerft  SBafel  1539), 
Pistor.  ed.  Struve  II,  ©.  70ö :  Vehementer  rure  delectatus  est  hie  vir,  sicut 
consueverunt  semper  omnibus  saeculis  nobiliora  ingenia.  Aucupio  quoque 
saepe  animum  relaxavit;  hinc  cognominatus  est  Heinricus  Auceps.  SeibeS 
oerbinbet  bie  alte  Sd^ritt  bom  3Infang  ber  lurnicte  (^tuglburg  1518.  4;  f.  Qi- 
curS  22) :  Hainricus  der  erst  des  namens  .  .  .  des  zunamens  genant  der  Vog- 
ler, umb  des  willen  das  er  besondern  lust  unde  freut  im  voglen  sucht,  wann, 
als  er  zu  Romischem  künig  erwölt  und  im  solchs  mit  botschafft  verkündt, 
ward  er  l)etretten  mit  seinen  jungen  herren  und  sünen  sitzend  auff  ainem 
vogelherd  vögel  zu  fahen,  defshalben  er  den  namen  kayser  Haimicb  der 


R.  ^einxiäii  iöetnamen.  213 

Vogler  für  und  för  bebalten  bat  9lfiiner,  Sutnierbuc^  (1530)  S.  2  b  (1532. 
6.  XI)  fagt  nur:  der  gnant  ward  der  Vogler,  darurab  das  ime  so  wol  mit 
solchem  waydwerck  was.  ßbeiijo  M.  Crusius,  Ann.  "Suevici  (1595)  II,  B.  87: 
Dictus  est  Xuceps,  quod  cum  a  principibus  ad  imperium  quaereretur,  in- 
ventus  fuit  a|iud  liberos  suos  avibus  capiendis  operam  dans,  sicut  et  alias 
ejus  rei  Studiosus  erat. 

daneben  fanb  aber  quc^  bie  utfptüngUd^e  ©rjäblung  Süetbieitung.  ^lait 
ift  ^otnett  gegangen  ben  Ctt  ju  bejeic^nen,  no  ben  togelfteQenben  .^etjog  bie 
iBotic^aft  bei  äüabl  gettonen  t)abe:  in  feinem  9iamen  ^'n^^fn^fei^^')  ober  ^ein« 
ttd)*tt)infet-i  |oüte  et  bi«  jut  neueften  3''t  ^'f  ©tinnerung  ber  SBegebenljeit 
bemalten. 

Sdfon  .^a^n'),  6inl.  I,  S.  18,  ^at  ben  Flamen  au^  ber  ©efc^ic^te  ju 
öetbonnen  gelacht.  SBenn  bagegen  a)iannett,  @e|c^.  b.  alten  Scutidicn  II,  S.  13^3, 
ntd)t  blofj  it)n,  fonbctn  aud)  bie  ju  gtunbe  liegenbe  ©r^^Iung  rechtfertigen 
toili,  fo  bot  ^ic  Jtiitif  bamit  nic^td  ju  tt)un.  £;t  3age  bleibt  tf)t  diid)t  ünb 
3nteteffe.  2ic^et  aber  batf  nic^t  fic  bem  ßönig  ben  ^Beinamen  geben,  unter 
welchem  et  im  'Änbenfen  ber  (Befcftic^te  leben  foll'^). 

6in  anbetet  5}einamc  ben  ^eintic^  bei  fpäteten  SdjtiftftcHetn  fü^tt  ift 
humilis.  (ft  finbet  ]idi  feit  bem  12ten  3abtf)unbett  bei  öetfcftiebenen,  luenig« 
ften^  tbeiltocife  untet  ft^  in  feinem  nac^tcetäbaten  Suio'nnienfjang  ftebenben 
9lutoten.  93ieüeidjt  ba*  öltefte  äeuQni«  ift  bas  gtagment  futjet  Slnnalen,  bie 
einet  Itietet  .^anbidjtift  bes  Dtegino  angebängt  finb  unb  fonft  in  einet  getoiffen 
a)etttonbtf(baft  ju  ben  ^etefclber  ^Innalen  fteben,  ?ltcbiB  XI,  2.300:  Henrious, 
filius  Ottonis  ducis  Saxoniae,  cognomento  üumilis,  ei  successit.  Taian  fc^lie^t 
fid)  bie  Epistola  conventus  Eptemac.  an  ^einticb  VI.,  Martene  Coli.  IV, 
S.  461:  Deinde  translatum  est  regnum  ad  Ileinricum  Ilumilem  de  Quidelen- 
burch,  filium  Ottonis  ducis  S;ixoniae;  unb  bamit  »öttlid)  übereinfttmmenb 
ba^  Chron.  Kpteruacense ,  SS.  XXIII,  2.  48;  ögl.  ben  Cat.  abb.  Eptern., 
SS.  XIII,  2.  741 :  Heinrici  Ilumilis,  unb  2.  742.  —  ©on.j  unabt)ängig  ift 
bie  Chronica  episcoporum  Merseburgensium .  SS.  X,  2.  166:  humilis  Heu- 
ricus  rex;  unb  ebeiilo  2.  176.  —  (Jiner  nod^  anbern  ®egenb  geljött  an 
Haiiiio.  b:t  in  SJomberg  fein  Söud)  De  decursu  temporum  Dor  1139  f^tieb, 
Jaflte  Hibl.  V,  2.  547:  Hie  propter  modestiam  et  humilitatem,  quam  circa 
omnes  babuit,  Humilis  agnominatus  est.  £atan  fcblie^t  ficb  Chron.  Te^em- 
seense,  Pez  Thes.  anecd.  III,  3.  2.  500:  Hainricus  rex  hi^us  nominis  I., 
qui  pro  morum  suorum  modestia  et  humilitate  Ilumilis  est  nominatus. 
jünger  finb  bie.IIistoria  imjyeratorum  aul  einet  ?lbmontet  Jg)anbfd)tift,  SS.  X, 
2.  137:  Hie  (Otto i  babuit  filium  qui  vocabatur  Heinrirus  Humilis;  unb 
nadtlftx:  ipsum  Heinricum  Humilem  coronaverunt;  Coli,  historica,  Mon. 
Boica  XVI,  3.  Ö47 :  Otto  dux  Saxoniae  genuit  Henricum  dictum  Humilem 
regem  Romanorum;  .\ndreas  Ratisbon.  Chron.  Bavar..  SS.  Kulpis.  ed. 
Scoilter  2.  16:  Videtur  autem  historiae  convenire,  quod  lefritur:  Otto  dux 
Saxoniae  genuit  Heinricum  Humilem  dictum;  beffelbrn  Chron.  gener..  Fez 
Thes.  IV,  ;{,  2.  464:  Iste  Heinricus  dictus  Humilis  inter  imperatores  non 
computatur;  Dgl.  bie  Tfutfite  6l)tonif  betreiben,  öorbct  2.  212;  .\nonymus  de 
Henrico  II.  et  fundato  ab  ipso  episcopatu  Bambergense,  .^ambuiger  ^anb' 
fc^tift  fol.  40:    Humilis  Henricus   Gemianiae  rex,   antea  Saxoniae  dux.    na- 


1)  e.  etolBfri  OtfcttAtt  ^einni^en  I.  VtipL  IV«.  4.  a.  «nf.;  Vriblt,  ^atifaflcn 
C  l.s  VnbtT«  Crtc,  nie  ed^ulenbuta  an  bei  Cht.  ntnntn  bit  Caotn,  bei  xutin  unb 
C^lDaT),  9tOTbb.  Cagrn  £.  \k: ;  $rit)l(  a  a.  C.  S.  'J\,  bet  bemerft.  lote  btrfdiirbtne 
SogetlieeTbe  am  {>ar|  auf  €>einn(t jurfttfqeffllirt  totrben,  bie  VogelfieaeT  ibn  toie  eine  4lrt 
C4u||)atTon  betractten;  bal   aui^  •.  186. 

2)  L^ibnix,  Ann.  II,  C  SOS,  mit  htt  ttnntrtuna  bon  Kckbart.  Vgl.  bagegen  f4»a 
Gandlinir.  H.  A  «.  71.  toe  au4  b»n  kCT  Stliamtiuna  dtteret  C^tiftftelleT  bie  9(ebe  ift.  bat 
cl  fRfinien  ^einrit^l  gSbe,  Iso  et  mit  rtnem  Oogel  In  bet  ^anb  abgebilbtt  fei 

3)  Dgl.  SeRel.  Cbroo.  Gotw.  C.  13». 

4»  VII  eine  reine  ebirlerei  erfAriit  loa*  Viber  fagt.  lie  Teutf^e  Volitif  St.  t/nn» 
ttd)«  C  1.':  ,.91t(bt  1o  trer  toat  bet  Seinane  bei  .'Vinfler».  ben  ibm  bte  ^{a^icelt  gao;  fl 
toar  i^T  bal  tlnbenfen  an  bal  planbolU  Oirten  biefel  Mntgi  geblieben,  mit  weU(e«i  n 
bie  hinten,  bie  et  »olllc,  fl^cf  in  frln  9tt|  betan  .  ftin  Slinlt^ei  Vtlb  ab»  au4  Oieft« 
btc4t  I.  e.  206. 


214  «scurt  8. 

tura  Clemens  et  benignus,  propler  quod  Humilis  est  appellatus;  Liber  chro- 
nicarum  (149:?.  fol.)  ©.  174:  Sic  Heinricus  Humilis  vocitatur.  —  DJan  fonnte 
benfcn,  baß  bcr  ^iame  mit  bcn  6t3ät)lungen  in  iüerbinbung  ftef)c,  bie  fid)  an 
bie  *3lblet)nung  bct  Solbung  unb  Ätönung  anfc^lofien  (f.  grcutä  10).  3)o(^ 
ftnbet  jid)  beibeä  nirgenbd  jufammcn :  bie  Chronica  Saxonum.  bei  Henricus  de 
Hervordia,  ed.  Potthast  «.  74,  fügt  bem  roai  fie  über  bie  fltone  t)Qt  nur 
t)inju :  humiliterque  et  mansuete  regnum  tenuit. 

@an^  entgegengeie^t  ift  bie  S^ejeic^nung  magnus,  bie  fic^  einjcln  finbct. 
Ann.  Colonienses,  .SS.  I,  S.  98:  Heinricus  magnus  obiit;  Constantinus.  Vita 
Adalberonis  c.  17,  SS.  IV,  6.  664:  ex  magni  Heinrici  linea  descenderant; 
Hugo  Flav.,  SS.  VHI,  S.  357 :  Heinricus  primus  successit  magnus  imperator; 
unb  ebenjo  3.  359.  3d)  finbe  fie  aufeerbem  nur  bei  fpätcten  S^tiftfteflern: 
Conradus  Schyrensis,  S."^.  XVII,  S.  627:  Heinricus  magnus  Saxonum  et 
Francorum  rex;  Chr.  Tubert  Hist.  episc.  Ratisbon.,  Oefele  SS.  R.  Boic.  I, 
S.  549:  (Heinricus),  qui  et  magnus  ob  egregia  a  se  patrata  facinora  dictus 
est.  Sögl.  ben  2tu«brucf  eiltet  Urfunbenercerpt§  bei  Dronke,  Cod.  dipl.  £.  313: 
sub  principe  magno  Heinricho.  h)0  ti  aber  nicftt  mie  ein  tBeiname   erfd^eint. 

aöenn  ^einrtc^  rex  pacificus  Reifet,  oben  ®.  112  9t.  2,  ift  e^  lDot)l  nic^t 
gerabeju  al5  Jöeiname  ^u   faffen. 

ITJctfrcürbig  ift,  bc.^  rocnigftenä  einmal  aud^  ber  9lame  Martellus 
oon  bem  i?önig  *gebtaud)t  ttjotben  ift,  (äJenealogijd^e  lafel  auS  bem  ©tein- 
felbet  6ober  be?  "Widukind,  SS.  III,  3.  21.5. 

3)ie  Söejeid^nung  aU  Saxo,  Saxonicus,  Saxigena,  bie  fid^  in  manrfjen 
^enfmätern  finbet,  ^at  aud)  n\d)t  immer,  mie  ^^tjiflipä,  ißeiträge  S.  99,  meint, 
ben  a^arafter  eineS  Seinamen?;  3.  58.  Ann.  Hersfeld.  (Hild.  SS.  IV,  S.  52; 
Altah.  SS.  XX,  S.  785):  Heinricus  Saxonicus  (Lambert  ©.  53:  Saxo)  suc- 
cessit ;  unb  bie  Stellen,  reo  er  al§  rex  Saxonicus  bejeidjnet  h)trb  in  ©rcurä  9. 
Soc^  ift  ei  ber  f^aü.  Chron,  Laurish.,  SS.  XXI,  ©.  388:  Heinricus  cogno- 
mento  Saxo.  3toeifell)aft  finb  Amolfus,  De  S.  Emmerammo  I,  6,  SS.  IV, 
©.551:  Heinrici  Saxonis :  Series  regum  Mogunt,  SS.  XIII,  ©.  314:  Henricus 
Saxo  regnavit;  Chron.  cod.  Ven.,  SS.  XXIV,  S.  113:  regnavit  Henricus 
Saxo;  Chron.  minor,  eb.  ©.  1><5:  Heinricus  Saxo.  »0  m  iifxn  Zueüi  fle^t  dux 
Saxoniae;  Ann.  S.  Pauli  Vird.,  SS.  XVI,  3.  500:  regnante  Henrico  Saxone. 
Sögt,  eine  ©teile  bei  16ten  3at)rt)unbert§,  angefül)rt  üon  9iotf)  ö.  ©djrccfenftein, 
^Patrijiat  ©.  28  9i.:  Heinrich  Sachs  ein  dapffrer  Mann. 


Spätere  ^uffoffungcn  uon  htx  Crtjfbung  unb  fjfrrfdjQfl  ^finnii)6. 

äöä^tenb  bie  3fit9enofien  ^eintic^^  9lad)folae  im  Üteic^  aU  eine  ein» 
fad^e  Joict'f^iinfl  ^"  beftet)enben  ftootlic^en  iöetqältnifle  betrachten,  ^aben 
Ipäteie  'Jlutoten  it)i  einen  beionberen  S^ataftet  beigelegt  ober  Don  i^t  eine 
neue  Gpodje  in  bet  &e\d)iii)ti  batiett. 

3ueift  0)0^1  Ekkehard  iptic^t  Don  einet  Ueberttagung  be^  dteic^^  bon 
ben  ixtanfen  auf  bie  Sac^ien,  SS.  VI,  3-  175:  quia,  Karolorum  stirpe  in 
regno  Franconim  deficiente,  regnum  jam  ad  Saxones  per  Heinricum  trans- 
fertur:  Dgl.  Flores  temporum,  SS.  XXIV,  ®.  236:  et  regnum  a  Franconibus 
ad  Saxones  est  translatum;  Geneal.  ducum  Brabant. ,  SS.  XXV,  2.  o94: 
duces  Saxonie  adejiti  sunt  imperium-  Qi  t)at  bamit  eine  gewifie  93ettt)anbt» 
fdjaft,  wenn  mondje,  nomentlii^  auÄttättige  9lutoten  ^einti(fe  oi^  rex  Saxo- 
num  bejei(ftnen,  Kodultus  Glaber  I,  4,  SS.  VII,  <B.  54;  Hist.  regum  Franc, 
SS.  -Xlll,  S.  2r>\  (i>t)iUip^,  Äotol.  ajeif.  S.  13,  füt)tt  bie  fpötete  Vita  Wen- 
ceslai  oon  Christianus  am,  ober  ali  rex  Saxonicus,  »ie  Wolfher  Vita  Godehardi 
DOSt.  c.  3,  SS.  XI,  S.  199;  Ekkehard  Sang.  c.  50  (©.  104):  cum  rege 
Saxonico  sentiret:  Hepidann  Vita  Wiboradae  c.  2f<,  SS.  IV,  2.  453  91.: 
propter  Saxonicum  Heinricum  regem;  —  oud)  Ctto  I.  t)ei§t  fo  Rodulfüs  I,  3, 
unb  Ctto  II.  Otto  Saxonicus  Rufus,  Ekkehard  c.  >*9  (©.  122);  ^einrid) 
bei  Richer  unb  Jocundus,  toie  fd)on  3.  111  91.  3  bemerft,  fogot  nur  dux 
SazoDum. 

anbete  fiellen  ^einric^»  dteid)  ali  Seutfc^ed  bem  i}iänfifd)en  gegenäbei;  Ann. 
8.  Rudberti  Sal.,  sS.  IX,  3.  771;  Auctar.  «iarst.,  eb.  3.  56ö:  exhinc  re- 
pnum  Teutonicorum  subputatur;  Ann.  Ilerbipol.  min.,  SS.  XXIV,  3.  !i2H:  per 
Quem  dignitas  Homani  imperii  ad  Theutunioos  est  deducta  :  fpätet  nod)  Bon- 
nuius,  Rer.  Ung.  dec.  I,  16  (ed.  1771.  ©.  l.')9):  tunc  iirimum  a  P'rancis  in 
Gennanos  translatum  est  imperium;  in  eigentt)änilid)eT  wenbung  Hist.  Patav., 
SS.  XXV,  S.  626:  Exhinc  (Äonrabj  lob)  deficit  regnum  Bavarorum  et  sur- 
git  Theotunicorum.  Äeljnlid)  ift  e«,  toenn  .£>ein rieh  öfter  ali  rex  Germanorum 
l)e»eid)Uft  toiib,  Ann.  Lobienses  92"),  oben  3.  61  tI.  6;  Guido,  bei  Albricus, 
SS.  XXIH.  3.  761;  (ieneal.  Fusniac.,  SS.  XIII,  S.  252').  ©egen  jene 
auffaijung  etfldrt  fit^  Otto  Fris.  in  bct  oben  3.  40  91.  5  anoefü^tten 
Steile,  inbein  et  baö  S^eutfdje  tKeic^  nur  ali  Zhtil  bti  f(rän(i{d)en  be« 
tracbtet ,  bann  aud)  l7on  einer  Uebertraguna  bc«  Paijert^umd  burd)  Ctto  I.  an 
bie  Xeutfc^en  (ad  Teutoniros  Francos)  }u  fpredjen  nid)t  für  rid)tig  b^It.  Unb 
\o  lä^t  fc^on  tm  12ten  3af)rt)unbert  Metellus  Don  legernjee,  C^uirinalia  (Ca- 
nisius  ed.  Basnage  III,  2,  3.  134),  burd)  ^ippin  hai  imperium  auf  bie  Xeutji^en 
flbetgel)en:  transabiit  Teutonicis  imperium  datum. 


1)  IlMfAnibtnb    fagt    bt<  ectfaffct   hn  Mir.  &CHüilMi.  Dnrivicr  HmiMst  •.  M5: 
HcaricM  ttx  Fmd»,  8u«ü«  OtnuatoqM  gtrttet  Maytn. 


216  ejcurS  9. 

(Sine  üon  allen  anbeten  abmeic^enbe,  t)öd^ft  abenteuerlid^e  6tjät)lung  giebl 
Jordauus  in  jeinem  5öud)  Süom  9tömifd^en  9ieic^  c.  6,  ©.  73:  ^ie  Germani 
Ratten,  unjuftieben  mit  ben  'Jtac^fommen  StaxH,  eine  3cit  lang  feinen  Äaijet  ge« 
loäl)lt  unb  bie?  bie  yombarben  benuljt,  einen  folc^en  aufjuftellen.  Propter 
quam  insolentiam  Germani  graviter  excitati  super  hujusmodi  turbatione 
juris  sui  et  deformatione  sacri  imperii,  Rotten  9iatQ  gepflogen  mit  ben  Sodjfen 
unb  ft(^  mit  it)nen  öeteinigt,  ut  ab  illo  die  in  antea  principes'Saxonie,  vide- 
licet  ipse  dux  et  comes  Marchie,  ad  imperatoris  electionem  cum  principibus 
(Jermanie  (bie  Siaxl  b.  ®.  aU  Söa^lfütften  einlegt,  bie  brei  9{^einijd)en  (Stjbijc^öfe 
unb  bet  ^faljgtaf)  interesse  tenerentur.  Quo  facto,  processerunt  ad  electio- 
nem, et  invocata  Spiritus  sancti  gratia,  dominum  Hemricum  ducem  Saxonie 
in  rejiem  Romanorum,  futurum  imperatorem,  concorditer  elegerunt.  Qui  quam 
magnifice  et  imperiose  Francorum  regibus  et  Luml)ardis  super  Komanorum 
imperio  perjjetuum  silentium  imposuerit  etc.  hierauf  flü^t  fid^  bie  Qxj^äfi* 
lung  bet  fülagbeburget  ©c^öffcnc^tonif  <B.  45,  nur  mit  bem  Untctft^icb,  bo|  fic 
bie  tßeteinigung  bet  i^xantm  unb  gaci^icn  übet  bie  Äönigätoal)!  nic^t  bot  bie 
Gt^ebung  -pcinric^ö,  fonbetn  in  feine  3fit  i^JJ*'-  I>arna  bi  keiser  Hinrikes 
tiden  voroinff  Karls  gesiechte  u.  f.  to.  —  Jordanus  t)at  übrigens  jein  33ud)  red^t 
eigentlich  gefc^tieben  (S.  53):  ad  demonstrandum  et  declarandum,  quod 
non  eveutu  vel  casu  fortuito,  sed  magna  sanctorum  principum  actum  est  so- 
lertia,  ut  Romanum  imperium  non  apud  Romanos  remanere  debuerit  vel 
transferri  in  Gallicos,  sed  potius  in  Germanos.  Unb  in  einet  jmciten  Sti^tift 
In  noticiam  seculi  (Jfatajan,  S^x  ©ejdö-  b.  GonciB  Don  l^Qon  ©.  lOs)  fagt  et: 
Nee  est  dubium,  quin  Carolus  fuisset  Teutonicus.  Sajielbe  füt)rt  fpätet  Äö» 
nig3l)ofen  in  nod^  anbctem  Sinne  au§  (Stäbted^tonifen,  Sttafeburg  I,  ©.  421): 
wan  es  kam  bi  des  grossen  Karlen  ziten  von  den  Kriechen  an  aie  Diitschen 
—  wan  dazumole  die  künige  von  Fran^^ich  von  Dütschem  gesiebte  worent. 

(fttnaö  ganj  anbeteS  als  biefe  mitteloltcrlic^en  Giöxtetungen  ift  eS,  »enn 
neuete  |)iftotifct,  tnic  ©iefebted^t  I,  ©.  205  ff.  (ögl.  Böhm ,  Quemadmodum 
.  .  .  imperium  unitatem  nationis  Germanicae  effecerit  ©.  6),  bal  S^eutfc^e  9teid^ 
öon  .^eintidj  beginnen  laffen,  ma?  abet  nad)  meinet  9Jieinung  feineimcg»  ben 
2:t)atfad^en  entfptidit,  h)ie  Sß®  IV.  V  gezeigt  ift. 


©ycur^  10. 

Dif  ^blfl)niing  htx  Bolbung  unö  :ßi(jiiung  in  brv  Auffolfung 
ültfrer  uuö  nrurrcr  5d)nftlifüfr. 

SCBibufinbä  SBetid^t  übet  bie  SBeigetung  |)cintic^8  bie  Salbung  unb  Ärö« 
nuna  butc^  bie  ^anb  beS  üJlainjet  6tjbil(i^of#  onjune^men  ifl  oben  (S.  39 
91.  3)  mitaetI)eiU ,  aud^  bemetft,  toie  2^ietmar  nur  barin  abnjeit^t,  ba^  et  ti 
blo^  auf  Die  (Salbung  butc^  ben  Stjbijc^of  bejiet)t  unb  toenigftene  aQgemein 
öon  einem  Öefrontttjetbcn  beS  neuen  ÄönigS  Ipric^t.  Jöeibe  fügen  Ijinju,  bafe 
^einri(^  fic^  bet  6l)tc  alä  untoütbig  faejeic^ncte. 

2)amit  obei  t)aben  fid^  ältere  unb  neuete  ?lutoten  nid^t  beftiebigt  gefun^ 
ben.  UJct^iebene  Uebctlicfetungen  unb  Sagen,  bann  aud)  anbete  Deutungen 
fc^liefeen  ftd>  l)ier  an. 

Sie  @eiftlic^feit  teai  offenbar  mit  bem  iUert)alten  be$  Aönig^  nid^t  ein« 
üerftonben.  £ie5  ijeigt  eine  SteQe  ber  älteren  Vita  Oudalrici  öon  ®erf)arb, 
c.  3,  SS.  IV,  2.  ;3i>9:  3n  einer  93ifion  bie  bem  Söiidjof  beigelegt  h)irb  fte^t  et 
ben  I).  $etruä  enses  duos  valde  beriles  unum  cum  capulo  et  alterum  siue 
capulo  sibi  ostendentem  et  sie  loquentem:  'Die  regi  Heinrico,  ille  ensis 
qui  est  sine  capulo  signiäcat  regem  qui  sine  benedictione  pontificali  regnum 
tenebit,  capulatus  autem  qui  benedictione  divina  regai  tenebit  gubernacula'. 
£arauf  nimmt  fd)on  Tbietmar  ^e^ug,  wenn  er  jagt  I,  5:  Attamen  in  hoc 
eum  equidem  peccasse  vereor,  quia  in  ^'ita  s.  patris  Othelrici  .  .  .  legi  etc., 
fe^t  aber  binju:  Sed  occulto  hoc  Dei  judicio  relin(|uens,  amplius  pro^ediar. 
—  Später ,  njo  bie^  9]etbienfte  .£)einrid)«  um  Oieid)  unb  Ahrd^e  bie^  in  Süer« 
aeffen^eit  gebtadjt,  fanb  man  eine  anbete  ?luilegung,  roie  fie  fd^on  bie  jüngere 
iBeatbeitung  ber  Vita  Oudalrici  eon  Öebebotb  ^tgt,  a.  a.  C.  9t.:  'Hie',  inquit, 
'ensis  capulatus  regem  signiticat  qui  benedictione  divina  possidebit  imperium, 
frustratus  vero  capulo  illum  deuotat  qui  sine  benedictione  pontiticali  regni 
Invasor  existet',  Amolfum  duceni  Noricoruni  prot'ecto  si^nincans,  qui  post 
haec  malignorum  toties  votoruni  cassus  regias  leviter  involaverat  partes, 
lorau*')  nod)  beftimmter  Ekkebard.  S.S.  VI,  S.  ISO:  Hie  est  Amoltus  ille, 
super  ct^us  denotatione  sancto  Oudalrico  episcopo.  ut  in  libro  gestorum  ^jus 
legitur,  ostensus  est  gladius  sine  capulo;  unb  Otto  Fris.  VI,  18:  Is 
(.\molfusi  dum  primo  re^mare  moliretur,  beato  Oudalrico  Augustensium 
episcopo  duo  eladii.  quorum  alter  capulo  airebat,  in  visu  Okonstrati  sunt, 
audivitque  gladium  cum  capulo  regem  Heinricum,  Amolfum  autem  gladium 


1)  Cbrnfo  aud)  Weteaul  feon  Zescmftt,  MlracnU  8.  Qvlrini  (gairiMlia).  Ckoltiu  «4. 
•  III.  2,  C.  Ii5: 

CommeinoraM  itidtm  ivpar  hoo  tibi  conlt«  pridam 

lo  ritionf.  quM  diot  pro4ld«nt  glMlo*, 
Unni  nbi  c«|>al«tiu,  «t  alter  bm  capnUtu 
DncU  t]rTiinni<<«ai  flma  d—oUt  aMpbaUm 


218  (freut«  10. 

sine  capulo  tanquam  sine  cai)ite  et  justicia  esse:  alle  :öcjief)un9  auf  bie 
Salbung  ift  t)ier  aufgegeben,  iatauä  bann  abgeleitet  bie  öot^ct  (©.  204)  an; 
geführte  ^Jrümct  5luTAetc^|nung:  qui  dictus  est  ensis  sine  capulo. 

3lnbctc  fpätete  «ctidjtc  tjabcn  für  bie  Slbleljnung  ber  Ärone  einen  an= 
bcrn  ©runb  gefugt ,  unb  baran  l)aben  fid^  Weitere  (£rjät)lungen  gefnüpft.  Sie 
toor^er  (Srcur«  8)  genannten  '3lutoren,  bencn  fid)  bie  üüeltdironif  in  ber  S^an- 
jiger  unb  ßönigSbcrgcr  ^anbft^rift  anicftlieöt'),  geben  bal  gfolgcnbe: 

.\nn.  Palid.,  SS.  XVI,        ©ödjfifdje  Söeltt^tonif 

©.  61:  c.  148,  S.  158.  Chronica  mundi: 

et  quoniam  in  Conrado      Do  in  de   bischop  van  Hunc   cum  presul   Ma- 

regnum     inpugnaverat,      Megenze  wolde  cronen,  guntinus  coronare  veilet, 

ipse  sibi   de   se  judex,      be   ne   wold'   is   nicht,  recusavit    dicens:    'In* 

toto  regni  sui   tempore      He  sprach:    'ic  bin  is  dignus  sum-)  ferre  co- 

conoram  capiti  suo  im-      unwerdich,  wante  ic  or-  ronam  imperii,  quia  im- 

poni  contradixit.  logede  up  dat  rike  unde  perium    et    dominum^) 

an   minen    herren    den  meum  regem  impugnavi 

koning  Conrade'.  Conradum '. 

Vorauf  bejief)t  fid)  Martinus  Fuldensis,  Eccard  Corp.  bist.  I,  ©.  1670: 
Ipse  noluit  coronari,  eo  quod  contra  dominum  imperatorem,  fratrem  suum, 
quinque  gwerras  habuit.  Uüeitct  au^gefüfirt  bie  jpätcre  (bronika  der  hilligen 
Stadt  Köln  (1478.  fol.)  »l.  125^  (Stäbted)ton.  6öln  II,  ®.  428  untiollftänbig 
mitgett)eilt):  Ind  he  weygerde  sych  ind  sprach:  'Yr  lieven  beren,  ich  en  byns 
niet  werdich,  want  ich  kriege  up  dat  Rijcb  ind  up  konynck  Conrait'.  Do 
underwijsten  yn  die  fursten,  dat  konynk  Conraet  doet  were  ind  yn  die 
crone  gesent  bette  umb  yn  da  mit  tho  kroenen.  So  nam  he  an  sych  dat 
Rijcb  nae  kyessung  der  fursten.  Ginfad)et  bie  Chronica  Saxonum,  beim 
Henricus  de  Hervordia,  ed.  Potthast  ©.74:  Qui  coronam  regalem  sibi  num- 
quam  imponere  voluit.  Unb  ä^nli(ft  Chron.  cod.  Yen.,  SS.  XXIV,  ©.  11:3: 
sed  ipse  diadema  nunquam  capiti  suo   inposuit. 

*2luc^  bie  etjät)lung  be3  Nicolaus  de  Cus,  Concordantia  III,  4,  bei  Schar- 
dius  De  jurisdictione  S.  617,  l)ängt  I)ietmit  jufammcn:  legitur  ab  Hergero 
archiepiscopo  Maguntinensi  unctionem  et  diadema  .  .  .  Henrico  primo  de 
communi  omnium  consensu  oblatam;  qui,  recepto  diademate,  noluit  inungi, 
quia  dixit  se  indignum.  1er  9lutor  benu^t  e?,  um  ju  jeigen,  baß  bie  JReiti^g» 
infignien  nichts  ber  ÜJlajeftät  gett)ät)rten. 

©ine  eigent{)ümlic^e  Settoec^fclung  fc^cint  juetft  fd)on  Ctto  Pon  Oricfifins 
fi(^  I)ofaen  JU  fd^ulben  fommcn  lafjen,  inbem  er,  VI,  17,  bei  bem  summus  pon- 
tifex  an  ben  SRömifc^en  S^ijc^of,  bei  ber  .ftrone  an  bie  faijerlic^e  flrömmg  benft : 
oblatam  sibi  a  summo  pontifice  dignitatem  rennuisse  perhibetur.  —  £a3« 
fclbc  finbet  fic^  bei  einigen  fpäteren  ^Autoren:  2;eutfc^e  Ücberf.  bet  Chronica 
regia  S.  Pantaleonis,  Eccard  Corp.  I,  ©.  947  (Pgt.  ©emier  Serfud^  ©.  13); 
Herrn.  Korner,  Eccard  II,  ©.  514;  unb  cbenfo,  mit  e§  f(^eint,  Andr.  Ratis- 
bonensis  Chron.  gen.,  Pez  Thes.  anecd.  iV,  3,  ©.  464,  Wenn  e§  tieifet,  er 
finbe  nirgenb«  in  ben  Katalogen  eine  @ttoät)nung  beg  summus  pontifex  Heri- 
gerus;  pgl.  M.  Crusius,  Ann.  Suev.  (159.5)  II,  ©.  87. 

GJotfrieb  pon  Süiterbo  aber  tjat  bie«  in  eigent^ümlic^er  Söcife  toeitcr  au«i= 
gefüf)rt  unb  mit  einem  neuen  3ufo^  begleitet  (SS.  XXII,  ©.  2:33): 

Dux  igitur  dum  plus  petitur  sibi  sumere  Romam»), 
Jurat  in  eternum  capiti  non  ferre  coronam, 

Cum  sibi  sufßciant  que  tenet  ampla  bona. 
Cogitur  Henricus  regnantis  numine  fungi, 
Cogitur  in  regem  tandem  reverenter  inungi, 

Nulla  tamen  capiti  missa  corona  fuit''). 


1)  ^4  beibante   bie  Stbf^rift  bei  auf  $eintti$    beafifilt^en   SteQe  $Tof.  9{t|f4 ,  ba* 
mall  in  «öniaebeig,  unb  $tof.  ^inbt. 


2)  ^e^lf  Ä.  3)  m.  d.  C.  impugnavi  Ä. 

a)  id  est  imperiam.        b)  ideo  s.  quia  jnraverat 


Xie  Sblefjnung  bet  Salbung  unb  Arönung.  219 

Coram  rege  tarnen  ferri  diadema  jubetur, 
Ut  bene  servetur  quicquid  jurasse  videtur, 
Signa  tarnen  plene  regis  ubique  tenet  •>■ ). 
iQtüU«  obgeleitet:  Chron.  Isid.  com.,  SS.  XXIV,  ©.  117:  Hie  noloit 
ferre  coronam  imiterii ;  3"'o^  ''"et  späteren  .£)Qnbf4tift  Don  Äönigsbofcn  (ed. 
Schilter  169^^,  genommen  au^  i^ämler*  6l)ronif;  -Öeget,  Sttaßb.  Gb^on.  I, 
S.  21->)  5.  423:  Diser  vorgenant  Heinrich  verredt  die  krön  nymmer  uff 
sin  haubt  zu  setzen,  zuletztest  wart  er  von  dem  babst  betzwungen  das 
kaisertum  zu  entpbahen.  Er  setzt  aber  die  krön  nie  uff  sin  haubt,  man 
trug  sie  alwegen  vor  im  uff  einem  stecken.  *Oiit  neuen  5*ibeln  tcrmebrt 
finbet  fid)  bie  öJefc^idjte  bei  Craws,  Hist.  principum  ex  domo  Brunsw.,  Mader 
Antiqq.  lirunsw.  2.  80:  Qui  oblatum  sibi  imperium  renuit  acceptare, 
dicens :  '  Sut'ficiunt  mihi  ampla  bona  mea '.  Et  dum  suasionibus  non 
praeberet  assensum,  juravit,  quod  corona  imperialis  nunquam  capiti 
suo  superponeretur;  unde  principes  ipsum  ad  curiam  citantes,  per  tres 
annos  sustinuit  excommunicatiouem.  Tandem  sub  forma  juris  absolutus, 
dum  allegaret  juramentum,  quod  t'ecit,  tulit  papa  sententiam  definitivam^ 
quod  susciperet  imperium  <rubernandum  atque  corona  imperialis  suo  capiti 
non  imponeretur,  sed  tantum  baculus  ante  eum  portaretur. 

Xafe  bet  33einaiiie  Ilumilis  b'fi^ni't  i"  SSetbinbung  fte^t,  löfet  ft(^  nid^t 
nac^toeilen;  f   2.  214. 

5tti  t)on  allen  iolc^cn  SJoc^tic^tcn  ert)ielt  fid)  bie  Äaiierc^ronif ,  bie  nur 
üon  einet  Idngeien  SEBeigerung  .'»^etnttd)5  übetbaupt  bie  ^cttjcboft  an^unebmen 
loei^.    3t^  füge  i^te  eigentbiimltdje  ^atftellung  bei,  ed.  üJJaBmann  II,  £.440: 

Die  vursten  wurden  do  ze  rate 

unde  gesameten  sich  drate, 

sie  gelobeten  alle  geliche 

den  graven  Heinrichen; 

sie  sprachen,  daz  der  herre  wsere 

netriuwe  unde  gewiere, 

eines  sta'tigen  kunues. 

wol  trösten  sie  sich  des. 

vil  kume  sie  in  gwunnen: 

mit  note  sie  in  darzuo  twungen, 

daz  er  das  riebe  besaz: 

bei  wie  lange  er  darwider  was. 
%uf  ibt  betubt  Der  Kunige  buoch  niuwer  S,  ed.  Wagmann  bei  t).  SonieU, 
Sanb«  unb  ü^cbntec^tbuc^  3.  ('CHI:  Heinrich  hiez  ein  grave,  der  was  ein 
getriuwer  mau  unde  manhaft  unde  milte:  den  erweiten  die  vürsten  ze 
künege :  er  werte  sich  lange ;  si  überkamens  in's ;  er  wart  in  ein  lieber  künic 
lie  Äaifetd)toni(  fdbtt  fort:  :^ie  ^fiitflen  tietben  bem  iiaifet,  ba%  er 
nod)  3lom  fabre.    6t  folgt  ibnen: 

Der  bäbes  wihete  ihn  do  ze  kciser 

ze  tröste  witewen  nnde  weisen, 

die  kristenheit  ze  beschirmen. 
Der  Kunige  buoch  fiibtt  hiti  totHtx  au«:  der  1ial>e8t  wihete  in  ze  keisere: 
er  sprach  disiu  wort  ob  ime,  die  hie  vor  geschrieben  stant.  Qi  gtl^t  nt(t)tl 
bet  ntt  Dotbft,  aber  folgt:  Der  habest  unde  der  keiser  sazen  an  daz  ge- 
ricbte:  der  bähest  klagete  dem  keisere,  daz  die  herren,  die  über  der  hei- 
ligen Kuot  voget  weren,  daz  die  die  heiligen  unde  die  pfafheit  roubet«n. 
Do  sprach  der  keiser:  '  Ez  enwart  nie  reht,  waz  man  Gote  gacbe.  daz  ime 
daz  ieman  naeme:  ih  soll  in  gerne  ribten'.  Si  berihten  da  die  kristenheit, 
swaz  si  bedorfte.  Der  keiser  gebot  allen  rihtneren  wertlichen,  daz  si  nach 
der  nfaht  richten,  und  wer  det  nicht  enta-te,  über  den  wolto  er  ribten, 
als  aiu  lantrechtbaoch  selten  (t>g(.  übet  biefen  öftet  miebrtfebTenben  91udbtu(f 
SanieU,  Gpifflft  brc  Seutic^en  l'eute  S.  19).  Der  keiser  und  die  vürsten 
namen  zao  dem  habeste  urloup.    Er  vuor  ze  Tiutschem  lande;  er  wart  ein 


•)  in«  •.  dax  farto«  r«x. 


220  ejcutd  10. 

f;uüt  rihtaere:  er  rihte  nach  der  pfaht  witewen  unde  weisen  und  armen 
iuten  gerne:  er  gebot  allen  ribtieren,  daz  si  debein  guot  n%men  durch  ge- 
rihtes  willen;  wer  des  bewert  wart,  daz  er  durch  gerihtes  willen  guot 
nam,  über  den  rihte  er:  er  nam  im  abe  sin  guot,  als  vi!  er  wolte;  unde  wer 
ez  zem  dritten  male  tat,  dem  gie  ez  an  sinen  lip.  Später  folc^t  bie 
id)on  S.  112  m.  an9efüt)tte  SteHe. 

Krantz,  Saxonia  III,  c  2,  @.  25,  etjät)lt,  ber  «Popft  Sodann  X.  tfabt 
bem  ßbnig  bie  itaifetfrone  üerjprot^en,  unb  öertlieibigt  c.  4,  S.  67,  bie  3ln= 
nQ{)mc,  ^einridy  fei  and)  olfnt  pöpflUd^c  Ätönung  «aijer  getoejen.  Mutius, 
Chron.  Germ.,  Pistor.  ed.  Struve  III,  ©.  71-5  jagt:  Hunc  propter  animi  dotes, 
militares  virtutes  et  Germanorum  virtutem,  quae  illis  necessaria  saepe  fuit, 
Romani  pontifices  imperatorem  agnoverunt. 


''2luc!^  bie  9ieueten  t)aben  fid^  mit  bet  ton  Süibufinb  bejeugten  %hUi)-- 
nung  ber  Salbung  unb  Ätönung  bejc^äftigt  unb  in  fefjr  beti^iebcner  SBeife 
bie  ^notiöe  ober  bie  23ebeutunq  Don  ^einrtd^ä  I^un  ju  beflimmcn  gejud^t. 
mb\n,  ein.  ®ejc^.  II,  3,  §  4  9i.  a  (äöerfe  VIIj,  g.  154,  t)ermutf)et,  Sie  ge-- 
^eime  Utjad)e,  inarum  fid)  ^einrid^  jo  toenig  frönen  atö  falben  lie^,  fei  öiel» 
leidet  gefteicn,  um  nic^t  baburd()  jut  Slbgabe  jeineä  ^erjogttjumg  gcjlrungen  ju 
lüerben,  ot)ne  loeld^e?  er  faum  im  ftanbe  getnejen  tnäre  bo«  föniglid^e  9ln» 
fe^n  ju  bel)aupten,  unb  ju  beffen  Weiterer  3Jerleit)ung  bod),  meint  uJlöfcr,  ber 
■Ronig  öerpflii^tet  gehieien.  2)ie|e  ?lnna^me  ift  aber  fidler  of)ne  aQen  ©runb. 
äJgl.  ©oud^Qi)  I,  S.  3><2  91.  —  3tnbere  unb  jlt)ar  gleid^  met)rere  *UJotiüe  i)U= 
lammen  ^at  Üuben  VI,  ©.  344  oeltcnb  gemad^t.  (Sine  fei  geineien,  bafe  .^etn: 
ti^  im  SJefijk  ber  5Rain3ijd)en  öüter  in  2:t)üringen,  gefürd^tet  t)abc,  baburd^ 
in  3U  nat)e  3jert)ältniffe  ju  bem  ©rjbijd^of  ^u  treten  unb  fo  jur  SKüdtgabe  bcr= 
felben  gejtnungen  ju  werben.  @?  l^at  btes  ober  nidjtö  für  fid^:  bie  jfeinb» 
fc^aft  mit  bem  ©rjbifc^of  .^otto,  ber  uor  fiebcn  3fot)ren  beS  Königs  itonrab 
^Partei  füf)rte,  fann  fc^ioerli^  gegen  ben  ÜZad^folger,  ber  ftetS  al§  Qx^tan^Ux 
^einrid^§  erf^eint,  fortgefe^t  fein:  am  loenigften  f)atte  ^einrid^  einen  @runb 
um  bes  teiflcn  fid^  bem  toaS  ber  ©rjbifc^of  onbot  ju  cntjteljen.  ^^f^  "ot^ 
Weniger  lä^t  fic^  bem  bciftimmen  Waä  Öubcn  <B.  346  ^tnjufügt,  ^einric^  fei 
bet  erfte  Sad^fe  getoefen,  ber  ben  bilt)er  tjerrfdjenben  granfen  gegenübertrat; 
er  '^abe  ba{)er  gerechte  Urfadt)e  get)abt ,  jebe»  auffällige  ju  öermeiben ,  fic^  be» 
fd^eiben  ju  betragen,  fid^  juöorberft  mit  bem  föniglic^en  9iamcn  3U  begnügen 
unb  auf  bie  ireue  feiner  Sad^fen  fid)  oerlaffenb  bte  übrigen  dürften  beS'Sicic^a 
mef)r  al?  SBunbelgenoffcn  benn  al»  Untergebene  ju  be^anoeln.  68  berul)t  bics 
auf  ber  Setrad^tuno  ber  ©efc^id^te  2:eutfd)lanb§  in  biefer  5ßeriobe  überfjoupt 
öon  ber  oben  bie  9tebe  War,  ©rcur»  2.  Unb  Wenn  Soigt,  5pöf)lber  G^ronif 
©.  26,  jur  3}ert:^eibtgung  fic^  auf  Sibufinb?  SÖorte  beruft :  placuit  itaque  sermo 
coram  omni  multitudine:  e§  fei  in  ber  3J{enge  „ber  ®ebanfe  aufgeftiegen,  btefe 
erfte  ^anblung  t)etratt)e  bie  Slbfid^t  bei  ^errfd^erS,  bem  inneren  3^ifte  unb 
llnfrieben  ein  (Snbe  ju  mad^en",  fo  ift  in  ber  Z\)at  Weber  bei  ben  Sad^fen  nod^ 
bei  ben  gi^anfen  eine  fold)e  ?luffaffung  benfbar.  —  9luf  ctWaö  äbnlic^e^  fommt 
aud^  öJfrörer  binauS,  ff®.  III,  3,  g.  1191:  .t)eintid)  l)obe  bie  Salbung  nid^t 
onnet)mcn  bürfen,  ba  er  burdt)  fie  ein  5Red^t  jur  .5)errfd)aft  im  ganjen  9ieid^  be= 
fommen,  wie  it)m  fold^el  burd^  feine  SSBa^l  nic^t  juftanb.  ^ian  follte  aber 
meinen,  bafe  ba#  et)cr  ein  ©runb  gewefen  Wäre  fie  p  fud^en.  —  SJamberger  ba« 
gegen,  IV,  <B.  421,  gebt  auf  bie  erfte  33ermutl)ung  Gubens  jurücf  unb  fügt 
binju:  Wo^l  nodj  fcbirerer  fei  in  bie  aSagfc^alc  gcfaßen,  bafe  ber  neue  fföntg 
bei  ber  feierlichen  ©albung  fid^  eiblid^  bätie  üerpflid^ten  muffen,  alle  Äird^en 
feines  9teic^§  ju  bem  3t)rigen  ju  ber^elfen,  bemerift  bann  aber  icbenfaH?  xiä^-- 
tiget:  ßeinric^  l)abc  eingefe^en,  „ta%  ber  ^Prälaten  bom  3"tgcift  angefeinbete 
unb  gebrod^ene  JRad^t  feinem  Jbton  feine  3urcid)enbe  6tü|e  geWä!)re". 

Unb  entfd^ieben  mebr  ©runb  f)at  c3,  Wenn  aud)  IL'uben  unb  anbere  ( j.  So. 
ÜWannert,  ©efc^.  ber  alten  SJeutf^en  II,  g.  134;  2ötrtb,  2.  @.  II,  S.  11; 
@oud^ai)"I,  ©.  381),  inbem  fie  bie  Unjufricbenl)eit  ber  ©eiftlid^feit  mit  bem 
JBer'^alten    §einrid)§    betonen,    in     bemfclben    bie    Slbfid^t    feigen,    ftc^    unb 


Sie  ttble^nung  bei  Salbung  unb  J?Tönung.  221 

feine  dtraicrung  freiet  t)on  bem  Hinflug  bei  iBtjc^öfe  ju  fieden.  ^e{)nlic4  auc^ 
9lanfe,  i.  ®efd).    6.  Hufl.  I,  £.  13. 

(flWQÄ  anberS  toenbet  e*  *i'f)illtp3,  SJeiträae  ®.  101  ff.:  .^einrid)  habe 
nidjt  »oUen  in  bie  "Jlnerfcnnung  bet  ©efammtpeit  ber  Äaxottngifd^en  53er: 
faffungsptincipien  eintreten,  ober,  rt)te  er  e?  aud),  aber  rtjeniger  richtig,  au^* 
btüdt,  ^"»einritft  l)abe  fein  J5ränfifc^er,  ionbern  ein  Sädjfifdjer  Äönig  fein  moüen. 

GJteicbrecftt  I,  S.  207,  ber  3unäc^ft  auc^  an  bie  Unab!)ängigfeit  öon  bet 
©eifllic^feit  bcnft,  fügt  t)inju:  öielleid)t  fomme  aud)  in  5i<etrad)t,  bafe  .^einrid^ 
nadj  bet  Sitte  bet  .^fit  nur  ali  thronte  fic^  frönen  laffen  fonnte  unb  ein  ©ad^je 
bleiben  hJoQte  toie  er  e^  tear.  —  2lud^  boju  fd)eint  mit  fein  @tunb  t30t{)onben. 
Sgl.  oben  2.  40. 

9Jod)  einen  Schritt  toeitet  ge^t  Üilftx,  Die  Jeutftfte  ^ßolitif  St.  ^tinüd)  I. 
B-  >:>,  ^etnrid)  Ijabe  bamit  bem  5Romonifd)en  flönigtt)um  cntfagt,  l)abe  ein 
ilönig  tein  njoüen  nad)  alter  ©erinanifc^er  äBtife:  unb  bai  f)abe  ba?  53olf  njol)l 
Detftanben  unb  ibm  beJbolb  zugejubelt,  auc^  nad^  öltet  Sitte,  nid)t  mit  einem 
fötmlidjen  6ib,  ge^ulbigt.  —  XaS  l'c^te  mifc^t  3;inge  ein,  bie  gat  nid)t  l)iet' 
Ijet  geboren,  ouc^  fid^  nid)t  »irflic^  io  Derbolten.  5lber  aud)  bie  ?lnnaf)me 
felbft  legt  ^einrid)  jebenfall^  beftimmterc  OJebonfen  unb  Slbfic^ten  unter,  aU 
fidi  bartbun  ober  aud)  nur  mit  einem  geroifjen  JHecftt  üermutben  Inffen. 

(fnblid)  auc^  2nbel  fc^lägt  einen  unricbtigen  SBeg  ein,  menn  er,  Sie 
leutfc^e  9totion  unb  baä  Äaiferreid)  2.  29,  fagt:  ber  Schritt  laffe  feine  anbere 
Deutung  ju,  ali  .^einric^  babe  glei(^  äufeerlic^  erflären  njoOen,  er  moc^e  feinen 
iJlnfprud)  auf  bie  prieflerli(^e  ^errfc^erflellung  ber  Diömifc^en  Äaifer;  er  tooQe 
Üä)  bamit^begnügen,  ein  Äönig  be*  ieutic^en  Süolfed  ju  fein.  Gbenfo  JBö^m 
a.  a.  C.  S.  »j.  Salbung  unb  Ärönunq  b^ben  aber  in  ber  li)at  nichts  mit 
bem  Äaiiertbum  ju  tf)un,*rtnb  alter  als  oiefel,  finb  in  allen  ben  Sieidben  üblidb 
getoorben,  in  bencn  nie  an  bai  ßaifertt)um  gebadjt  ift. 

einer  öon  Si)bel^  ©egnern  freilid),  .^öfler,  Äaifertbum  unb  5papfttt)um 
£.  4;:,  bat  bie  !Baii)e  ebenfottenig  gefaxt  toie  fie  liegt.  Gr  oertoirrt  bie  ZifaU 
fachen,  »enn  erbebauptet:  ^einrid)  babe  nid)t  bie  Krönung  burdb  l*riefler{)anb, 
fonbetn  bie  ilrone  üerid)mäbt,  Ujobei  er  toenigftenä  jum  ibeil  an  bie  Äaifer» 
frone  benft;  betfelbe  bobe  ein  beffctel  SRecbt  anbetet  auf  fie  anerfannt:  biefe 
feien  bie  meliores  öon  benen  SBibufinb  fprecbe.  lann  ttjieber:  „2öie  fonnte 
potlenb«  ein  Säc^fifcber  ^erjog  in  ben  Jagen  bt%  ftärfften  Säd)fifd)en  3lnt» 
ogoniSmuS  gegen  ba«  granfentbum  fidb  üon  gtänfifcften  33ifdböfen  frönen  laffen 
unb  butd)  bie  itrönung  felbft  ^ftanfe  merben?"  3lucb  bai,  toit  fd)on  bemetft, 
obne  Jßegrünbung. 


(Sycur^  11. 

Dif  Stellung  €bfrl)arbs  in  /ranken  unö  Cotljringfn. 

©cf)5pf  in  bem  iiöud),  ^iotbgau'Cft-jJtänfMdje  Staats^Öefdiicfete  bet  gc= 
toejencn  Watfgtafen  auf  bem  ^iorbgou  1753.  8.  ©.  77  ff.,  unb  jpätet  in  bet 
Wettereiba  illustrata  1701  f)at  bic  ^Infid^t  aufgcfteHt,  6bctt)arb,  ÄonrabS 
iötuber,  fei  bei  Sebaettcn  Jiönig  ,£)etnric^?  geftorben,  bet  eber{)Qrb  ober,  toelc^er 
am  Einfang  toon  DttoS  9tegietung  an  bet  Spi|ie  bet  ^fi^anfen  etfc^eint,  aii  ein 
Sßettet  bcffelben  an}ufet)en.  ®tc  ftü^t  fid^  eigentütf)  nut  auf  bie  2ßotte  bes 
Widukind  I,  20:  amicitiam  promeruit,  quam  fideliter  familiariterque  usque 
in  finem  obtinuit,  bie  aber,  ba  fic  fid^  auf  .^eintic^  be,Me()cn,  bas  in  feinet 
aSeife  enthalten,  ©c^on  ßtofliuS,  ötläuteitc  3^eil)e  bet  ''4>fal3gtaben  ju  ?ld)en 
©.  b2  ^l.,  \)ai  ba§  ganj  Unbcgtünbete  bet  ?lnnaf)me  bat(^ett)nn. 

®teid)tt)Dl)l  ift  fie  fpätet  nod)  einmal  loiebet  cotgebtoc^t,  üon  ?l|c^bad) 
in  bem  'itufioö,  -^lat  gtanfen  im  lOten  3at)tf)unbett  Sonbeät)ctao5e  gehabt? 
(%xd)i\)  füt  ©efd^id^te  unb  Sitetatut  II,  ©.  174  ff.).  Unb  et  fügt  Ijtnju:  jenet 
iitoeite  ebetf)atb  fei  el,  ben  ^cintid^  im  3at)te  926  nacft  :öott)tingen  fanbte  unb 
bet  nadö  bem  Jobe  bcs  anbctn  aud)  an  feine  ©teile  in  f^tanfen  getteten.  S^^ 
SBegtünbung  tuitb  angefüt)tt.  bet  Annalista  Saxo  gebe  bei  ben  Sagten  918  unb 
936  eine  ganj  öetfd^ieoene  6qataftetfd)ilbetung  beibet,  fobann,  t%  mütben  in  bet 
folgenben  ©efd^tc^te  me^tetc  flontabe  al§  ©öt)ne  Gbet^atbä  genannt,  bie  butdö= 
aui  \\i  untetfc^eibcn  loäten  unb  alfo  bie  Slnna^me  tüenigftene  .^itjeiet  Gbett)atbe 
nott)tt)enbig  mad)ten.  Scibel  ift  nid^t  tic^tig.  3»'"  3at)^  918  'bot  bet  Ann. 
Saxo  fein  ißJott  öom  ^ctjog  Gbetliatb,  jum  3at)t  937  (nid^t  936)  fdjteibt  et 
aBibufinb?  Söotte  au§.  Süiütbe  fic^  übtigcn§  auc^  eine  fold^e  üetfd)icbenc 
©d^ilbctung  bc?  ßetjog«  finben,  fo  lie^e  fid)  batauS  nic^tö  folflctn,  ba  bet 
?lutot  aus  tietf^iebenen  ©ditiftftelletn  feine  ^iad^tic^ten  hJöttlidö  entle'^nt,  ot)ne 
bie  Uebeteinftimmung  bctfelben  itgenb  ju  bea^ten.  2öa§  übet  bie  angeblichen 
©öt)ne  bet  ©bet'^atbc  gefagt  mitb,  bctoä^tt  fid^  ebenfotoenig.  «ontab  flutjipolb 
toat  3tt)at  bet  ©o^n   cine§  Gbettjotb   (f.  Cont.  Reg.  ©.  620),   abct  nid)t   be« 

tetjogi,  fonbetn  feine§  gleichnamigen  C£)eiml  (t>gl.  bie  geneolog.  Tabellen  bei 
remer,  Orr.  Nass.:  Söencf  II,  ©.  Ö93.  624;  ©tein,  Ü.  flontab  ©.  333);  bet 
flontab  abet,  bet  fid^  fpätet  gegen  Ctto  empbttc,  tcot  übettjoupt  nic^t  bet 
©o^n  einel  ©bet^atb,  fonbetn  bet  ^ctjog  Pon  lCotl)tingen,  ©obn  be§  aQ3etinf)et 
(Cont.  Reg.  ©.  619).  ©in  btittct  flontab ,  ben  9nd)bac^  (©.  190  9i.  61)  mit 
bem  öotigen  ibentificiett,  fämpftc  mit  einem  ©äct)fifd^en  ®tafen  füt  bie  be^ 
fc^impfte  Jtocl)tet  be§  Äönigl  Ctto;  i^n  nennt  bet  Cont.  Reg.  (©.  620)  aus» 
btücflic^  einen  ©o!)n  be?  ©ebe^atb').  Äcinet  alfo  bet  ^ict  angefüllten  Sion- 
tabe  ift  ein  ©obn  beS  einen  obet  be«  anbetn  bet  angeblid^cn  jltici  @betf)atbe 
pon  gtonfen;   ja  e?  ift  fe^i  }lDeifell)af t ,   ob  bet  ^ctjog  toitfltd^  einen  ©ot)n 

1)  IJtüift  freiltdö  lo8  man  '^ier  Eberhard!,  f.  SOßentf  11,  ®.  655  Iß.,  fo  bag  oud^  öeb- 
^otbi,  ^ift.  flen-  *6f).  I,  ®.  211,  blefcn  Äonrab  ffir  einen  ®of)n  be«  ^erjogS  Gberl^atb  ^ielt. 


tie  SteOung  6bet^atb^  in  ^ranfen  unb  :t2ot()Tinsfn.  223 

ftf^aht  ^at>X  3(benfaQ3  alfo  lägt  ftc^  l^ieraui  bie  9$et)auptung  bon  best 
Lobf  ©bet^otbs  öot  ^eintic^  unb  bet  ^iadjfolge  eine«  jtoeiten  gfei^namtgen 
auf  feine  SBeife  baxtljun.  Sie  hjitb  üielniel)t  butd)  alle*  möglid&e  toibetlegt. 
fLui  ben  iDcnn  oud)  ncd^  ^o  bütftigcn  Cuellcn  biejer  *4-*friobe  ergiebt  ftd)  bocb 
genügenbe  ^lusfuirt  über  ben  2ob  bet  bebeutenberen  3Jiänner  ber  3fit;  öon 
ubet|atb*  Sob  aber  unter  ^einri(^  finbet  ftc^  nirgcnt?  bie  minbeftc  2lnbeu« 
tung.  93ielmet)r  üerftetjen  alle  ?lutoreu  offenbar  unter  bem  gegen  Ctto  empörten 
unb  im  Äriege  gefallenen  ^erjog  feinen  anbetn  aU  ben  SSruber  Äourab^,  bet 
burc^  (ftl)ebung  i^ctnridj«  feine  3lnfprüd)e  ouf  bie  ftrone  aufgegeben  hotte, 
gegen  fdnen  ^ioc^folger  aber  in  eine  entfd^ieben  feinblic^e  Stellung  fam.  2lu*= 
brücflid)  fagt  bie?  Ekkehard  Sangall.  c.  50  (S.  104),  ein  3f"gni^.  ba«  lu 
bcjÄciicln  ^ier  burcbou*  fein  ©runb  öort)anben  ift.  —  SBeniger  entfd^iebcn  lä|t 
fidi  bartbun,  bafe  ei  auä)  flönig  Rontabi  Jöruber  ^bctbarb  toar,  ber  Don  ^ein^ 
riti^  nocft  Sottjringen  gefd)icft  ttjorb.  n'n  lange  angenommen  ift.  ÜJion  Ijot 
too^l  Trüber  jur  Ißeftätigung  biefer  "Jlnfidjt  fic^  auf  bie  Vita  bc§  Johannes 
Gorz.  c.  104  berufen,  in  ber  e§  bfifet ,  SS.  IV,  ©.  367:  Otto  . .  .  post  geni- 
torem,  strenuum  per  (»mnia  regem  Heinricam,  prima  regni  tunc  auspicia 
ceperat,  sub  quo  Gislebertus  ducatum  regni  Lotharii,  Everardus  Franciae 
Äustrasiae  et  quorundam  trans  Rhcnum  tenebat  locorum.  ^lüein  ba  ber 
Serfaffer  in  t^otoringen  fcbrieb  unb  er,  mie  bas  junädbft  ^olgcnbe  jcigt,  unter 
transrbenana  fonft  bie  eigentlich  S:eutfd)en  iJanbe  üerflef)t,  fo  muß  bie?  aud) 
t)ier  gelten ,  fo  baß  bie  Sporte  quorundam  trans  Rhenum  locorum  fid)  auf 
anbere  öebiete  aU  bie  hjcldje  eigentlid^  jur  Francia  Austrasia  geborten  be* 
jieb«n.  SBgl.  Grolliu«,  Cfrlöutcrte"  *Heil)e  £.  14  9i.  30,  unb  Söencf  II,  e.  660 
91.  d.  'Äebnlid)  »ie  \)[ix  mirb  bann  ßon  Flodoard  öbcr^arb  aU  transrbe- 
nensis  bejeitbnet.  Üiegelmäfeig  bot  man  auc^  ten  Eberhardus  comes,  ber  in 
jtoei  Utfunben  ^einrid)!  für  2oul  erfdjcint  unb  ber  Dom  flönig  al?  dilectus 
comes  atque  propinquus  noster,  dilectus  consanguineus  noster  (DD.  16.  21) 
bejeidjnet  mirb,  für  ben  Jbruber  itönig  Äonrab*  gebalten  unb  barauf  eine  SBer« 
toanbtft^aft  ^cinrid)!  mit  ben  Äonrabinern  gcftü^t.  Xod)  ift  Don  biefer  fonft 
nid)ti  befannt,   njobrenb  ein  anberer  Oirof  ©berbarb  mit  ber   Sdbftffter   Don 

Seinric^^  ®rmablin  Wabtbilbe  im  IlamalandiSalaland?)  Dermäblt  n^arlf.  oben 
.  207).  Unb  menn  oud)  Don  S^e^iebungen  beffelben  ,^u  loul  nicbt»  njeiter  befannt 
ifl,  fo  fönnen  fie  bod)  nic^t  ale  unroabridjcinlid)  gelten,  bo  fein  Sobn  Jbfoberi(^ 
unter  Ctto  I.  i^iidiof  Don  ÜJic^  ftarb.  Cb  man  biefen  Gberbarb  ober  nun 
auc^  für  ben  bolten  foQ  ber  Don  ^einrid)  noc^  totbtingen  gefd)idt  ift,  mufttoobl 
bab' ""•"'""♦  'leiben,  menn  ficb  oucb  raand)ee  bofür  geltcnb  madjen  lä^t.  (?* 
mo  •  l)on  njobrfdjeintid)  bünfen,  bofj  ^eintid)  feinen  Sdjmager  \u  einem 

folä,-  '  iii'.blti:  obtii  bie  iWiiiifiiüiiifn  ber  gamilie  ^u  5JJe^   fonn  man 

herauf  >rhenen8is    »ool)l   für   feine  Stel« 

lung  al>  j  ::i   ©ebiet   gelten    loffen,    bo«   un« 

befttmmte  quidant',  ba«  Floduard  bin^ufügt ,  aud}  eber  ouf  einen  fonft  nid)t 
befonnten  Örofcii  ol#  ouf  ben  .£>rt,}og  Don  ^^^onfen  belieben.  Tagegen  ifi 
biefer  bod)  obne  ^^oeifel  gemeint,  roenn  in  einer  Urfunbe  für  *^od)en,  DD.  23, 
S.  .VJ,  Eberhardus  et  Giselbertus  egregii  comites  ju'ommen  genonnt  »erben, 
Gberborb  Dor  bem  Üotbringer  .£)erjog  (ot'en  S.  139).  Unb  aud)'bie  fpÄtereiüet' 
binbung  ^roifcben  ben  beiben  ^erjogen  fonn  uion  Diellcidjt  ouf  biele  gemein- 
ft^oftlidb«  3teQung  in  l'otbringen  jurürffiibrrn:  aiMttid).  C^ntflebung  be*  ^er« 
jogtbnm*  l'otbringen  £.  120.  —  Ter  0raf  C^berborb  im  ^JJJeienfelb,  ber  927 
üotfommt,  fd)etnt,  mit  oben  S.  90  *Ji.  4  bemerft,  ein  onbercr  Gberborb  au  fein. 
3u  mondjen  iUermutbungen  bot  es  ?lnlaft  gegeben,  bofi  sigobert  938, 
SS.  VI,  6.  IW*,  ben   (*berborb  oU  comes  palatii  bejeit^net-).    Toiner.  Ilist 


1)  Srntf  IT,  e.  KV,  fttüt  ti  Ibtthau^i  in  «brcbe;  cbcnfe  6tcin  a.  a.O.  C  MA:  »gt. 
«Jpff-lfimnil.:  <*  •  S.  101.  ««bete  bieltrn  tintn  blerttn  im  ^abr  W<i  eriSbtttrii 
Aontab  ba^üx:  '  i,  C  942. 

")  ^äi  la:  rtonrn,  bri  bitfei  atUfltnljrit  toirbtrljoU  mein  Vtboutm   au*< 

juf|;icd)(n,  baft  m  cc:  '^nu  fo  bttbirnfttitfirn  Vu«(|abt  b(l  8ig«b«rt  bie  bitftm  rtfltntbüm» 


CtcDm  oufmcrffom  iofirbt,  fo  ainge  mantbr  toiditiar  Ketl)  bet  ÖtfCbtAtr  fo  (tut  toit  t>rr< 
lOTtn,  ta  ber  (ttine  Irutf  brr  llonamtiita  nun  einaial  btbcutcn  foU,  boB  tn  brm  fo  Qttgrbr 
nrn  nur  abfltltitrtt  9ta4H(%t(n  rntbaltfn  finb.     «neb  ettfemann  bat  birl  fttairt  anrrfannt 


224  ®sc«t8 11. 

pal.  (1700)  ®.  173 ff.,  u.  a.  ()oben  {)tctQuf  gcftüfet  ($betf)arb  für  bcn  etften 
H^faljgtafen  in  l'ot^tingen  obet  ju  ^ac^en  erflätt.  dagegen  et^ebt  6roIIiuä, 
erläuterte  JHeif)e  S.  11  ff.,  SBiberipruc^ ,  unb  infofern  gemiß  mit  3lec^t,  aU 
(Jbertjarb  nic^t  aÜ  toirflic^er  ^Jjaljgraf  ju  Stocken  Qngeie!)en  »erben  fann:  et 
meint,  baß  entrteber  jener  in  »einer  Stellung  in  gronfen  alö  ipfoljgraf  ju  be» 
trad^ten  fei,  ober  Sigebert  -  er  füt)rt  außerbem  bcn  Albricus  an,  ber  biefen 
nur  Qulgei^rieben  —  „feine  fe'ontmiffion  aU  5Rifjuö  mit  ber  ßommiffion  eineä 
^IJfaljgrotcn  öermenget  t)aben  fönne".  üie  erfte  *2lnfic^t')  t)at  aud)  2Öcncf  II, 
3.  643  31.  f.  002,  m  ber  SäJcije,  baß  er  annimmt,  mit  bem  ?lmt  eine§  ^cr» 
logä  oon  granfen  fei  augleid)  bie  5Pfalagroffd)aft  tierbunben  geroefen,  h)äf)rcnb 
"ilfc^bad),  ber  a.  a.  C  ebenfalls  auf  bicje  3lnnol)me  aurücffommt,  ben  6bert)arb 
eben  all  ^Bfal^grafen,  nid^t  all  .£)erjog  in  {^i^anffn  anfef)en  loiQ.  ^ierju  ift 
aber  offenbar  gar  fein  ©runb  t)ort)anben.  2aß  ©ber^arb  noc^  Ijäuttg  comes 
genannt  mirb,  betoeift  nic^tl,  ba  biefe  S^epidjnung  »ieber^olt  unter  ^einric^ 
oon  benen  gebrandet  rtirb  meldte  eine  entfd)ieben  tierjogli^e  Steßung  Ratten 
(f.  oben  S.  105  9i.  8);  anberltoo  'Reifet  er  dux  ober  dux  Francorum:  Ann. 
Aug.  939,  SS.  I,  ©.  69:  Sang.  maj.  939,  S.  78  (dux  Franchorum);  Cont. 
Reg.  937,  S.  617;  ögl.  bie  ©teöe  ber  Vita  Job.  Gorz.,  S.  223.  Widukind 
nennt  i{)n  II,  2  unter  ben  duces  n)eld)e  bei  ber  iafel  nac^  Dttol  Ärönung 
'ministrabant'.  So  tann  man  in  ber  Jt)at  an  ber  tjerjogtic^en  i&tetlung  ©ber» 
horbl  nic^t  3n)eifeln.  Sie  mit  @ic^l)orn  (II,  ©.  54  31.  \\)  nur  auf  ba^  öftlic^e 
^raufen  ju  bejie^en,  fd^eint  aber  aud)  nid^t  rid)tig,  ba  gerabc  bal  flonrabinijd}e 
.g)aul  "^ier  am  njenigften  l)eimifc^  h)ar,  unb  ttjaS  mir  öon  (Sberl)arb  erfat)ren, 
junä^ft  auf  eine  if)ätigfeit  in  .Reffen  unb  anberen  tocftlidben  (Siegenben  l)inmeift. 
(Sine  förmliche  Sefteßung  ©berljorbS  al«  ^Pfaljgraf  toirb  unter  .f)einrid^ 
ntd^t  anjune^men  fein,  mcber  in  ^taufen  noc^  in  Sot^ringen.  S;al  2tmt  ^atte, 
roenn  e§  in  m  biefer  ^ät  oorfam,  nid)t  bie  SBid^tigfeit ,  bog  man  annetjmen 
fann,  ein  UJlonn  oon  (fber^arbl  3?ebeutung  fei  bofür  auierfel^cn  morben-). 
(S^er  fann  man  i^n  ben  alten  Dliffi  Dergleid^en.  2öar  er  el  ben  Jpeinrid^ 
nac^  ßot^ringen  fanbte,  fo  l)atte  feine  Stellung  mit  ber  ber  jpnteren  ^Pfalj» 
grafen  Ujo^l  eine  getoiffe  2lef)nlicbfeit  (ögl.  oben  3.  110);  unb  man  bejieht 
ben  Giemen  ben  Sigebert  gebrouc^t'')  am  toa^ric^einlidiften  boc^  eben  biewuf: 
bem  fpäteren  Sotbringifc^en  Sc^riftfteHer  mar  bie  3iejeid)nung  geläufig,  unb 
et  bebiente  fic^  if)rer  ftatt  bei  einfad)en  comes,  bal  er  ^ier  in  feinet  Quelle 
(Liudprand  IV,  19)  fanb. 


1)  3in  ^öd^fi  >ounberIt4eT  ^u^führung  begegnet  fie  in  bem  fSnäte  einel  Ungenannten; 
SBon  benen  Palatüs  regiis,  6öln  ITCtJ,  ©.  76  *f. :  ftontab  ^obe  oI8  Äönig  icine  (Srblanbe  bem 
eberöatb  abgetreten,  „ben  er  jugleid^  jum  comite  Palatii  generali  in  causis  minoribus  per  to- 
tam  GermaDiam  ernannte,  fomit  bie  comitivam  Palatii  universalem  mit  fot(^em  feinem  dncata 
Fnnciae  beteinigte':  er  ^obe  il^m  ein  faiferlid^e^  9leid6»geri(!^t  ju  t^firtt)  errid^tet  u.  f.  m. 

2)  S.  ^irid^  II,  6.  164  K.  unb  Ufingcr,  ebenb.  I,  ®.  448  91. 

3)  ^ul  it)m  ^aben  aber  aUe  anberen  bie  bcn  9tamen  geben  abgefc^rieben. 


@  y  c  u  r  §  12. 

Die  fpätercn  (Erjäl)lungett  iibtr  i^crjog  Arnulf  oon  jßotcrn. 

^ie  oetfc^iebenen  &t;)&t)lungen,  toetc^e  fp&tete  iBaitifc^e  llutoien,  bejonbeiä 
bie  Sftfoffer  bet  Äloftergefdjidjten  übet  bie  getoattfornen  @injtet)ungfn  bet 
Ptrd^engütet  burc^  .^et^og  "Arnulf  nod)  bem  toon  ßönia -^eintic^  erlangten  3"= 
oeftdnbniS  bringen,  fnüpfen  an  bie  ^lat^ri^ten  in  Der  Vita  Oudalnci  unb 
bei  Ctto  Don  5«ifin9  ""  'oben  3.  56  31.  6). 

3n  einer  angeblicbfn  Urfunbe  griebritft  I.  für  3:egernfec,  Mon.  B.  VI, 
6.  174,  bie  tro^  ber  llert^eibigung  eb.  XXIX,  1,  S.  368,  nid^t  für  ed^t 
gelten  fann,  aber  bem  13.  ^ai)xh-  ongel)ört  (Stumpf  9lr.  3981)  {jeifet  ei:  ab 
Arnoldo  duce  Noricorum  affectante  eo  imperium  et  discordante  cum  rege 
Hainrico  primo,  reditibus  despoliata,  et  pene  universa  quihus  ditata  et 
dotata  fuerat  per  benoticium  transierunt  in  usus  laycorum  in  hac  disoordia 
sibi  famulantium.  Xiejelben  fijorte  giebt  Hermannus  Altahensis  in  einer 
fpdteten  Ueberarbeitung  feince  ÜBerfä,  SS.  XVII,  ©.  370,  nur  bafe  et  fiatt 
'per  beneticium'  fd^reibt :  per  collationem  ipsius  tiranni. 

Siefer  !2)eric^t,  bet  ber  SSerleibung  burd)  Jtönig  ^einrid^  gebenft,  gebt 
o^ne  äw'f'l  auf  ältere  iegernfeer  ^lufjeidjnungen  ^urüä,  beren  meljrete  üot- 
liegen,  ot)ne  baft  übet  ibt  gegenfeitige«  iÖerbältnt^  tiöQige  Sic^er^eit  bettfd^t'). 
'itod)  muffen,  fooiel  icb  febe,  bie  Quirinalia  bti  ''JRtttüui  ben  etflen  $la^  be< 
Raupten. 

^ac^b<m  er  bie  (^rünbung  unb  Dotierung  hti  JtlofietS  erjä^It,  fa^rt  et 
fort  fCanisius  ed.  Hasnage  111,  2,  £.  145): 

Qui  praescriptoruDi  nihil  amisere  bonorum, 

Sed  plurimis  anois  prius  detinuere  diu, 
Ultra  centenoH  ac  septena  vice  denos, 

Nee  senserant  injuriam  jura  priora  loci: 
Com  tandem  magnus  spoliavit  tcmpla  tyrannus, 

liegpi  monarchiain  volens  jiraeripuisse  sibi; 
Praedia  cunctorum  tunc  Nonca  (oenohiurum 

Decrcverat  primatilms  tradere  raptii  locis, 
(juo  sibi  favissent  quaccunque  geri  placuisset 

Advertus  aulae  principe«  ecclesiasque  Dei; 


1)  IW.  taiattfnbn*.  «C  II,  c.  J«'.  «  «t*.  II,  C.  387.  ttO)  fAftnt  mir  iPurflo«. 
€9-  b(i  Olünitjtntr  «Ifobrmir  l-^T.'i.  £.  *w.  ^inxtiinnh  batactban  in  1)aitn,  baft  SKttcUM 
unt  bie  Vixttt  bei  l.'ttn  ^^Indunbtrtl  j^ritb  unb  bit  fetn  IXaDer,  %x4t-  l  Ctftx.  (i«f(t.  III 
(IH40  II),  tbrtltocifc  l)(TaHl0(gtbfn(n  MirseaU  8.  Qvirisi  itii0tT  finb;  bitte  cnt|alttn  ni^tl 
tool  I)itTlirt  gtliÖTt. 

3al)tb.  b.  btf«.  «tf^.  -  9Bai|,  ^cinti«  I.   3.  «ifL  15 


226  ejcuts  12. 

Huius  ab  boc  dimota  loci  possessio  tota 

Ditat  per  onine  Noricum  progeniem  procerum, 

Per  quae  tündatus  locus  oninibus  est  spoliatus, 
Nibil  reiuansit  ex  eis,  conditus  in  quibus  est, 

Bis  nisi  septeni  mansus  deciesque  deceni  .... 

?''onte  salinarum  loca  viginti  patenarum, 
Duobas  additis,  simul  sustulit  ille  furor. 

211«  er  geflorben: 

Mortuus  occultatur,  ut  allodium  capiatur, 
Quod  singulis  promiserat  principibus  tribus 
Exspoliatarum  de  fundis  ecclesiarum. 

©pöter  I)Qnbelt  eine  Cbe  nad)  ber  gleid^jeitiflen  Ueberfd)rift : 

De  altera  in  rure  Danubii  ecclesia  beati  Quirini,  quae  cum  possessione 
ad  quam  pertinet  ab  Amaldo  quondam  duce  in  beneficium  datum  fuit. 

?lu«  einet  bi^^er  ungebtuctten  gDtMfjJung')  tt)eilt  äüattenbad),  %xd).  X, 
®.  636,  bie  ©teae  mit: 

Dux  tnlerat  terras  Amoldus  pestifer  istus, 
Nisus  seandere  vi,  non  lectus,  culmina   regni 
Ac  temperans  veterum  tunc  plurima  coeuobiorum. 

2lu§  ÜJicteKuS  abgeleitet  ift  bie  Hist.  fund.  Tegeriis.,  Pez  Tbes.  III,  3, 
©.  495,  bie  fid^et  nit^t  aü§  bem  11.  Sabrt).  flammt:  Age,  Amoldus  pejor  diabolo 
sententiam  implet  dicentis :  'Plerumque  summum  jus  summa  malitia  est'. 
Hinc  t'actio  crevit  impii ,  donec  ecclesias  destruens  praedia  totius  Bawariae 
coenobiis  rapta  principibus  suis  in  feudum  distribuit,  liefe  2egctnjee  nur  114 
laufen,  nc^m  2  patellae  salinarum.  31ujfiil)tlid)et  bie  Cbronica  dominorum 
abbatum  (ebenb.  ä.  499),  bie  ma^rfd^einlic^  mit  ber  Fundatio  jujammenljängt 
unb  aud^  fid)cr  nid^t  im  13ten  3a^rt)unbett,  fonbern  faum  vor  bem  ISten  »er* 
fofet  ift:  Cui  (^einric^)  se  opponens  filius  iniquitatis  et  perditionis  homo 
dux  Noricorum  Amolfus  comes  Schyrensis  .  .  Hie  est  Arnolfus  ille,  qui 
ecclesias  Dei  et  monasteria  totius  Bavariae  crudeliter  destruxit  ac  posses- 
siones  earum  militibus  suis  distribuit,  jure  sibi  in  concordiae  viam  ab  Hain- 
rico  principe  de  investiendis  ecclesiis  Bavariae  juxta  morem  antiquum  concesso 
tyrannice  abutens,  dum  quos  tueri  debuit  ipse  primus  coepit  spoliare.  Somit 
übetcinflimmeub  unb  rool)rfc^eiiilici)  barau^  abgeleitet  bie  Gompilation  bei 
Oefele  II,  ©.  68. 

Dat)on  öer^d^ieben  finb  bie  ßtemSmünftcric^e»  'Jlufjciri)nungen:  Auctar. 
Cremifan. ,  SS.  IX,  ©.  5.52:  Ab  hoc  videtur  Arnoldus  dux  Wawariae  eccle- 
sias accepisse  et  per  consequens  destruxisse,  ut  de  eo  sancti  conqueruntur 
in  legenaa  S.  Ulriii;  Bernardi  Hist.  Cremifan.,  SS.  XXV,  ©.  647:  Arnoldus 
dux  Wawariie  omnes  ecclesias  ab  eodcm  Heinrico  (ber  i{)m  2lltaid^  berlietjen) 
in  feodo  accepit;  t)gl.  ©.  661:  Iste  Heinricus  illi  Arnolde  episcopatus  et 
abbacias  in  sua  provincia  sitas  contulit,  quarum  possessiones  nefarie  dissi- 
pavit,  ut  —  s.  Udalrici;  ©.  668:  Arnoldus  dux  Wawarie  ab  Heinrico  rege 
episcopatus  et  abbacias,  ut  sibi  esset  auxilio,  impetravit:  quas  eciam 
miserabiliter  dissijiavit,  ut  u.  f.  hj.;  ©.  626  5?.,  hJO  c^  l)eifet:  et  earum 
possessiones  baronil»us  contulit. 

SBötjrenb  aI|o  bie  ältere  iegernfecr  öriäf)lung  bie  ^Beraubung  ber  Äirc^en 
öon  bem  ^erjog  öornebnten  läfet,  um  fic^  mit  |)ülfe  i^rer  ©ütct  ber  -&err= 
f^aft  ju  bemächtigen,  ift  el  t)ier  ^einrid^,  ber  fld^  jeinc  |)ülfe  burd^  baä  ^rei?= 
geben  berjelben  erfauft. 

Ct)ne  ba%  6ine  ober  2lnbere  anjngeben,  berichten  anbete  über  bie  ©d^äbi= 
gung  ibrer  Äirdicn.  Chron.  Benedictobur.  c.  13,  SS.  IX,  ©.  233,  in  2lnfd)tu§ 
an  Die  Vita  Oudalrici :   Arnolfus  dux  provincie  tanto  graviori  quanto  liberion 


1)  ^urfian,  a.  o.  O.  S.  496,  Ijält  fie  ffir  bai  füitxl  eine!  f)jäteren  ftlofterbruberd,  bei 
hti  gieteBuS  2)i4tunflen  ft^  }uin  ä^oibilb  na^.  SSSenigftenä  aus  bitfer  Stelle  mbäfte  iä) 
bai  nid[)t  fd^Iiegen.    $emerfen#toert^  ifl  baS  'non  lectns'. 


£ir  fpäteren  ^rja^luncitn  äbet  $.  Slmulf  bon  iBaietn.  227 

osus  tyrannide,  fundum  desolate  huias  ecclesie,  sicut  et  aliarum  multarum 
diripuit  atque  |)articipibus  et  satellitibus  suis  in  beneficia  distribuit.  quod 
siogultuose  dicendum  est:  ita  precium  redemptionis  animarum  usque  in 
prescntem  dieni  curie  vel  curialibus  servit.  De  tundat  Scheftlar.,  SS.  XVII, 
S.  345:  a  quodaiii  iinpiissimo  duce  Bawariorum  nomine  Arnolfo  prefata 
iiostra  ecclesia  ita  est  destructa  penitus  et  vastata,  sie  ut  omnimodis  deso- 
laretur.  ("onradus  Sclnrensis  c.  16,  SS.  XVII,  ©.  620:  .\.rnolfum  ducem 
Noricorum.  filium  i»erditionis;  c.  l!^ »  ©•  621:  qui  monasteria  destruxit  et 
reditus  eorum  luilitibus  divisit  (noc^  Ctto).  Hist  Patay.,  SS.  XXV,  ©.  626: 
maximus  ecclesiarum  j)ersecutor. 

Unb  baran  teitjen  fid)  bann  fpötere  ^uiammenfflffcnbe  S8eti(ftte  an,  rote  in 
bfm  Chron.  Hajoar.  bti  Veit  -\rnpekh  (Pez  Thes.  III.  3,  S.  139):  Hie  Ar- 
nolfos,  tradita  sibi  auctoritate  super  ecciesias  a  rege  Heinrico,  elatus  nimis 
tantoque  bonore  et  privilegio  indignus.  abusus  est  in  suani  perditionem. 
Cum  enim  deberet  esse  defensor  et  protector,  factus  est  offensor  et  destructor. 
Nam  ecciesias  et  monasteria  plura  exaetionabat  nimis  dure,  imo  potenter 
ac  crudeliter  quodammodo  destruebat,  adeo  ut  pleraque  religiosorum 
coenobia  inbabitabilia  redderentur,  et  possessiones  eorum  militibus  distri- 
buebat.  Quam  rem  principes  una  cum  rege  dissimulabant ,  quamvis  bene 
scirent. 

Uebtt  ben  lob  ?ltnulfS,  ben  fd^on  bie  V.  Oudalriii  c.  3,  ©.  389,  oom 
%  ^tixni  totqtn  feiner  S3etiräftung  bet  Alöftei  beiurtbrilen  lägt,  berid^tet 
Metellus : 

I>um  Ratisponae  curtim  parat,  ex  regione 

I'rimoribus  lectis,  ut  baec  quae  studuit  peragat. 
Nuntius  hunc  Christi  terrens  aH'amine  tristi 

Ulricus  antistes  necem  praecinit  indubiam, 
Ni  reparet  gratis  spoliata  sacraria  sanctis, 
Et  altera  die  refert  nil  dubitaus  obitum. 

Qi  folgt  bie  ^ifion  Don  ben  jroei  Sc^teettern.  Set^er^og  prat^It  am  972ittag, 
baii  et  nocb  Irbe. 

C-ui  presul  reddit,  noctem  quod  adusque  dies  sit. 

Refert  ut  ista  nuntius,  verba  dolor  sequitur: 
Dux  improvisi  tinis,  subita  paralysi 
Correptus,  effertur  domum;  nee  mora,  vita  fugit. 

Sie  dtaä^tung  Wiegt: 

Fert  Enimerammi  domus  ipsius  ossa  tyranni, 

Arcu  notat  pictum  super  distichon  eximium  : 
'Vivus  pollebam  faciens  (juaecunque  volebam. 
Innibilor  sub  humo :  sie  erit  omnis  homo'. 
©a8  fiepte  girbt  mit  fleinen  Satianten,  ViTcns  —  En  nihilor,  oud  einer 
SoTouer  ^nb{d)rift    bet   piojaifdjen  Passio  S.  Quirini  äüattenbad^,  91.  ^td^. 
II,  ©.  397. 

Siefelbe  ^tjiäblung  bom  Zob  ^at  bie  Kompilation  bei  Oefele  II,  £.  68, 
oud)  bie  Hist.  fund.  bei  Pex  a.  a.  C,  roo  bet  Sdjlug  lautet:  Eadem  hora 
für  domum  perfodit  Sublatas  in  conclave  moritur,  spiritus  infernum  polluit, 
ossa  solum,  subscriptum  posteris  ^iii  incmoriaie  epitaphium  relinquens 
(rote    Vietellu«    unb    bie  ^oiouei    «  Unb    ät)nhd)    bie    Chronica 

(6.    •'>00),    roo    ti    t)eif)t:    vitam    ii  clausil.    Cuius    cxanimis    cor- 

pus tanquam  adbuc   vivi    in    lecto  mortem  (?)   de  mortui  manibus 

pracsides   et  milit«'«   wclpsinrnm    i  Iteneticium  receperunt.     Iluius 

cadaver    tunc  1  huimorammum    sepulturae  traditum, 

sed  post  in  ya  >.  ut  fertur,  manibus  defosaum,  tale 

pOSt  8e   epitapbliuii    reinimt     luir    uftiiiTi- 

a3etfd)iebfn  ift  bte  lleberltefftung  in  bem  Auctar.  Cremif.,  SS.  IX,  S. 
552:  Arnoldus  dux  liawarie  fulmine  percussus  intcriit.  Unbeftimmtet  Auc- 
tar. Qarstense,  SS.  IX,  bm,  unb  bie  Ann.  S.  liadberti  SalUb.,  eb.  €.  771: 

ir.* 


228  dicüxi  12. 

Arnoldus  dux  subitanea  morto  (subito,  Sal.)  obiit,  percussus  a  Deo  ob  denu- 
dationem  ecclesiarum  Dei  et  cenobiorum  (Deo  et  c.  fet)lt  Sal.) 

Söciter  auSgcjdjmücft  ^abcn  eö  fpätere  (£f)tonifen.  So  Chron.  Bavar.  bee 
Andreas  Ilatisbon.  (ed.  Schilter  ©.  17):  Ilic  Arnoldus  a  s.  Udalrico  legitur 
de  baptismo  levatus;  cujus  tarnen  monitionibus  acquiescere  noluit.  Undeipse 
Hatisponne  moritur  et  a  diabolo  in  barundinetum  juxta  Scheyrn  pro- 
icitur.  Habet  hoc  antiquorum  relatio,  quod,  dum  ipse  Arnoldus  saepius  a 
sancto  pontifice  admoneretur  nee  i])8e  curaret,  tanoem  certum  tempus,  in 
quo  poenitentiam  ageret,  quod  sibi  a  Deo  impetravit,  praefixit.  Dum  autem 
ultima  die  nihil  innrmitatis  in  se  sentiret,  pro  nihifo  duxit  verba  ponti- 
ficis.  Sicque  fit,  ut  ipsa  die  in  monasterio  S.  P^mmerani  Ratisponae  existens 
subito  coram  suis  a  diabolo  est  interemptus.  Dura  autem  primum  extra 
ecclesiasticam  sepulturam  esset  tumulatus,  eiTossus  in  praefata  ecclesia  S. 
Emmerani  Ratisitonae  est  sepultus.  Diabolus  autem  non  ferens  ejus  ec- 
clesiasticam sepulturam,  ejulatu  magno  jussit  sibi  dari  corpus  ejus  cujus 
animam  possideret.  Sicque  ipsum  e  sepulchro,  quod  hooie  in  praefato 
monasterio  monstratur,  ablatum,  in  lacum  prope  Schyram  projecit. 

Scränbett  ift  bic  (Stjätjlung  bei  Veit  Arnpekh ,  a.  a.  O.  ©.  141 ,  inbcm 
"^ict  iöijc^of  Ubaltid^,  toeil  ber  -^ft^og  et  quosdam  reditus  ecclesiae  Augustensis 
indebite  per  quosdam  occupavit,  tl)m  bcn  Job  binnen  Sta^reäftift  üetfünbct 
unb,  aU  ber  Sole  i'^m  pTol)lenb  bic  ®e?unbl)ctt  be^  .^ctjogö  melbet,  jagt:  Vade 
cito  domum,  quia  ipsum  mortuum  invenies.  Eadem  itaque  hora  percussus 
a  Deo  subito  diem  obivit,  ut  vir  Dei  praedixerat,  suis  exterritis  et  hinc 
inde  fugientibus ;  quia  eadem  hora  für  domum  etc.  bt§  jum  (Spitapt)  auS 
ber  Hist.  fund.  Tegerns.  Alii  tarnen  dixerunt,  quod  diabolus  ibidem  ipsum 
arripiens  in  conspectu  omnium  strangulaverit.  Mortuus  igitur  miserabiliter 
absque  omni  devotione  et  sacramentorum  participatione ,  sicut  bestialiter 
vixit  quoad  Deum  in  vita ,  ita  periit  miserrime ,  et  animam  ejus  miseram 
ad  castrum  Schirense  in  arundinetuni,  quod  ibi  prope  est,  [diabolus  |  dimer- 
sit;  quem  etiam  ejulantem  seu  ululantem  cum  multitudinc  spirituum  mali- 
gnorum,  qui  ibi  tunc  habitabant,  homines  asseruerunt,  se  huiusmodi  ejulatus 
non  Femel  audivisse.  ^ann  bai  SBcgräbniä  ju  <B.  (Smmeram,  baö  iüetlangen 
bet  daemones;  unde  fratres  coacti  exhumarunt  corpus,  ponentes  sub  janua 
monasterii.  Quod  daemones  vehementer  rapientes  et  in  lacum  Schirensem 
cum  impetu  in  momento  projecerunt ,  quod  sententia  multorum  usque 
hodie  amrmat.  Nam  et  lacus  ibidem  adhuc  nomen  a  diabolo  habet  vul- 
gariter  Teufelsee. 

Slut  bo§  entjd^icbcnfte  etftärt  fid^  fd^on  3lticntin  M  gegen  bteje  ©rfinbungen, 
IV,  23,  ©.  670:  eum,  quod  praedia  monachorum  diripuerit,  proceriDus 
Bojorum  distribuerit ,  subito  interiisse,  ad  Stygias  paludes,  quasi  Cyclopas 
ad  Aethnam,  raptatum,  cadaver  in  lacum  Schirensem  abjectum  fabulantur. 
Qui,  amisso  puro  veritatis  fönte,  ad  lacunas  lutosas  convertuntur  et  pietatem 

?[uaestum,  religionem  praedam  existimant,  homiues  suaves  se  aedituos  caeli 
äciunt,  ubi  nee  fuerunt  nee  sunt  neque  unquam  erunt,  nisi  tandem  nugari 
desinant. 


1)  0ani  auS  bet  fiuft  gegriffen  erfdbetnt,  tote  iä)  gu  6.  208  naüttraat,  feine  'ilad)xiätt, 
IV,  21 ,  e.  659,  bog  eine  ©djtoeflct  $etnn4S  Adolaeda  bem  JBater  arnulf«  ^erjog  eiutpolb 
»ennSI^It  gctoefen  fei.    ä»gl.  Leibniz,  Ann.  II,  S.  221. 


e  r  c  11  r  g  13. 

Dit  (Eriücrbung  Cotliriitgtns  in  iifr  HarßcUnng  brs  3ocuni)n8. 

5)en  dxjä^lunflen  bti  Widmet  öon  bem  S8frf)ättni8  aioifc^en  ^einrid^  unb 
Äönig  Raxl  öon  i^tanfreic^  foioif  ^eriog  ©ijelbtecfet  öon  l^oltjringen ,  beten 
oben  S.  25  ff.  gebadjt  ift,  in  getoiffet  aöetje  öetrtanbt  ift  ein  :i<etic^t,  bet  fid^ 
bei  einem  9lutot  au«  bet  jöjciten  ^älfte  be^  Uten  3al)t^unbett*  finbet,  bem 
fytanjoicn  Jocundus.  bei  eS  untetnabm  bte  Translatio  unb  Miracula  be^  bei: 
ligen  Setöatiu*  '"  '-'»'■''iben  unb  bei  bet  ©elegent)eit  auc^  auf  bie  S:eutfc^« 
lottjiingiic^en  -^  fam,  Don  benen  et  eine   fagen^ofte  unb  üetujitttc 

iütfteflung  gol'  o  :Hic^et  übet  ben  Uebetgang  ßot^tingen^  aui  i^xaw 

aöfifc^et  untet  2eutic^e£)ettfd)aft  ganj  jd^toeigt,  toitb  eben  bieje  l)iet  bet  ©egen« 
^onb  einet  belonbeten  5luefiit)tung.    6«  ^eißt  (SS.  XII,  ©.  98  ff.): 

20.  Erat  in  Saxonia  dux  quidam  illis  diebus  nomiue  Heinricus  et, 
sicut  testantur  (jui  vitam  ejus  noverant,  inter  alios  principes  terrae  generis. 
personae  et  scientiae  prestantissimus  dignitate.  Hie  Lothario  regi  Francorum 
lu  die  natali  Hegis  seculorum  sacrae  Agrippinae  (  oloniae  —  huc  eum  audierat 
esse  venturum  —  voluit  occurrere.  ut  se  invicem,  quod  ex  multo  uterque 
desideraverat,  uter(|ue  concupierat,  viderent  et  salutarent  ac  federe  seinpiterno. 
utpote  consanguineu  se  conjungerent.  Ailveniente  vero  sacra  soUempnitate, 
veait  rex  in  civitateni,  et  cum  eo  omnis  nobilitas  regui  atque  potestas.  Nee 
latuit  ducem:  vcnit  et  ille,  &ed,  ne  miDor  rege,  in  omni  glona  et  in  manu 
forti  ac  valida  intravit.  Suscipitur  a  rege,  honoratur  a  rege  quemadmodum 
major  Homaui  imperii  et  nolulior.  Ille  vero  agebat  cum  rege  sicut  tidelis 
ainicus  et  bonus  et  cognatus;  timebat  tarnen  utriusque  principis  exercitus, 
ne  forte  in  dolo  coiivenerint.  8ed  frustra:  in  couventu  enim  justorum  num- 
quam  deesse  creditur  dominus  angelorum.  Erat  quippe  illis  cor  unum  et 
anima  ooa;  ideo  ncc  quicquam  mali  in  eis  nee  quiequam  perversi  in  t-is. 
In  veritate  autem  et  oaritate  ut  ost'-'  ■"'  ^^  convenisse,  donant  ad  invicem 
munera  digna  se  et  preciosa,  eed  i  et  miranda;  erat  enim  ditior 

et  opibus  atque  militihus.  Kt  qua:..  .^  ::-'u!>,  bumilinvit  tamen  se  coram 
eo  quasi  unus  ex  minoribus.  Sensit  hoc  exercitus  regis  et  letatus  est  vehe- 
menter. 

£ei  ^etoudgebei  RbpU  ifl  ber  5Jleinung,  bofe  bie  tonnet  3u?o"»infn» 
fünft  bed  3.  921  jtDijdjen  .^leintid)  unb  Äatl  ju  biefei  ^iiät)lung  'Änloh  ge« 
geben.  Unb  ba^  ungefäbt  an  biefe  Sfü  flfbadjt  hjitb,  etgiebt  t\d)  axii  bem 
golnenben.  6l)ataftettfti|d)  ifl,  baft  .fieiniid),  »oie  beim  iKidiet,  nod)  ol«  -O^iog 
be)jei(^net  witb:  ol*  joldjer  :  *  ^  Me  Jöclebnuna  *  "  'iriu^jen,  ba«  bann 
aber  auf  biefem  3De^e  Dor  '    gettennt,  bem  :Keid)  bctbunben 

h)itb.  —  aajoiouf  bte  foliv-,..   ,,,.  "ütinrnfunft  an  t. .   .>  -^"''t,  toeifj  id) 

Hiebt  ju  fügen;   nut   in   bem  obetffen  Vouf  gebött   btcfer  Itingen  an. 

9int  gan.^  anbete  iBegegnung  fanb  \)itx  fpätet  ui'i'cbcii  (t  ir,  bet  biet 

flott  AatU  genannt  wirb,  unb  Otto  II.  flati. 


230  ejcutS  18. 

lex  ?lutor  fQl)tt  fort: 

21.  Summi  ergo  Imperatoris  sollempnitate  ut  in  tanta  civitate  et  ip 
tanta  sanctorum  multitiuline  adimpleta  decentissime ,  idem  dux  bonus  abiit 
cum  rege  usque  ad  fluvium  qui  vulgo  Asna  dicitur,  ferens  gladium  ejus, 
et  Oddo.  filius  ipsius  major  natu,  tocius  generis  post  pusillum  decus  et 
gloria  futurus ,  clipeum.  Ibi  uterque  princeps  consedit  trium  dierum 
per  circulum;  donniebant  simul,  comedebant  simul.  Ulis  tarnen  igpo- 
raotibus,  agitur,  quod  Roma  dicior  et  Francia  erit  deinceps  bumilior. 
Tercia  namque  die,  qua  discessuri  erant,  consilio  suorum  dedit  rex  nepoti 
8U0  ejusque  filio  in  beneficium  quod  est  a  Colonia  usque  ad  fluvium  illum 
(ein  anbetet  Jejt:  quicouid  Osne  Renoqiie  interjacet).  Post  hec  discedebant 
cum  pace  et  fide  non  ncta,  ut  cognati,  ut  amici  et  fratres  in  Christo  devo- 
tissimi,  uterque  habundantissimis  perfusus  lacrimis.  Rex  vero  abiit  in 
terram  suam,  gaudens  et  exultans,  quia  sibi  subdiderat,  qui  majjor  erat 
princeps  in  universo  Romano  imperio.  Ille  autem  per  terram  regressus  jam 
suam,   venit  Trajectum,  ibique  residens,  convocavit   omnes  majores  ejusdem 

grovinciae  et  sibi  eos    regaii  ex  jussione  sacramentoque  militari  conjunxit. 
raudebant  omnes.  quia  non  jam  militare  incipiunt,  sed  regnare,  Romano 
cum  asscribuntur  imperio. 

'üinrfjbem  bet  ÜUetfoffet  baS  Hob  üon  Jtajectum  CUloafttid^t)  betl)ettli(^t, 
fügt  et  t)inau: 

23.  Hac  itaque  ex  causa  in  urbe  memorata  cum  omni  exercitu  suo 
principibus  terrae  consedit  dux  bonus  nobilis  Heinricus,  legem  dans  plebi, 
m  Omnibus  gloriam  Deo  caeli.  Statuit  vocari  Lothariam,  quam  acccperat 
a  rege  provinciam,  imitatus  etc. 

24.  Ilujusmodi  in  studiis  cum  evigilaret  dux  ille,  dux  magni  honoris 
et  probitatis,  auditum  est,  quia  Franci  ejecissent  regem  Lotharium  de  terra 
8ua,  eo  quod  dedisset  principi  alieno,  quod  est  melius  in  universo  regiio 
suo.  Surrexit  ille  continuo  et  abiit  ad  regem,  ducens  secum  innumerabiTem 
exercitum.  Videntes  adversarii  regis,  quia  non  poterant  resistere  eis,  cedc- 
bant  illumque  quasi  cum  pace  reducobant  Amoto  vero  duce  ejusque 
exercitu,  iterum  injecerunt  manus  in  regem  et  posuerunt  eum  in  carcerem; 
ibi  periit  omni  miseria  et  vinculis,  in  scandalum  et  obprobrium  sempiternum 
Francorum  popuüs.  lllo  mortuo,  alium  constituerunt  regem,  sed  de  genere 
alieno.  Audivit  dux,  et  sprevit  illum,  et  factus  est  inimicus  ejus  pcrse- 
cutorque  gravissimus,  ita  ut  amplius  rex  ille  Lothariam  intrare  non  änderet, 
nee  quisquam  ejus  ex  principibus  in  illis  finibus  remanoret.  Et  satis  juste, 
Quia  occiderant  dominum  ejus  et  consanguineum  ejus.  Hujus  rei  gratia  ipsa  cum 
duce  Lotharia  (?)  principem  magnum,  qui  diebus  illis  Romano  prefuit  imperio, 
adduxit  et  cum  eo  fedus  iniit,  re  deinceps  subderentur  P'rancis,  sed  Romanis; 
et  sie  factum  est  usque  in  diem  hodiernum. 

©tft  noc^^ei  c.  27  ftitbt  bet  üiföniijc^e  ßaijer,  unb  |)einti(]^  Deo  favonte 
in  solium  erigitur  imperiale;  jpätet  ttitt  an  jeinc  Stelle  Ctto. 

3luf  bieje  gtjätjlunQen  bejie^t  fid^  Jordanus  bon  Cinabtücf  in  bet 
©d^tift  In  noticiam  seculi  (bei  Äatajan,  ßoncil  öon  lüt)on  S.  108):  Sed 
hoc  regnum  (Francorum)  dux  Saxonie  Romanorum  rex  huius  nominis  primus, 
dividens  primam  l-'ranciam,  quam  ipse  in  honorem  Lotharii  regia  Fran- 
corum et  imperatoris  Romanorum  sui  avunculi  Lotharingiam  appellavit,  cum 
tota  Teutonia,  Burgundie  comitatu  et  Arelatcnsium  regno,  Romano  univit 
imperio,  sicut  legitur  et  invenitur  in  translationibus  beati  Servatii  coofessoris. 
Unb  jo  ctflärt  fi^  auc|  bie  eirtja»  bunfele  ©teile  in  bcm  3iuc^  De  Romano 
imperio  c.  5,  6.  70,  too  e§  !)eifet :  Statuit  igitur  iniciando  iSiaxl  b.  @r.),  quod 
Heinricus  ejus  pronepos  consummavit,  ut  Francigene  cum  quadam  regni 
Francorum  portione  regem  halierent  de  regaii  semine  jure  hereditario  suc- 
cessurum  ;  »gl.  c.  6,  ©.  75:  et  qualiter  ipse  terram  illam  ijue  est  inter  iMosam 
et  Renum  Lothringiam  appellaverit  et  eandem  terram  cum  tota  Almania 
regno  Francorum  auferens  imperio  Romano  univerit. 


I 


©ircur^  14. 

Die  jStäbtrgriindungrn  fiönig  jQrinrid)?. 

Auf  @tunb  bet  *){act)tid)ten  ttclcfte  Söibufinb  in  bct  oben  ©.  92  91.  1 
mitget^filtfn  SteUe  giebt  unb  bfffftt  toüS  fpötcre  ©ödifiicfte  6][)toni{en  ^iiyu= 
fügen,  ift  ^eintid)  lange  at^  bet  Stäbteetbauet,  ja  ali  bet  Jöegrünbet  ftäbtilti^en 
9ted)tÄ  unb  ftäbtitrt)et  (>teit)eit,  gU  ein  jtneitet  Il)eieuä,  n)ie  ßeibnij  ben  "äui' 
btucf  btouc^t,  gefeiert  njotben')- 

Dagegen  ^at  jiictft  befonbet«  Spittlet  ßinfptud^  ett)oben*):  et  t)ot  bog 
Uebettnebene  bieiit  ^iluffaffung  treffenb  gejeigt,  jugleic^  abet  auljufül)ien  ge- 
facht, boö  bie  Don  ^ciniic^  gettoffenen  ^{afjtegcln  Don  »enig  obet  feinem  @tn- 
flufe  auf  bie  ^ntftct)ung  unb  "flusbilbung  »du  ftäbtifc^en  "Anlagen  in  2)eut|^s 
lanb  geroefen  feien.  liefet  "ilnfic^t  finb  onbete  beigetteten ''),  iDäl)tenb  i^t  ftei« 
lic^  auc^  mant^et  äBtbetfprudj  entgegengefteüt  ift*);  unb  ee  »itb,  tt)cnn  mon 
.^einiidjä  Jöefttebungen  tit^ttg  njürbigen  Uiiß,  too^l  botauf  anfommen,  junäd^fl 
btefe  anfidjt  genauer  ^u  ptüfen''). 

3n  Teutfiljlanb,  fagt  cpittlet,  li^ahe  ti  in  ben  älteflen  3fit«n  toenige  obet 
gat  feine  ©tobte  gegeben:  Dot  bem  Uten  ^fllji^tjunbett  l)obe  fid)  feine  Stabt 
eigenet  iKedjte  etfteut.  SÜJürbe  man  4?finicic^  ^'t  (Stbauung  folri^et,  bie  ©rt^ei« 
lung  befonberer  Oied^te  ^ufdjreiben  fönnen,  mie  man  c^  tt)äte,  fo  mürbe  fein 
iKu^m  groft  unb  ungctt)eilt  fein.  Um  feine  ^üetbienfte  in  bieicr  .^inftc^t  ju  be» 
ftimmen,  müßten  mir  und  an  !fi.Ubufinb  l)alten;  feine  Spotte  t)iitten  aber,  Wie 
leicht  ert)eUe,  nur  auf  Sadilen  unb  Il)üringen  JBejug.  Jfijenn  l)ier,  föl)rt  er 
fort,  {>einti4  roirtlid)  Stäbte  gegifinbet  ^ätte,  loft  lofltbt  nt(!^t  eitDatteu,  bag 


1>  Conrinir.  De  ■rbibui-.  Uprn  *i.  Got\>r\  I.  €■  499;  CioDdÜBK.  H.  A.  C.  118  ff.;  Uib- 
nix.  A--  "  '  'J'  f-"  *'•"■'"  >t,.,Kftl)oH  Xolitinonn  in  f  tjanbffff'iHi*.-"  i«i'i*i(f)te 
btr  .ft  I,  S    •ii.    Hoib  ntiitx  qJr  lg. 

6it*il  'nb  toütbf  i^n  unter  bie  Olott 

.'  i/n  ;,,f,<>'-  „i.  ■■i.iv...^iii.-  ....MuiM  OenMtsiM.  Conim«>nUtioDM  i>. ^     ........^     IX, 

ak»<.  bi«t.  6.  88  ff.  ... 

:t>  «ItnMfntHib  »iOthom.  7.  et.  tt.  M.  •.  |  SMb.  «.  b.   flimmt   SDittlrr  bet:   -     fo 

ti(f)t- '^  ■•  "' *  I.  jiffAot),  WfT  bfttrUfilt  toirb"     «u*  in  bfr  .Mm  «ufl.,  II, 

e.  ^  \8fjitt>unQ  ouf  bat  ton«  bif»  barflflfiit  ifl  ,  bit'f*  llrtbrll  f»fl» 

ftl)i\,  bif«   mtQT  auf  bir    ntRntii'tn    aU    iiofilUitn    'Jtriultatc   Cpitt» 

ert.    .■uMHiiin)  cwcmv  ■■„.,.  v.>ei(b    b   nitb«f.  süolf»  i.  :<:•»[[.■.  l'ro.  illor!  ■'    '    -  •'•-';  öftö« 
TtT,  etTCflor  vri    ^b    VII,  e    .•<>>     Ttudi  lattlmann  in  btr  'votitif   3  <m  Itincc 

frtftfTfti  ^«"n«iinfl  ftwa*  ab.  toenn  et  »on  it.  ^tinrict.  btm  et  Ctrtn  i  it.  foBt: 

,bfr  '  ■   ■    '  ■■    -flfn  bauen  fonnle". 

.'V  ULWbetinb    J^SennoRn  C  20  ff.:  bo4  ifl  auib  l)ieT  feine   Ran|  fltnagenbc 
9xi>xi  en     flott)  ipeniflrr  befritbiflt  niitt  bit  toitberQoUe  larfleUunfl  fclarr  «!■• 

filit.  -JiiU.n   II     c.  ;«l  tf-  .  „     . 

'■)  \cb  ijabe  mit  «bfitbt  bte  fetgnibr  «tt«f&t)Tunq.  bit  ibrri  .Seit  in  ber  umfaffcnben 
Unteifurtjung  ttbei  bie  «nflnfle  bc«  CtSbtelsefrn«  fi«  tbre  beftimmt  umflrtnile  llufeabc 
fteOte,  in  toefentli^en  unberSnbfrt  fteUffen  unb  nur  manii)M  tinjelne  in  ben  waffllirttngni 
ergSnjt  ober  fleinberl. 


232  ^?*"^*  !*• 

bie  Statte  Sodilenä  unb  Itjüringen«,  dou  itjrem  erften  JBcginit  an  biircl)  joldjen 
öifer,  burd)  ba^  3lnfcl)n  bc?  ■i^erjogö  unbÄönigS  augleirt)  begünfligt,  ni(^t  nur 
äufeetft  jc^nfH  oufgeblüljt,  jonbctn  auä)  bebcutenbet  unb  japlteidjet  getüotben 
toätcn,  aU  bie,  loelc^e,  tote  lüir  hjtfien,  nad)  unb  nac^,  Ujic  Umftänbe  unb  &(= 
legenbcit  ti  mit  fi^  brachten,  in  Schwaben  unb  iJtantcn  gegrünbet  hjurben? 
Unb  boc^  fänben  niit  getabe  bae  ®egcntt)eil.  'Jie§  maö)e  eine  anbete  6ttlä« 
rung  bet  SBotte  bei  SBibufinb,  alä  man  gen)öl)nlidö  gebe,  not{)JDenbig.  2öibu= 
finb  bejeid^ne  mit  bem  Söotte  urbes  iöurge,  b.  l).  Crte  mit  Diauet  unb  Suaden 
\o  gelc^ü^t,  ba6  pc  alS  ^•^uflud^t^orte  biene'u  fonuten').  68  jei  alfo  bei  2öibu= 
finb  bur^auö  nid^t  bie  tWebe  bon  einet  engetcn  Söeteinigung  bei  *UJenfd)en,  bie 
^eintid^  begtünbet  '^abe,  nic^t  üon  Slnfängen  tegetmäfeigen  3M|flninieniDot)nen§, 
tüie  gcting  man  fid^  aud)  immet  bie  £ad)c  beuten  möge.  3;ie  Otte,  bie  er  be: 
feftigen  lie§,  hjoren  ^uflud^t^ftättcn ,  tegcimäfeiget  23ett)ot)nung  nid^t  beftimmt; 
fie  bienten  nut  füt  ben  gaÜ  be^  ßtieg^  aU  Sc^u^  füt  bie  benad^batten  öanb^ 
betoo^net.  3[e  bet  neunte  bet  ©tnnbbefi^er  matb  jut  SBett^eibigung  biejet  be» 
flimmt;  bod)  etl)ielt  er  ^iei  nid^t  jeinen  tegclmä§igcn  2öoI)nfi^,  fonbctn  lebte 
blofe  aU  SBeja^ung  eine  3fit  long  l)ift,  um  bet  Steige  nod)  ioinct  3fit  auf  Mnen 
Sanbbefilj  jutiidjitfe^ten.  6in  ®titt!)eil  bet  i^tüd^te  jei  ()ier  ;stDat  niebctgelegt, 
übet  nut  tocnigc  3n'^tc  l)inbutd);  man  finbe  fpätet  nitgcnba  eine  Sput  baöon. 
S:ie  23et[ammlungen  unb  fjeftlidjtciten  toäten  nid^t  auf  immct,  fonbctn  mit 
auf  bie  3fit  bes  iltiegd  l)ieti)in  betlegt,  unb  nid)t  um  bas  öicbci^cn  bet  ©tobte 
3U  bcgünftigcn,  fonbetn  um  bie  ®cfat)t  plötjlid)et  Uebetfätle  ju  befeitiqcn.  3"' 
jugcbcn  fei  "nut,  bafe  bie  Einlage  folc^et  befcftigten  5)3lä^c  mand)mat  Seran» 
loflung  jut  @ntftel)ung  Don  ©tobten  cjegeben  tjabe. 

liefet  9lulfü]ötung  gegenübet  |d)eint  e§  bot  allem  not^toenbig  ju  bcftimmen, 
h)a§  man  ju  .^eintid^S  ^eit  untet  bem  9tamrn  einer  ©tabt  ju  betftet)en  Ijat,  unb 
toaS  SBibufinb  mit  bem  äöotte  urbs  be;ieid)nen  tonnte").  —  ©pittlet  ttjiH*),  boft 
butdlflus  nut  bann  bas  2^afein  einet  ©tobt  (civitas)-*)  betjauptet  rtetben  fönne, 
toenn  bie  ©innjo^uct  eine  eigene  Cbtigfeit  t)aben  unb  im  ®enuffc  gemiffet  &t: 
meinl)eit#rcd)te  ftc^en.  @id)'^orn'')  Ijält  füt  bas  Söefentlidje  einet  civitas  bie  93c= 
feftigung:  ein  befeftigtet  Ctt,  eine  ganj  befeftigtc  ©tabt  im  Oiegenfofe  einet 
üButg  fei  eine  civitas.  9let)nüc^  fdjcint  bie  3lnfid)t  bon  ©aupp"),  bet  bie 
älteftfu  ©täbte  bon  S^eutfd^lonb  fo  entftanben  glaubt,  baf}  gemiffe  Ctte  mit 
5Rauctn  umgeben  muiben,  ol)ne  bomit  bod^  befonbeie  JRcd^te  ?tU  ctlangen.  2'a- 
gegen  meint  2Bilba'),  nid)t  fomoljl  auf  bet  ©itidjtung  bon  TOauctn  al§  biel- 
met)t  auf  bem  2]otl)anbenfein  bon  .^anbel  unb  Söetfel)t  betul)e  bie  ©ntflet)ung 
unb  bet  JBegtiff  einet  ©tabt.  Äeine  biefet  betfd)iebenen  9lnnal)men  pafet  für 
bie  ^iet  junäd^ft  befptod^ene  3"*-    ©pittler  —  unb  l)iertn,  fc^eint  mir,  liegt 


1)  0.  0.  C.  S.  ItX):  loca  niuro  vallUque  ita  munita,  nt  asyli  instar  esse  qaeant ;  —  quae 
loca  maniri  jnssit.  ca  asyla  fuernnt.  perpefuae  babitationi  non  destinata. 

2)  Ueber  SBibuftnbe  2\)xaäiatbxauii)  I)at  ftiäter  Qu§füliTlid6  fleljanbfit  Ä5j)fe,  SBBibu» 
finb  S.  IM  ff.,  über  bcn  bev  TenfmSIer  biefet  ^cit  überljoutt  ©eHmio,  T.  Stfibtetocfen  üur 
3«t  ber  Cttoncn  S.  1  ff.  'Jl»enifl  etngelienb  ift  hjaS  in  ben  5cuti(flen  Stabtrcd6tS.?taet. 
fijfimern  ©enfllet  in  einem  befonberen  (fscutä:  „lie  queUenntägigen  Söejctdjnungelceifcn 
ber  Ücutfd^en  Stobt  im  ffllittelalter"  ©.  349  ff.,  gegeben  tjat. 

3)  S.  10.5.  SHergl.  bie  0cf*.  ^»annoberS  I,  ©.  28  %.:  „2lber  bai  blofee  (Sinfiftließen 
mit  JfJoucrn  moiiöte  nod^  (eine  ©tobt  .  .  .  fonbcrn  eg  trirb  erforbert,  bag  bai  SBolf  eine 
eigene  Cbrigleit  hat  unb  im  ©enuffe  getoiffer  l^emeinbeitsrei^te  fteljt". 

4)  XoB  nur  bie  bon  ben  SRömern  gegrünbeten  ©tobte  civitates  genonnt  hJÜrben,  totber- 
legt  fdion  &aupt>,  Ueber  2eutf(5e  ©töbtegrünbung  2.  45  ff.  lod)  fogt  eä  toiebct  TOonnert, 
&.  b.  a.  2.  II,  ©.  119.  Cbenfotoenig  ift  e§  riditig ,  toenn  ?lrnolb,  &t]i).  b.  Cngentumg  in 
ben  leutfdfeen  Stäbten  I,  £.  253,  fogt,  bU  in  ba«  12te  3a{)rl)unbert  feien  nur  bie  SBifd&ofS« 
Päbte  civitate«  genannt.  2ie  na^'^er  angefüljrten  Seit))iele  .feigen  ba§  WegentTjcil  genfigenb 
für  baS  Kle  unb  ben  Slnfong  beS  Uten  l^^'j^llinibertf;  nomcnilid)  Thietm.ir  gebraucht  civi- 
tas im  toeiteflen  Sinn.  9lber  oud^  aus  anberen  ©dfiriftitellern  läftt  firf)  boffelbe  für  bie  fol« 
genbe  3"t  bortljun.  —  9Jac!j  SBerfcbe ,  ©oue  £.  2Ki,  luäre  eS  felbft  bon  bloßen  Surgen  in 
unferm  Sinn  gebraud^t,  »ie  benn  Thietmar  mitunter  burgwardium  bon  benfelben  Orten 
braucht  bie  er  lonfl  civitates  nennt,  »gl-  ^einrid&i  Urfunbe  für  «Utalöttj'lbe,  UD-  20.  ©.  56, 
oben  ©.  96  9J.  2:  cum  civitatibus  et  Omnibus  ad  praedicta  loca  pertinentibns.  loa§  5S}erfebe 
6.  28  ».  unb  5.  iRonfe,  Urft)rung  GuebUnburg*  ©.  7,  auf  ©djlöffer  ober  SBurgen  bei  ben 
Crten  bejieien. 

5)  3eitfd6rift  für  g.  KSSB.  I,  S.  229;  3;.  ©t.  u.  91.  ö.  S  224a,  11,  <B.  77;  bgl.  §  2.-54 
».  e,  II,  ©.  161 :  „2:ie  Crbauung  ber  StSbte  ift  melft  nidftt«  anber«  aU  biefe  Sefeftigung" 
(in  bet  2ten  «ufl.  ®.  114 :    „2:ie  6tbauunfl  ber  ©täbte  ift  nid^t«  all  itjre  Sefefligung"). 

6)  0.  0.  O.  ©.  21  ff. 

7)  De  libertate  Bomana  ciriUtibas  Gemianis  data  ©.  16. 


i 


Die  €t&btegrflnbungen  A.  ^eintid^i.  233 

btt  ©runbirtt^um  jeinot  '2luÄfüt)tuiig  —  öetioed^tctt  buti^ouS  ben  jutibijd^en 
unb  bcu  [ocolen  iöegriff  einet  Stabt.  f^tcilicft  Orte  mit  eigener  Cbtigfeit  unb 
eigenen  ®emcint)eitdted)ten  gob  e^^  bamoll  nic^t  in  ^eutjd)lQnb;  audi  .!pcinticl^ 
gtiinbete  iold)e  aetvi^  nic^t;  ober  fie  cntftonbeu  nid^t  blofe  in  (Sacl)fen  unb  in 
Teutidilanb,  lonoetn  in  ganj  (Europa  etft  im  Uten  unb  ben  folgenben  ^alfx» 
bunbetten.  ÖJleid)»üot)l  aber  fonb  natütlid^  ein  Untctfd)ieb  jloilc^en  ben  »er« 
jcftiebenen  2i^ol)nnt;rn  ftatt.  ?lu*  bem  ?Utertf)um  ()er  iDoren  größere  SJereini: 
gungen  Don  Ü*ol)niingen  qU  Stiibtc  (civitates  ober  mit  anberen  Atomen  bejeid^net) 
befannt  unb  l)ütteH  iid)  in  allen  '4-'roöinäcn  bce  5)iömifd)en  9i'cid)5  er{)Qlten;  bie 
auf  9<iimijd)cn  C*inrid)tungen  bcriil)fnben  red)tlid;cn  (figenti)ümlic^fciten  betfelben 
njoren  unter  ©etmaniic^et  4?fi^'d)aft  befeitigt,  unb  bie|c  fonnten  baljer  ben 
iöegriff  einer  Stobt  nid)t  au«mad)en')-  (^benjorocnig  läf^t  fic^,  toie  idjon  SEBilba 
gezeigt  l)Ot-),  bai  2üefcn  einer  2tabt  gcrnbe  in  bie  Boflftänbige  ibcfeftigung  ju= 
fammcnliegcnber  2Uot)nungen  je^en,  njcnn  gleid^  größere  2ÖDt)npläjje  meift  früt)er 
ober  ipäter  eine  fold)e  erhielten.  *Jioc^  minber  aber  laßt  fidj  bartbun,  baß 
namentlid}  im  Söinncnlanbe  ^lanbcl  unb  Scrfcljr  in  jenen  ^tikn  jd)on  eine 
jold^e  iBcbeutung  erlangt  t)atten,  bafe  ^ierauö  bie  (5ntftct)ung  aller  bcr  Orte,  bie 
toir  ol3  civitates  ober  mit  gleid^bebeutenben  SGBorten  bejcidjnet  finben ,  erflärt 
tt)erben  fönnte:  t)öd)flcn?  an  ben  Müften  ber  Hlcere  ober  an  ben  Ufern  großer 
j^lüffc  finben  luit  ben  .'ponbel  in  größerer  9lu5bct)ming  unb  öon  Ginfluß  auf  bie 
Öcftaltung  fold)er  l!ett)ältniffe.  —  9Jic^t  ba^  Ginc  ober  ?lnbevc  allein  gicbt  ben 
3lu8Jd)lag.  2Bol)l  ober  l)Qbin  alle  bieie  HJIomente  eine  gemiffc  ibcbeutung.  2Bo 
eine  größere  3at)t  Don  2öol)uungen  neben  einander  unb  benadjbart  lagen,  loo 
an  bem  ©i^  cine^  iBiic^of«*  ober  .ttlofter»,  bei  einer  '^^folj  beä  Jtönigä  bie  ^ienfdjen 
fid)  in  engerer  UJcremigung  anfiebetten,  ober  unter  bem  ©cftu^  öon  ^iauern 
unb  GJräben  iDol)ntfn,  öor  allem  loo  ein  Tlaxit  fid^  fanb,  ^anbel  unb  ©etoerbe 
einen  3Jtittflpunft  beö  ÜJeben§  abgeben,  überall  fanb  man  ein  ®emeinfame?, 
tDO^  biefe  Crtfdjoften  öon  ben  einfndjen  Dörfern  ober  ^öfen  ber  l'onbbauer 
untetfd^ieb.  3f  «oc^  ©röfee  unb  ^Jlufet)n  aber  benannte  man  bieie  bod)  noc^ 
öerfc^ieben,  übertrug  aber  ouc^  öerldjiebene  9iamen  auf  einen  unb  benfelben 
Crt,  ol)ne  ftreng  bie  Sebeutung  berfelben  feftiu{)altcn.  Ticä  roar  foft  not^« 
toenbig  bei  ben  iBorten  ber  frembcn  3prad)e,  bie  ben  U}exl)ältniffen  bod)  nie 
öötlig  entfpreri)cn  fonnten;  unb  bie  £d)riftfteller  unb  anbere  S^enfmäler  ber 
3eit  jeigen,  roic  ber  Webraud)  fdjiöonfte,  berfelbc  Crt  civitas,  urbs,  castellum 
ober  mit  anberen  ilüoTten  benannt  tuutbe").  ^iur  im  allgemeinen  fann  man 
jagen,  bo§  bei  jenen  JZUoiten  junät^fl  an  bcfeftigte  Crtc  gebad)t,  civitas  meift 
für  größere  gebraudjt  föarb^),  tt)äl)reiib  locus  obne  beftimmte  iöebeutuiig  ftet)t, 
villa  mitunter  eine  ^efeftigung  au^fd)liegt.  Unb  auc^  in  ^eimifc^er  <£pracl)e 
t)at  ber  ©ebraud^  gefd^mauft '^). 

1)  Airt  ifl  bPT  allem  auf  ^tflell  Otf^tdbtr  btt  3taltentf<&en  CtSbtebetfaffung  unb  fax 
bat  ^rSnnf^c  9iti4  auf  bir  Scmeitunaen  in  »(i).  II  ju  berttelien. 

2)  0   0.  C.  6.  l;»ff. 

:i»  ,\(1)    (ifbr    ^ifr   finioe  »tifpitlt:    Scithingi  urbi  WiduVind   I,  9—12.  dvitas  I,   13; 

Otaobrbui  ll.  ;.  clritM  11,  41,  DD.  6.  102,  lorus  tb.  S.  IUI.  lOil;  Cm  iri- 

tat  Wi'l   I  '1.  e.  42;  locu  rb.  e.  43.  44.  4.'s  Wrtla  urbi  Wid.  I  ^,'ia 

DD.  6   '  •   lulaliuiii  r.'i:iuin  7.    1111;   Dotlntunb  urb«  Wi.!.  U,  1".,  ^4; 

ifon;:  '  nifr  iHfflfflcn  2.  l'  ..xji  uils   Ibiel- 

mnr  ,    ririt»*   \  I.  J4 ,  um  V,  L'l.  urb.i 

V,  ;■   Iuf;c    firt)   Irittit  .'In   mandbtn 

,(11  ':•:  r.ui-  bem    iilji;ii    l'cu    ;:  'iT  1.    i     1~:  ■  ii    llntrr» 

'1i»n  finfr  SHiirfl  unb  fintt  ein  xt  loerben  f  :    läftt  fift 

irtit  'o  1  ruimmt  oll  nintl"  ;  hi  >'''  uv  f^en.  loi» 

^ii;.;  ■':  in   bft  Ol'  'iMtb 

ju'n:  .    M   .     CUfbl  r({; 

unb  "'0    C»tO   I     •  ;;  irb 

(hl'  ''   lU  bo(t)   flrioift  :   aibadit. 

2  an  ila  bon  bft  nrbn  '  In  ciTi- 

UU'  li'-i"  >.-.i'..  .lut  :  ,       Ibrr  3u« 

fot)  et    ii..>i.a.  i'o  init,     fdltillt     mit     MtAt    UT* 

fbrünaltd)  ju   '  :    bot  h)oI)I  frin   con^antft 

6j)roa)(»fl)rau(J) .,-   ,:  ,  .  .        .  .       .  , 

4)  (Vint  ¥eji(t)uiia  iiuf  U)ej(it'fluiig  ftiibct  |ii>^  ivul)!  iii  6((  lUt  i^rlnrt^«  fftr  Wabtbitb*. 
e    'JS.'  H    «. 

:>)  Ten  9<a4lotil  brr  (irr  angtfftt)rtrn  CtfOtn  oul  btn  altl)0(l)b(utf4rn  StnrmMrnt 
brcbantt  idi  bei  btt  ttfltn  etorbtitutig  btt  9&lt  VaAnaniil,  btfftn  frtunbu^tt  Zbtilnalint 


234  6£C"t8  14. 

Ter  aüflemfine  9kme  einet  jebcn  ttxoai  gröfeeten  Cttfc^aft  loar  „iBurg": 
bieg  entjptid^t  bein  Siömijc^en  urbs  unb  civitas')-  Ob  in  bet  Sbleitiniq  ilnb 
utfprüngiidjcn  i^ebfutung  bei  2öotte3  eine  Söc,iiet)ung  auf  iöcfeftigung  fidj  tinbct, 
jc^eint  nid)t  mit  Sid[)etl)eit  ,511  bcftimmen'-);  t)ängt  eä  mit  bergen  ;jujammen, 
jo  fann  e^  cbenfo  gut  bie  *Dtenfcften  betgenbc,  umfafienbc,  öeteinigenbe,  at^  bic 
jd^ü^enbe,  öetttjeibigenbe  jein.  ©djon  ÜlfiloS  t)ettt)enbet  baurgs  in  bcm  qH» 
oemeinen  6inn  für  Stabt.  SDie  e%  fid^  in  älteftet  3fit  Ic^on  in  jEeutjc^en 
Ortönnmen  finbet  (?l§ciburg,  leutobutg),  fo  ftnb  aud)  bie  alten  iHömetftäbte, 
ali  fie  in  bic  ^änbc  bet  Teutjc^cn  übetgingen  unb  man  bie  alten  *)iamen  fid^ 
anjubilben  fudjtc'')  obet  butc^  l)eimifd)e  etje^te  (Slugöbutg,  JRegenäbutg;  Stta§« 
butg,  Saljbutg),  jo  benannt.  'Janeben  gab  e3  ba§  äüott  6tabt,  rtcld^cö  3U= 
näc^ft  nut  allgemein  einen  5pia^,  Ctt  (locus)*),  ot)ne  beftimmte  Se^ictjung  auf 
2)ett)of)nung  obet  3"i<i"""f"^''i)"f"  -  bejeidjnete,  bann  abet  aud)  füt  gtbfeete 
SL^o^nptäjje  gebtau($t  njatb  unb  fid)  nidjt  feiten  aU  Gnbung  in  CttSnamen 
finbet").  'Jlber  öicl  aügemeinet  loat  bie  33etn)enbung  bon  iöutg:  unb  üielfad^ 
ift  eö  gerabe  aud^  füt  otöfecie  ©täbte  gebtaud^t ").  S^orouf  rteift  aud)  bie 
SBebeutung  beS  SHJotteä  Sütget'')   t)tn,  ha%  feine^toeg«   juetft  öon  ben   93utg= 

fftr  meine  9tr6eUen  it^  ftetS  banfbarfl  etngebenf  bleibe,  ^d)  l)nbe  tefet  bie  bamoW  nod& 
nii^t  gebTudten  Zl^eile  bon  ßtaffö  SDrac^fdiae  angefübrt  unb  einjelne^  a\xä  @teinmet)etä 
töloffenfammlunfl  noeögctrogcn,  bogcoen  cjefllnubt,  mida  otv  58enufeunfl  ber  neueren  ^luögaben 
5Utbeutfc|)er  2enfmälcr  enthalten  \\i  Dürfen. 

1)  £.  3.  SB.  bie  $raban»Äeronifd)e  öloflc  Steinmeljer  1,  ©.  268:  nrbs  civitaa  burc.  (äl)nli(i 
bie  3unif(^en  ©lofien  D  bei  Subm  (Xycrup),  Symbolae  ad  litt.  Teutonicani  S.  307:  urbs 
burch  civitas);  Stemm.  1,  ®.  3-21:  urbes  tabernacalorum :  uneidipuriei  .  .  .  nneribar^i;  b^L  326. 
lie  33eiJ})ielc  für  biefe  Uebcrfe^ung  ftnb  fcl)r  löäufifl;  f.  j.  S.  Williram  III,  2,  bei  Schilter  I, 
®.  18:  Surgam  ft  circuibo  civitatem :  Nu  wil  ich  ufsten  unde  wil  in  suochan  after  dero  bnrg. 
On  biefet  Sebeutung  btaud&t  ti  aud)  Ctfrib,  j.  SP.  IV,  31,  15  (ed.  ©raff):  Er  deta  iö  güat 
uuergin  in  thörfon  ioh  in  burgin.  —  Unflor  ift  mir  bie  Sebeutung  in  der  Urlunbe  Tradd. 
Fuld.  275,  Dronke  ©.  138:  in  loco  qui  dicitur  Muninchesstat  in  oriontali  parte  Graffeldono 
bargi:  eS  fd^eint  in  bem  Sinn  bon  OTarf,  Önn,  ju  fielen. 

2)  örimm  nimmt  cä  cntfdöieben  nn,  ÜBörterbuc^  II,  S.  .'».U,  benft  aber  ju  fcbr  an  bie 
f))&tere  SPcbeutung  arx,  i-astrum.  Sbenfo  ?lrnolb,  SUnficbclungen  ©.  473.  ,'?hjcifcl^after  ©raff 
III,  ©.  179,  bet  aaii)  oen  ^ufo'nmcnbanß  mit  bem  öriedöif^cn  m'oyo;  toenigftenS  nic^t  füt 
fiÄer  t)ält.  'Mut  bie  Sebeutung:  befeftigtcr  Ort,  fd)eint  bie  Stelle  beä  Oro.sius  VII,  32  ftin- 
juloeifen,  tOO  ti  t)ei§t:  Hos  (Bar^nndiones)  qoondam  .  .  .  per  castra  dispo.<iitos,  ajnnt  in  nia- 
gnam  coaluisae  gentem  at<|ue  ita  etiam  noroen  ex  opore  praesamsiss«,  quia  crebra  per  limitem 
habitacnla  constituta  burgos  vulgo  vocant  (auSge((^rieben  bon  Igidor,  Origin.  IX,  2  u.  4), 
Site  befonbetc  SBcjicl^unfl  auf  SBefeftigunjj  wigt  ftd)  noc^  in  einjclnen  "iluebrüden,  j.  S3. 
ttistodo  aciltbnrg,  Sangaüer  &loffen,  bet  ©raff  ItutiSta  II,  S.  18.'>;  an  tfacinn  voreburgi: 
intra  exteriorem  muruni,  qai  ad  auf^endam  civitatem  factU8  est,  ebenbof.  loa)  liegt  Re  fcineä« 
Ipegä  überatt  JU  grunbe:  fo  bcjci^net  burcstraza:  via  privata  in  ben  (ilossae  Hcrradina«. 
Unb  Liudprand  III.  44,  fagt  bei  Der  Ableitung  bc8  JJamenä  Burgundiones  bon  Surg:  ipsi  do- 
iiwrum  congregationem,  qua«^  niuro  non  clauditnr,  burgnra  vocant.  XaS  ift  bie  SBebeutung  be8 
^talieniftJ^en  borgo;  ball  aud^  Steinm.  I,  S.  219:  oppido  vel  civitas  mne  maro:  edho  pure  ano 
mura.  dagegen  fte^t  fonfl  nnt*rpur(i)gi ,  luriburgi  füt  subtirbana,  ©raff  o.  o.  O;  ©teintn.  I, 
©.  463. 

3)  Uludö  für  ßonftantinopel  finbet  fiii^  Constantinespnrc,  ©raff  a.  a.  D.  ©.  181.  fiotei« 
nif4  fte^t  aber  auc^  üJieber  Uh>>gino  rnrte  pablira  flatt  Keginesbnr^r;  Loboduna  ciritate  publica 
ober  L.  Castro  ftatt  Loboduneburg;  g.  Sianfe,  ßntfleljung  Duebltnburgg  ©.  13. 

4)  eteinm.  7,  S.  730:  locus:  stat.  Notker  Psalmtn  XIII,  5,  Schilter  I,  6.  26:  et  tollent 
noiitrum  locnra  et  gentem:  unde  Dement  uns  stet  unde  liute.  ^e!^nli(4  i|l  bie  SBebeutung  XXI, 
28,  ®.  49:  Et  adorabunt  in  conspectu  ejus  universae  patriae  gentium:  Unde  fore  imo 
petont  alle  die  stete,  dar  gentes  sizzent.  So  fagt  Otfrib  III,  1.5,-36:  fuar  tb.ira  mit 
den  sinen  zen  stetin  fllu  uuiben  (ju  ben  btel  ^eiligen  i^ilä^en).  Xiefelbe  SBebeutung  jeigt 
flill  ).  9.  au4  in  Williram  I.  4,  S.  9:  Eneaddi  ist  aber  ein  stet,  da  der  wahsent  arhasculae 
baUamnm  desudantes,  obet  in  ben  90?onfceifd^en  ©loffen,  bei  Pez  Thes.  anecd.  I,  ©.  'S62:  top- 
archiae,  haupitsteti,  too  zönog  mit  ftat  toiebetgegeben  ifl.  —  6rft  bie  ftiäteren  ^utif^ew 
©loffen  S.  3u7  geben:  oppidnm,  coufstat  absque  'muro.  Oppidnm  m  bem  Sinn  bet  unbe« 
fefligten  SSorftabt  btoud^t  aud6  Widukind  I,  9;  III,  4,5. 

ä)A.  *.  Altsteii.  Duderstcti,  Kihstet  u  0.  inten  Urlunben  unb  ©döriftflcllcrn  biefet 
^eit.  3aolrci(J&e  Flamen  mit  bicfer  ©nbung  aug  bem  Jrifoncfelb,  ©offegau  unb  Jbüringen 
ffbet'öaubt  berjcicbnetöröfeler,  3-b.4>arjbercins  VIII,  S.!)4ff.  Sgl.  audö-ilrnolb.Slnnebclunaen 
S.  340  ff.  .Vltsteti  lommt  bort  oud^  unter  bem  9iamen  Altstedeburg  bor;  f.  bie  Urfunbe  oben 
S.  97  3J.  1.  56  ift  to^er  nut  in  befc^ränftem  Sinne  tic&tig,  hjenn  Stenjel,  %xänt.  ftaifer  I, 
6. 181  9J.  2<.i,  fagt,  ben  leuttc^en  ^obe  ein  SBott  füt  ben  »cgriff  ©tabt  gctclölt,  unb  fie  Ratten 
beS^alb  SPurg  gebiaud^t. 

6)  ©erabe  bie  totd^tigercn  Crtc,  Jpamburg,  9Ketfeburg,  SBüraburg,  toetben  fo  benannt; 
füt  metropolis  Witb  erzipiscophtuomlihonpurch  ober  haupitpurg  gebrandet,  aufeerbem  deotpurc 
(dietpnrc)  für  populosa  civita.s.  ©raff  5.  180.  181;  Steinm.  II,  ©.  114.  102.  110,  Wo  leine 
fpecieUe  a?ejiet)ung  ouf  SBetcfttgung  ii^  finbet. 

7)  Xai  äBott  finbet  ficb  Itfion  beim  Isidor  IX,  14  im  Äbf^nitt  de  civibns:  burgarii  a 
burgis  dicti;  bod)  ergiebt  fid)  nic^tä  für  bie  SBebeutung,  ba  bann  bie  92.  2  angefül^tte  ©teile 
btS  Oroiius  au8gefd^tieben  mitb. 


^ie  Ätäbifgrünbungen  Ä.  ^«ntic^^.  235 

mannrn  gebcaud)t  unb  ettoa  nut  fpätet  auf  bie  Sintoobnei  bet  Siäbte  fibet^ 
trogen  lüotbrn  ifl:  in  WloRen  bc3  9tfn  unb  lOten  3at)tl)unbert3')  bient  ti  ali 
Ufbftjf^ung  be^  ^'ntciniidien  municipes,  iinb  9?otfct-')  tcttoenbet  e§  jut  S'e« 
jeidjnung  bet  i^erootiiier  bce  t)tmmliid)en  ;^etu|alem.  Tüficlbe  gilt  öom  SBott 
barcgravo,  ba*  bic  3""''^)*"  ©loifen'l  für  praefectus  urbis  unb  aedilis,  alfo 
jotnigfttn«  im  leiteten  ^U.  jut  JBejcic^nung  einer  ftäbtiic^en  Stagiftratut 
\tiftn.  ^lucfj  burgewa  lex  municipalis  unb  burgrecht  finben  fit^  fc^on  in  bet 
©angaüet  llebetje^ung  beS  ißoctbtu«*). 

S;ie  grö&eren  gtäbte  Waten  aber  regelmäßig  befeftigt,  mit  SJauern  um-- 
aeben,  unb  ti  fdjeint  afletbingS,  bof?  i>ai  in  biejer  ^f't  "»f'ft  Jut"  SPegrtff  öon 
Surg  »Die  oon  urbs  gerechnet  hjotb'').  Unb  tniofern  fann  man  fagen,  bafe  bie 
orbes  bei  93>ibufinb  5t*iitgcn  waten,  b.  t).  in  jenet  3^'*  fo  b'ffef"-  SBo  bet» 
Ulbe  urbes  nennt,  benft  et  on  befeftigte  Crte**),  aber  niemals  an  leere,  um 
bewobnte  'Jtäume,  h)ie  Spiitler  ficb  bie  neuen  'Einlagen  ^einric^?  benft.  @t 
broudjt,  Wie  fdjon  bemerfl,  ben  9luebrurf  flleid^  mit  civitates:  er  bejeicbnet  ]o 
bie  großen  Stäbte  ^rnnfreidjÄ  unb  3taliene'),  bie  öon  ben  9{5metn  angelegten 
unb  butd)  ii*ijcl;of*fi|je  aulgcjeic^netcn  Stäbte  be*  Weftlidicn  unb  ^üblicben 
IJeuticblonb**');  er  ettoäbnt  tnnetf)alb  bet  urbes  audb  ouf  Sädbiüc^em  Soben 
Äirc^en*),  unb  überaß  erfc^einen  regelmäßige,  felbft  jablreid^e  58eteol)ner  ber- 
jelben*").  Ib'ftmar  ie^t  bie  urbes  ioeld)c  .ipeinrid^  erbaute  auf  eine  gleidje 
Stufe  mit  'Üteriebutg,  Wenn  et  jagt"),  außet  jenem  babe  et  caeteras  quoqne 
orbes  gebaut;  Wetfebutg  ober  War  |d)on  bamaU  eine  bebeutenbere  Crtjt^aft, 
t)on  ^einrid)  mit  einer  fteinernen  SWaucr  umgeben,  ^ie  befcftigten  Stäbte 
\>ti  Weftlidjen  unb  füblid)en  Jeutjdjlanb»  gaben  ein  9JJuftcr  für  öbnlidje  ?ln» 
lagen  in  £ocbfen:  nur  butd)  ioldie,  nirtit  buid^  (frticbtung  bloß  fleinet  ^utgcn 
fonnte  eine  öollc  3id)erung  be»  (S-igeuthum«*  unb  ber  iBeWobncr  erteitibt  niet: 
ben'-).  iie  oben  £.  9"i  angcfübttc  '•JJari)ricbt  tton  .g)er§felb  jeigt  bcnn  aut^ 
beutlid)  genug,  worum  ti  fid]  banbelte.  ^S.i  Waren  aucb  regelmäßia  nidit 
SPurgen  ober  '6aftetle  neben  ben  Älöftern  ober  SBobnjjlö^en  bie  man  aufführte, 
fonbern  bieie  felbft  würben  mit  Wauern  umoeben'^). 

TieJ  fdbeint  Tid)  aud)  au%  ben  legten  äöorten  beS  Widukind  ju  ergeben: 
Villa  aut  nolla  extra  urbes  fuere  moenia,  bie  eine  fo  üerfdjiebene  örflärung 

1)  ttraff  C  18:t.  Sntfttrecbtnb  ift  ciru:  pnrcliot;  Sttinm.  II,  £.  315.  —  Unb  ^ietlteT  rc« 
(|itt  au4  arbanam  solam:  pnrchüher:  Steinm.  II,  6.  4.'V>;  pnrehlich ;  cirilis:  gibnrciicb:  ina- 
nicipoIU;  ttiaff  a.  a.  O. 

i)  PmIimd  im.  2,  S.  i^A.  mo  (i  ali  (HrtäuitrunR  bet  ^ortf  aedifiran»  JeruMlem  di*- 
MnM  I«rak«l  coDfmraTlt  bfifit:  -"^  ist  diu  bniy  kt>zimh<>rot  ibgL  btermit  bit  OUffe  bei 
Nyernp  C  2.V^:  arb«,  Kiiimbri  put^sc).  lo  er  di«  burviira  gfi>am«not. 

3)  a.  a.  C.  C  iVf*.  prefiTtiiK  nrbts,  barcbKrenr,  rdilin.  id<>iii.  RanriMmei,  idem. 
fonfl  blpft  prarfi-rtDR  obtT  praetor;  @toff  IV,   £.  314.     flgl    SO.   VII,  C  41  lt.  .3. 

41  «t«ff  I.  S.  M.':  II.   5    4(1>. 

'•I  7a»  ;<"'"  n.^rtrntiiii)  btc  obtn  £.  97  K.  1  angrf&iiTte  Urfunbt,  ioo,  toie  fd^oii 
'iÖtnd  bfinfrft  'Mn;fn  ttx  Orte  fin  'borg'  onfltljänflt  IR,  »eil  bif?tlbfn  btftftiat 

KtdTftt.     lanr>i  '.I  Ittioii  !•.*-.'  bit   Villa  igaa«   diritor    QaitilingaburK.    ISO   iVOl)l   noq 

nidit  an  fint  i.  . „  j.i  btnttn  ift.  T   obfn  Z.  i'6  'H    I. 

><)  ü*  ift  aber  ^0(t)  aiibrr^,  totnn  (^tdjhoin  lagt.  II.  S.  70  91.  b:  „lafi  'IBittrtinbt  nr- 
ht»  Purqrn,  nid)t  riritat««  finb,  brtvfiit  btx  rtTiitfiarbraud)  bt«  9.  nnb  Ii>trn  ^'tatirbunbrrt»*. 
t^f....  .-  K.,  .(,n  ■ftufloflt  \ux  Äfditffrt'i' " '  i. ...>„„, i,i..  igirb:  .loft  eine  <<urfl  nidjt  «e» 
rar  nf«  ttcbäubc  tft    orrftdi;  h  auf  btii  UnUr<(t)irb  jioifibrn  btt 

ilt  ;ib  ^urqmautrn  iinb  btr  ;ii  l>infl|f»oieffii.  fo  ift  »u  bemetfcit: 

bof,  "'■•  *>"  <!!,..  .(,„„^    bft   ;»....>.  '  -■^••ntitö«  fitit  bfbomitft  loirb, 

toc  'tifltr  &tol)i-i  Miricb  fiir  ihrt  &<rTmtl)Tung 

tba  r    b«m  (iirt  iiU.  in  Hbxtbt  flfUt. 

:  ..•■■.  <•■-  .ii.  y. 

Hl  N  <  III.  m. 

*•)  ir«  unb  ba«  i^olgfnbt  Don  IRaflbfbuTt 

U.   0.   Crtrn     rif   wi  f 

li'i  .34   rrtnncT  mar  I.  8.  na4  bti  ^rinriA  btn  arbania 

Scn  Pi'-hni    ba«  fonit  itnonnt  fcirb,    brfonbtte  ttbren  frtbtiU 

lOb.  ~  "  '"  >);  nad)  i^Kianrn  I.  .»<  qottr  pir  vrb«  WaUialrT«  tinf  ioMainvrabilta  mnltiuido 
öcr 

oben  6.  06  K.  &. 

iji  xifli  au4  MaMPti  9.  50,  brt  bir  3at)I  brr  ju  ctbonrnbtn  fDobnnnani  otltr«k 
macbt.  loofltfltn  tccniflftrnt  brt  Ctntourf  »on  fleumann,  ^rnatl  )Pb.  X\X.  C  30.  ni^t* 
bctocift 

13)  acnQltr.  I.  etabtTrttt**«UfTttitmtr.  bft  e.  I  ff.  oiUfflbrlKD  ben  b«  etfiHitmis 
bn  6(8bt(    banbrlt.  nimmt  auf  birft  aitrirn  .StHfn  trin*  Vttttfitfit 


236  ®i'^"'^*  !'*• 

ßefunben  !)aben,  jum  2t)cil  früt)et  aud)  onbcrS  gelcicn  föutbcii.  l'abricius 
(Saxoniae  illustratae  S.  113),  bem  ©olbaft  in  jeiner  JRcflitution  Qc|olflt  ift'), 
ßicbt  fie  folgfnbctmafjcn  hjicbct:  Suburbia  jussit  esse  nulla  aut  exigua,  ruri 
casas  raras  et  viles.  Unb  bie«  id)cint  mit  in  ber  Iljot  im  lücjcjitlicljen  bic 
rid^tige  auffoflmig  ju  jcin:  ^einrid)  liefe  aufecrbalb  bct  aJinuern,  ber  5bciefti= 
gunflen  nur  unbcbeutenbe  58Qulid)fcitcn  9lud)  Äöpfe,  aSibufinb  <B.  löT,  \)at 
fid)  brm  flnßejd)lofjcii,  inbcni  et  nfld)H)eift,  ta\i  inoenia  bei  Widukind  eben  bon 
SÖolinflebäubcn  flcbtaud^t  Juitb.  Öonj  aiibetg  fofet  bei  eben  bieget  Seeart  bic 
©nc^e  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  846:  Söefeftigungen  (castella)  Don  ^Ptiöoten  ?cien 
ni^t  Qcbulbet,  tocil.  Inie  et  tjinaujcjjt,  jolt^e  im  Rxitae  bcn  Stiibtcn  unb  öffcnt' 
lid)en  geften  bie  a}cttt)cibiflet  entzogen,  im  gtieben  bcn  Üiäubetn  oU  3"flucftt 
oebicnt  l)ätten,  tnobon  bei  Süibufinb  übet  boc^  in  bet  %ljat  ntd^t«  ju  Icjen  ift; 
nod^  toeniget,  mos  ©flötet  finbet,  ®regot  VII.  Sb.VII,  ©.  205:  oufecr  iBut- 
oen  I)abe  ti  in  Sod^fcn  cnttocbet  feine  obet  bod^  nut  ungcnügenb  nmmaueitc 
5jlä|je  gegeben;  bafe  'moenia'  eine  befcftigte  ©tabt,  im  ©egeniotj  gegen  urbs  alS 
^utg  be,}eid)nc,  ift  tcin  unmöglic!^,  inelmc{)t  getabc  bos  ft5cgentt)cU  ju  fagen. 
9lud)  aäJebetinbS  erflätung,  ^^crmann  S.  2S  (cbcnfo  Debmel,  De  H.  A.  urbium 
conditore  ®.  33  9t.  62,  unb  ät)nlic^  iüolfmat,  ^einrid)  I.  <B.  2i)):  aufjcr 
ben  uon  |)eintid)  ettid)teten  Jöurgcn  l)Qtte  mau  nut  fd)lec^te  9üngmauetn  obet 
gat  feine  gcl)abt,  bcftiebigt  nid)t.  epätet  (^ioten  II,  S.  346)  nimmt  SBebetinb 
cud^  extra  für  „aufeert)alb"  unb  meint,  bis  ^cinrid)«  S^itcu  I)obc  e§  aufect= 
t)alb  bct  33utgcn  nut  jd)led)te  ober  feine  Stingmnuetn  gegeben,  butd)  ^eintid^ 
obet  bic  SBurgen  einen  SBotbau  erl)altcn,  nid)t  blofe  in  a3ctfd)an3ungcn,  fon« 
bern  in  l)oltbatc  SUingmauetn  gelegt:  bicjc  neuen  3lnlagon  möge  man  aBct)t= 
ftätte  nennen.  9lbcr  ba^  ift  bod)  nimmctmel)r  in  bcn  IsEßotten  ju  finben. 
GbenfotDenig,  loa?  (5d)aumann  loiU,  S.  551:  extra  fei  gleich  circa;  bia>  bnl)in 
l)abe  e^  feine  obet  nur  fcfeled)te  Dtauern  um  bie  Stiibte  gegeben,  njomit  »iebet 
2önnige§,  Staateted^t  S.  375,  aufammenfommt,  Wenn  et  übetfc^t:  ouf5en  an 
bcn  Stäbtcn.  —  ©tatt  'aut  nulla'  f)atlc  ^eilioniC'  SUusgabe  'autem  nulla'. 
Sttöon  f)ot  Subcn  eine  boppelte  ötflätuug  öotgcfd^Ia^en  (VI,  <B.  625  5t.  38): 
einmal,  luae  et  jebod)  felbft  öettnotfcn,  bie  ^Diauctn,  mtt  benen  bic  ©tobte  um: 
geben  ttjutben,  I)ätten  ftatfe,  m<i)i  getinge  (vilia)  fein  follen;  bann  abet,  6cin= 
tic^  ^abe  nic^t  geinoHt,  ba|  oufect  ben  bon  it)m  angelegten  ©tobten  auc^  gc= 
tingete  —  unbclDof)nte  —  5yeifdöan3ungen  unb  üöcfcftigungcn  ctbaut  njciben 
füllten.  —  3m  Cbronicon  Urspergense  (nid^t  in  ben  ^'anbldjriftcn  bc«  Ekke- 
hard)  hjitb  ftatt  'moenia'  gelefen  'munia'.  "i^ieä,  loas  oud)  tDJcibom  (ed.  Wi- 
duk.  ©.  6s2)  Dotjie'^t,  fc^cint  Gundling,  H.  A.  ©.  123,  angenommen  ju  l)aben 
unb  betftc!)t  barnai^  ben  2Bibufinb  fo,  ol^  fage  er,  nut  ^tenidjen  mit  niebtiget 
unb  geiingfügigci  SSefd^äftigung  (niunia)  Ijatten  in  ben  ©töMen,  fold^e  nic^t 
auf  bcm  iTanbe   genjol)nt.  —  «Olbfet  (Cen.  öJefd).  II,  Jlöcrfe  VII,   ©.  116)   bo- 

ficgcn  lieft:  vilia  aut  (autem?)  olera  nulla  extra  urbis  fuere  moenia,  unb 
übtt  bie  Süotte  an  jum  JBehJcife,  aufectt)alb  bet  5JJauctn  bei  ©tobt  fei  nid^tS 
feil,  fonbetn  bet  ganje  ^anbel  ouf  bic  ©tabt  bejd)iönlt  gchjclcn.  loton  ift 
jetjt  nid^t  ju  benfcn.  ©benfonjcnig,  tnic  Söebefinb  einmal  (^toten  a.  a.  D.)  toet« 
mut!)et  ^at:  vilia  autem  olim  extra  urbes  tüere  moenia,  U)a§  man  etflöten 
mod^te,  entinebet:  öot  ^eintid^ö  3fitfn  t)abe  eä  neben  befcftigtcn  ©tobten  aud^ 
gctingfügigete  iöcfcftigungcn,  obet  feine  befeftigten  ©tobte,  nut  fold)e  geringete 
©d^utjmauctn  gegeben.  —  Ten  ganzen  ©a^  ^äit  föiefcbred^t  ©.  811  ie^t  füt  eine 
Stnnbgloffc,  bic  in  bcn  2ej.t  cingebrungen  unb  il)n  öcrioirtt  l)abe,  giebt  abet 
JU,  bafe  fie  tjon  SBibufinb  ielbft  i)ettüt)ten  loetbe ,  toonac^  benn  it;r  6l)ataftet 
tncfentlid)  berfclbc  bleibt.  Unb  ftötcnb  fd^cini  fie  mit  füt  ben  ^S^^ammen- 
^ang  nid^t. 

abet  oudö  bie  anbeten  5Zod)ti(^ten  9BibufinbS  finb  monnigfad^  falfd^  auf= 
gefaxt  obet  \ux  GJtunblage  non  unbegtünbeten  TatfteUungen  gcmad^t  ttotben.  2008 
jenet  bon  ben  SBaffenübungen  etüätjlt,  be^ieljt  bic  tütagbebutget  ©djoffcnd^tonif 
(nid^t  fd)on  bie  ©äcbfifd)c  2Beltd)tonif,  tbie  man  nad)  bet  Slusgabe  ©.  43  an« 
nehmen  fönnte)  auf  bie  ©täbte:  Dar  binnen  satte  he  dat  men  torneie  scheide 


1)  Coa>titt.  impemles  I,  €.  121,    L.  2;    sobnrbia  jnbemas   esse  nnlla  aut  exiipia.    rari 
casas  raras  et  riles.  3$  ßebe  biti  ali  $eleg  bet  oben  <B.  92  92. 1   auigefprodgenen  Se]^au))tung. 


Sie  StäbtrgTÜnbungen  St.  ^rintic^^.  237 

maken  in  den  steden,  uppe  dat  sik  de  lade  and  borgere  an  dem  wapen 
oveden.  unb  leitet  ^ictan*  unb  au«  bei  '^Jac^tidjt  ton  bem  ^»eergelDäte  (oben 
S.  101)  nb,  ba&  bie  JBütget  ben  ^eetjdjilb  tjobcn:  und  keiser  Hinrik  de 
satte  dit,  dat  de  borjrer  urdersik  herweide  geven  und  nemen  scholden  und 
des  herscbildes  bruken  ...  de  borget  treven  und  nemen  herweide,  dar  umme 
bebben  se  den  herschilt  van  gesettes  wegen  keiser  Heinrikes,  wende  bi 
Karolus  liden  was  dat  recht  up  de  borger  niiht  gesät.  Dar  umme  hebbe 
se  den  herscbilt,  to  dem  minsten  den  seveuden.  Toron  fdilieRt  fid^  bie  3JQt' 
fleUuncj  5i*otf*  im  Chron.  pict.,  Lei*)niz  SS.  III,  ©.  30ö.  ^ioc^bem  et  bie 
*RQdjtid)ten  be*  Widukind  rtiebetgegcben:  I>e  wile  satte  de  kevser  tomey 
ande  stekespel  in  den  steden ,  upp  dat  sick  de  lüde  in  den  steden  in  dem 
wapen  fast  bet  wenden  und  keren  konden,  wan  se  echt  to  stryde  scholden, 
anae  gaff  sc  fry  unde  eddel,  dat  se  borger  scholden  beten;  darvan  sunt  de 
schlechte  in  den  steden  gekpmen,  de  sick  in  dussen  stucken  meist  bewiseden 
in  vechten  unde  in  striden.  dat  heldem  do  vor  rittermatsche  menne,  unde 
beten  de  eddlinghe  der  borger.  De  keyser  gaff  öne  stadtrecht.  —  Ct)ne 
hierauf  tRücffic^t  ju  nel)mcn,  leitet  ouc^  Leibniz,  Ann.  II,  ©.  346,  oon  ben 
bomines  ingenui .  quibus  solis  jus  militiae  erat,  bie  ^^ottijiet  in  ben  Stätten 
ab.  'Mud)  Dehmel,  in  bet  angefübtten  Sdjtift  S.  20  ff.,  ^at  nod)  titoai  bet 
?ltt  ^i  tcttfieibigcn  gefudit;  unb  felbft  Jbart^olb,  iitiegäroeien  I,  S.  137;  5Rot^ 
ö.  Sd)tfcfcnftein,'  'Jpattijiat  I,  S.  34,  geben  bem  eine  oemiffe  Jöetec^tigung.  — 
ebenjotoenig  roie  bie«  fann  toaä  SSittt),  T.  0.  2.  ?tuf(.  II,  ©•  18  ff.,  übet  ©ein- 
tic^  aU  ©tünbet  bes  ftabtifdjen  JBürgeiftonbe^ ,  Schöpfet  bei  Jbütfletti&uma 
lagt,  q13  getedjtfettigt  etid)einen. 

2öa«  übet  bie  "Jlnfiebelung  bei  3Jletfebutg  betid^tet  toitb  (oben  ©.  99), 
^at  anbeten  ?lnlaft  gegeben  bie  fpäteten '•IJfa^lbütget  ju  etfläten;  Bessel,  Chroo. 
Gotwic.  3.  439:  Strüve,  Corp.  h.  G.  I.  ®.  266  31  68. 

^ine  Tarfteüung  finbit  auc^  einen  3u!a'nment)ang  jtDÜd^eii  bem  toa3 
füt  ben  Sc^uh  bet  Stäbte  unb  bem  »oo^  \üx  "Äujbilbung  beä  )Qecxei  gefc^otj. 
6brontf  bet  biCiflcn  Stab».  Sibln  (1408.  fol.  6.  126a;  in  bet  ^Jlu^gabe  bet 
Stäbtec^tonifen,  toie  ic^  meine  mit  Untidjt,  loeggelaffen):  Item  he  geboit,  dat 
de  versoichsten  mit  tzo  here  varen  soulden  als  idt  noit  geburde,  ind  die 
anderen  stede  acht  hedden  ind  die  vorvarden,  dat  bleff  dayr  eyn  recht. 
aCöettet  entfteUt  ift  bie  gat^e  bei  Krantz,  Saxonia  (Frf.  1621)  c.  7, 
©.  69:  Constituit  deinde,  quotum  quisque  in  agris  sustineat  pufmantem  in 
expeditione,  octo  nonum  et  in  urbibus  quatuor  quintum:  betreibe  betid^tet 
c.  12,  S.  71:  Juventutem  ad  arma  jussit  exerceri;  unde  etiam,  ubi  opus 
evenit,  in  expeditionem  secum  duxit,  quos  etiam  militaribus  suis  coaeqaavlt 
AgroR  distinxit,  constituens,  quantos  quique  pedites  in  arma  mitterent  ad 
generalem  terrae  expeditionem. 

?lu»  bet  Eingabe  abet  öou  bet  abbaltun^  fefllic^et  unb  onbetei  93et; 
fammlungen  ^ot  man  Ipätet  aiid)  ftäbtijd)e  ^iioilegien  abgeleitet,  ©o  jagt 
Leibniz,  Ann.  II,  3.  347:  Sunt  etiam,  qui  ex  Ilenrici  edicto  venire  arbi- 
trantur.  quod  commercia  manuaiiaque  opera  et  inprimis  jus  coquendae  cere- 
visiae  vel  braxandi  in  usum  viciniae,  quasi  ex  antiqua  Saxonum  lege,  oppi- 
doruni  esse  ccnsetur.  Unb  nad)  einigen  9lnflaben  übet  bie*  9{e(^t:  Neque 
oninino  neKaverim,  Henrici  instituta  hujus  juris  fundamenta  jecisse.  «o 
weit  ift  bte  ^ieigung  gegangen,  bie  fpätete  3"t  mit  i^ten  oetlc^iebenottigen  ttin» 
tic^tungen  unb  C^etnoljn^eiten  auf  jtönig  Otintic^  jutQcfpfüt^ten. 


©  y  c  u  r  ^  15. 

2)tr  angrbltd)r  (Eiitbfdunig  der  Ülctallc  im  i^or^  untrr 
:ßöiii(!i"  j^finrid). 

OTan  berutt  ftd)  gelDö^nlid)  auf  ba*  3«"fl"i^  ^^^  Thietinar  II,  8:  Tem- 
poribus  suis  (Otto  I.)  aureuin  illuxit  seculum;  apud  dos  inventa  est  primum 
vena  argenti,  wenn  man  bie  Sluffinbung  unb  (Stoff itung  ber  Silberbetgtoerfe 
tti  ^arjcl  in  bic  3"tfn  Ctto  I.  fe^t').  2;ocb  ift  bie  Cueüc  biefet  9int^ttci^t 
offenbat  Widukind,  bei  bem  c^  III,  63  i)n^t:  Ergo  qualiter  .  .  .  terra 
Saxonia  venas  argenti  aperuerit  .  .  .  nostrae  tenuitatis  non  est  edicere. 
—  ©pötetc  3c"9nifi^  bagegen  öetlegen  in  bic  ^dien  ^eintid)  I.  bie  (Sntbctfung 
bc^  IRetaHteic^t'^uniö  im  Üiammelibetg.  3d)  finbc  bieSe  ÜJnc^tic^t  jueift  in 
bet  Chronica  Saxonum,  beim  Henricus  de  Hervordia,  ed.  Potthast  S.  74: 
Montem  Rammesberch  invenit'-).  Civitatem  Goslariam  fuudavit  etc.  3luf 
biefe  CueQe  jutücf,^ufüf)ten^)  ift  bie  Stoße  bei  Libellus  de  fundatione 
quarundam  ecclesiarum  in  Saxonia  (Leibniz  SS.  I,  261):  Idem  rex  Heinricus 
castrum  Misnae  aedificavit  et  Goslar  et  mineralia  in  monte  invenit  qui 
dicitur  be  SRameebcti^.  2)affelbj  betidjtct  bae  Chronicon  Goslariense  (2). 
6I)tonifcn  II,  S.  604):  In  anno  vero  regni  sui  15.  mons  Ramesberch  in- 
ventus  est,  et  postea  per  ipsum  civitas  Goslariensis  est  coustructa.  Leib- 
niz, bet  biefe  ßb^^o'iif  3"ctft  l)ctou5gab,  fd)lDß  aus  biefe«  ^fuflniff'n  (Praef.  3U  SS. 
Vol.  II),  c§  möchte  oieUcici^t  toitflic^  fd^on  in  ben  ^fitf"  |)eintitbi  bei  *JJietoIt= 
tcid)tt)um  be8  ^atje»  entbecft,  wenn  aud^  etft  untct  Dtto  I.  bic  Silbetbetg» 
wctfe  aufgefunben  unb  eiöffnct  wotben  fein.  2;iefc  23eimutt)uiig  begünftigt  bie 
SleUe  einer  anbetn  6t}tonif  nid)t,  in  bei  ei  i)ii%t  (SBtuni  iöeittäge  ©.19): 
MoDtem  Rammersbergk  circa  civitatem  Goslariam  ipse  primo  aijeruit  et 
venas  argenti  invenit.  S^od^  ift  boi  ^e^tere  üieUficbt  nut  ein  etWeitetnbet 
3ufa^  bei  fpäteien  6l)ioniflen.  ©lofe  ift  bic  QJlaubwütbigtcit  biefet  ^Jiad^tid^ten 
übet  übctbaupt  nid^t,  etWai  beffet,  wie  ei  fd^eint,  bic  ctftc  ©lüiibung  ©oilaii 
buid^  ^einrieb  bcjeugt;  f.  oben  ©.  96  ^.  4;  eben  biefe  abet  mag  mnn  geneigt 
fein  mit  bcm  Sefanntwetben  bei  ^ületonicicbtbumi  bei  .g)otiei  unb  inibefonbete 
bei  SRammelibetgei  in  93eibinbung  ju  btingen.  ©pätet  ift  biei  Weitet  aui= 
gefd^mücft.    ©o  giebt  Engelhusius  aui  einem  Chronicon  Amelungsbomense*) 

1)  ©gl.  Heineccius.  Antiqq.  Goslar.  ®.  8. 

2)  Korner,  bet  bie  SBoitc  auSf^reibt,  fügt,  Eccard  II,  €■  315,  nad6  Karamersberch  bie 
Sl^orte  habere  mineras  titnju. 

3»  2iti  Ififet  fidi  faft  bis  jur  (Söibena  betoeifen;  bie  Sd^rift  ifl  am  teenigflen  aus  bem 
loten  3aör^.,  tote  Leibuiz  il.  20  u.  ülbelung ,  2itectotium  ®.  4ti,  tooUten.  SSßl.  gjadjtidjten 
bon  bet  &.  Ä.  UnibetRtöt  lHä7,  «.  m. 

4)  &inet  e^ronif  bon  ^ImelungSborn  bon  Ulricns  Mantwinus  1404  bctfafet  gebenft  &. 
SEÖitteÖenn  im  Chron.  Hnxariense.  bei  I'auUini  Syntagma  S.  117.  ?tU(Ji  bei  .Swert,  in  bem 
Chron.  uiterberg<»n8e ,  ebenb.  2.  JlT.  Joitb  eine  fol^e  anfiefü^rt:  ißaullini  gloubt  äfei  öef 
fd&iebene  aniieljmen  ju  muffen.  $ubliciert  ifl  meine«  äHiijenä  fein«.  9Jut  bon  einem  aitcmorien« 
buc6  (Necroli.^rium)  giebt  Slrdjibar  Sdjmibt  in  aöolfenbüticl  Statftri^t ,  3at)tb.  be»  Söereing 
f.  -medCIenb.  @efd|i4te  III,  £.  3t. 


angfblit^f  entbftfung  bet  «Wetofle  im  ^0x3.  239 

folgenbe  erjätjlung,  Leibniz  SS.  11,  €.  1073:  ßeinrid^  be|u(fcte  oft  ben  jejjt 
@o£lat  genannten  Crt,  um  bort  ju  jagen.  Qi  teote  ba  ouf  einem  fleinen  öJut 
ein  Wann  9Jamen*  ©unbelfotl,  bet  bem  Äönifl  ein  9Jlat)l  ju  bereiten  unb  i^m 
aufjutoatten  pflegte.  Xa  bieiet  nac^  unb  nac^  fein  äJetmögen  aufgebrout^t 
botte,  bflt  et  ben  Äönig,  feinet  Tienfte  eingeben!  ju  fem.  2ct  flönig  fteUte 
i^m  bie  äüa^l  einet  3:<itte  ftei,  unb  fogleid)  bat  et  um  ben  iöen^  be*  benac^: 
betten  5Home?bergS.  5Det  flönig  gettjnl)tte  es  imb  bemetftc  nut,  et  tooHe,  jenet 
'^abe  Tidj  JPeffetCö  etbeten.  Jet  aber,  njotjl  toiffenb,  tt)ie  nü^li^  i^m  bet  iBetg 
fein  fönne,  teiflc  nad^  gfranten  —  benn  et  toat  ein  gftanfe  — ,  l)oltc  [idi 
me^tete  ©enoffen  unb  fing  an  einen  Ctt  ju  bauen.  Qx  fanb  bie  ?lbetn  öon 
Äupfet,  ißlei  unb  ©übet,  loatb  übet  bie  5Jla§en  teidö,  unb  ba  met)rcte  Ijetbei» 
famen,  bauten  fie  eine  ©tobt.  33on  i^nen  V'fet  "od^  jcfet  bort  bet  fjtanfen: 
feetg.  —  S^iejelbe  ^tjä^lung  giebt  abet  ton  Jg)einticft  11.  bet  Ann.  Saxo  1009, 
6.  66<>,  mit  bem  Eingang:  Sab  eodem  Heinrico  civitas  (ioslaria  hoc  modo 
fertor  fundata  ftiisse  (ba&  Adam  biefe  ©tünbung  untet  ^eintic^  111.  fe^t,  ifl 
fd^on  oben  £.  96  <».  4  bemetft).  SUgl.  l.eibniz,  Ann.  II,  ©.  328  ff.,  bet  nod^ 
manche  @tjät)lungen  fpätetct  ?lutoren  jammelt.  —  ©anj  öer?d)ieben  ift  bie  ^ct« 
leitung  bet  Sac^e  unb  bcs  9tamen#  in  bet  Teutidben  (5litonif  bea  StifteS 
St.  Simon  unb  3ubal  (2).  ßtjtonifen  II,  £.  ö!)l):  de  jeger,  de  dar  vant  dussen 
bercb,  was  gebeten  Kamme,  sus  wart  na  ome  gebeten  de  barcb  alze  Rammels- 
bercb.  DuBses  jegers  vrawe  hat  (iosa,  unde  dar  is  nu  dat  water  na  genomet. 
S/iefet  folgen  bie  Don  ®timm,  J.  Sagen  II,  S.  104,  angefübtten  etjQt)Iungen: 
fie  ff^en  e*  untet  Ctto  I.  —  (^inet  btitten  9iad)tid)t,  nad)  loeldjet  ein  'IJfeib  mit 
feinen  ^ufen  bie  UJJetalle  jueift  aufberfte,  etmä^nt  Fabricius,  Saxon.  illustr. 
S.  124.  —  9Ieuete  Sagen,  bie  ^eintic^  nit^t  nennen,  i.  bei  ?}iöble,  |)at3fagen 
©.  16  ff.:  Äutjn  unb  Sd^toat^,  !)lotbbeutjd)e  Sagen  S.  186.  (Jbenbo  ©.  1»4 
eine  bie  fid^  on  ^eintidt)*  9lufentbalt  ju  ©ollot  anfcbliefet. 


®  y  c  u  r  §  16. 

Ufbrr  bic  BtcUung  bcs  C5vofftt  Bicgfneb  unb  5tc  angeblid)c  (Ein- 
nd)tun(K  oon  Ütarkgraffdiaftcn  unter  ßöitig  ^cinrid). 

3u  öielfod^en  S^ciffln  ^ofaen  bic  oben  ©.  104  91.  1.  3  angefüfirten  9ioc^s 
ttd^tcn  be*  Widukind  über  ben  ®tafen  ©iegfrieb  ^Inlofi  gegeben,  'tk  Scaeic!^- 
nung  jetner  ©teQung  al8  legatio  unb  ber  9lu^brucf  'procurabat  Saxoniam' 
finb  bafüt  in  53etraät  gefommen.  2öa§  ben  legten  betrifft,  jo  bcbient  fic^ 
Widukind  berjelbcn  Sporte  an  einer  onbern  ©teile  Dom  nad)matigen  f^erjog 
Öcrnmnn,  III,  23:  Militante  adversus  Mogontiam  rege,  Herimannus  dux 
Saxoniam  procurabat.  SDieS  gab  ju  ber  S3crmutt)ung  '!?inlaf?,  Soigtel,  ®ejd^. 
beä  3:.  9t.  unter  Ctto  b.  @r.  S.  14.  187:  5ücl;fe,  ©cjdj.  Cttoö  «.  W.i:  ba 
^ermann  ^er^og  getoefen,  möd^te  bniielbi*  aüäi  bon  Stcgfrieb  gelten  unb  alfo 
biejer,  nidjt  jener  al3  ber  erftc  |>er^og  Sac^fens  ju  betrad^ten  fein,  um  |o 
mc!)r,  ba  Widukind  jene  2Borte  an  einer  etefle  t)at,  loo  Dörfer  öon  ben  ^er» 
jogen  ber  tcrfdjiebenen  Stämme  bie  9itbe  ift.  Slücin  baö  ÖJegenttjeil  crgiebt 
pd^  ju  beftimmt  ouS  ben  ^euQnifff"  ^c»  Adam  Brem.  II,  7  ff.  unb  be^  Chroni- 
con  S.  Michaelis  Luneburgicum ,  SS.  XXIII,  2.  394,  aU  bafe  biefe  9lnfic^t 
irgenb  Seiftimmung  finben  fönnte.  Süibetinb,  |)ermann  ®.  17,  bejicl)!  bie  Söortc 
'Saxoniam  procurabat'  auf  eine  ©teüung  ©iegfrieb§  aU  marchio  unb  fd^lic^t  au3 
benfclben,  ba^  auc^  ^ermonn  tior  ber  C^rtoerbung  be»  .^erjogt^umö  eine  IJfarfgraf» 
fc^aft  öertoaltet  ^abe,  toaö,  ba  er  in  einem  SLipIom  Cttog  (f.  baf.  <B.  Ix  91.  12) 
marchio  Reifet,  an  fid)  freilid^  burd^auS  toa^rfdieinlid^  ift,  aber  bod)  nic^t 
gerabc  burc^  biefen  ?lu§brucf  bejeic^net  fein  fann.  S5gt.  Steindortf,  De  ducatus 
qui  Billungorum  dicitur  in  Saxonia  origine  S.  IG  ff.  3lnbere  ^aben  an  eine 
pfalsgräfli^c  Stellung  gebac^t,  ©tegfrieb  jum  erften  ^fa'^grafen  in  ©ad^fen 
unb  I^ütingen  gemad^t  (.^ei)benreic^ ,  ^iftorie  ber  5Pfalj=Ö)rafen  ju  ©ad^fen 
©.  9  ff.),  ober  bod^  feine  Sefugni^  jener  ber  fpätercn  ^Pfoljgrafen  toerglid^en  (f. 
bie  erfte  «uägabe  biefcr  3al)rbüc^er,  ßöpfc,  3at)rb.  Dtto  I.  ©.  16.  120). 
Mein  ouc^  baä  ift  nic^t  in  bem  2öort  cntt)alten,  baS,  toie  fd^on  in  ber 
3lu?gabe  beS  Widukind  benierÜ  ift,  nur  allgemein  bon  einer  oberen  leitenben 
©eloalt  gcbraud^t  »irb,  II,  34  bon  ^erjogSBert^olb  in  5Baicrn:  procurabat 
Bajoariam,  II,  1-5  öon  bem  S3orftel)er  einer  befeftigten  ©tabt:  qui  illam  urbem 
ad  manum  Heinrici  procurare  deberet,  t)ier  Don  ber  Söertretung  bei  .RönigS 
lDQt)renb  feiner  2lbn)efenf)eit.  Sgl.  oud^  &.  6t).  6roIliu§,  Sßon  bem  Urfprung 
unb  ?lmte  ber  ^l-Woöinatolpfalägrafen  in  ^^eutfdjlanb,  2lbt)anbl.  ber  SBair.  3lfob. 
IV  (1767),  ©.  130  ff.,  unb  ]e^t  befonberi  Äöpfc,  SBibufinb  ©.  114,  ber  in 
Ucbercinftimmung  mit  biefer  vluSfü^rung  nod^  einmal  über  ben  ®cgenftanb  ge» 
^anbelt  t)ot. 

S:er  ^luSbrudf  legatio,  bet  an  ber  anbern  ©teile  öon  Widukind  gebraud^t 
toirb ,  ^at  I)iermit  an  ftd^  nid^tg  ja  tl^un ,   bejiefjt  fid^  oud^  offenbat  gor  nic^t 


Ucbtr  bte  iEtcIIung  bti  trafen  £trgfti(b  untet  ff.  ^einrid^.         241 

auf  £ad)|en  übcTt)aupt,  {o  baß  am  toenigfienf^ierin  mit  föcTDaig,  &e]d).  bct 
^.MaljfltQfen  Don  Sat^jen  I,  S.  2."),  eine  Sltt  pfaljgräflid)e  ©tellung  gefunben 
ttftben  fnmi.  I^a»  iüott  jelbfl  fommt  bei  Widukind  nic^t  lüiebet  üot;  ober 
I,  36  Ijei^t  bct  &xai  i^etntiatb,  cui  ipsa  Kedariorum  provincia  erat  uubdelegata, 
legatus.  (^d  entiptic^t  bem  in  bet  ffarolingiic^cn  ^eit  gebräuchlichen  missos 
unD  be.^cic^net  offenbar  ben  3nl)abcr  einer  auBerotbentlic^cn  Ijö^eren  ©etoalt,  wicfie 
auc^  bamaU  jut  l'eitung  ber  (brenjOert^cibigung  einjelnen  übergeben  toarb,  ober 
ebenloroeiitg  eine  Utorfgrofictjaft  toie  eine  *4-^al,^grQfjc^oft;  ögl.  S.  S®.  lll, 
S.  367;  Vi,  356;  Äopfe  a.  a.  O.  6.  110,  ber  auf  bte  Urfunbe  Ctto  1.,  DD. 
0.  I.  Sit.  205,  auf merf  jam  gemacht  ijat,  in  ber  e^  t)ei§t :  in  comitatu  et  legatione 
Heinrici  comitis.  6d  ift  auct)  fein  ©runb,  toegcn  ber  gleid^en  SBejcid^nung  be§ 
Jöernfjatb  iljn  wie  biefen  aU  legatus  Redariorum  anjufel)en,  tote  eö  Siaumet, 
j;<.„  i,,.f  IJrand.  1,  S.  32,  tooÜte,  ber  33ernl)atb  bann,  <B.  27,  al^  erflen 
•n  bc*,cid)nct,  bem  bie  'Jluffic^t  über  ein  Slaöifcjjei  ©ebiet  in  bct 
.  vanbcnburg  bieffeit  ber  6tbe  übertrogen  fei. 
«elbft  ber  Umfong  öon  ©iegfriebö  ©raffd^oft  ift  jroeifel^aft.  2öerben 
bie  beiben  Ürfunbcn,  bie  einen  Siegfrieb  in  Hösgowe,  Frisonefeld  unb  Altgewe 
nennen,  allgemein  auf  itjn  belogen,  io  ift  ba§  bei  bem  in  pago  Suevia  CüTorb» 
fdjtoabengau)  be.^toeifelt;  iJeutfc^,  ©cto  ©.  112;  JBeinemann,  ©ero  6.  12s,  bem 
ÄnDd)enl)oucr  <B.  100  '•Ji.  3,  unb  3;ümmlcr,  Otto  I.  <B.  70,  beiftimmen.  6^  toitb 
bagcgen  gcltenb  gemacht,  baf}  nac^  Ann.  Saxo  965,  <B.  619,  ber  ©raf  6ieg» 
ftieb  tm  «uetogau,  ©tünber  bes  itloftcr«  ©röningen,  ein  vorüber  be^  ©rafen 
©ero  war,  ber  bie  legatio  bcä  Siegfrieb  erl)ielt,  Widukind  II,  9,  aber  too 
er  bie*  ct^öljlt  unb  üon  bcn  ?ln)piüiticn,  toddje  ber  Sol)n  ^cinric^s  au»  erficr 
^t)t  Itjancmat  cttjob,  betidjtet ,  einer  fold)en  15ctrcanbt|d)aft  nid^t  ertoä^ut. 
2od)  jc^eint  mir  bic^  tocnigftcn#  nidjt  burc^fd^lagcnb  ju  fein,  ba  Don  einem 
förmlichen  ^cc^t  hti  ^rubetä  jur  9la(f)folge  in  eine  ©raffc^aft  bamaU  nid^t 
too^l  bie  JRebe  fein  fonnte,  fo  bafe  2t)oncmar  feine  Pon  ber  ?li^uttet  abgeleiteten 
9lnfprü(^e  bagegen  geltenb  madjen  mochte,  toät)tenb  anberer  feit*  jene  Serbinbung 
für  Ctto  DieUeic^t  nur  ein  ©tunb  toar ,  ©ero  bem  SBruber  öor^ujietjen.  Unb 
an  ftc^  muß  e^  boc^  tocntg  toat)rfc^cinlicft  bünfen,  baf^  gleic^jeitig  jtoci  Sieg= 
fciebe  in  fo  unmittelbar  benachbarten  ©auen  bie  ©taffc^aft  gehabt  l)aben  fotlen. 
£e3f)alb  fd)eint  mir  bie  Sac^e  tocnigftenl  alö  3toeifelt)aft  gelten^iu  muffen. 


5tü!)er  fd)on  ift  Siegfrieb  ali  ^JJlarfgraf  Don  Sranbenburg  angcfe{)en,  bct 
Ursprung  biefet  unb  ber  öftlidjen  *ülarfen  üLer^oupt  auf  f)eintid}  ^urüdfgcfü^tt 
(Dgl.  Krantz,  Vandaliall,  27,  1619,  S.  41).  flont.  ÜJote  fc^reibt,  Chron.  pictur., 
Leibniz  SS.  111,  S.  30t>:  ISa  dem  stride  der  Ungeren  makede  keyser  Ilin- 
rick  hertofren.  marggreven.  greven  und  riddere.  So  weren  to  tusser  tyde  nein 
mar^'  '  Hrandc*nl>or<h.  wente  se  beten  aileyne  de  Wendeschen  heren. 

Alan  keyser    llinrich    den    ersten    marggreven    to   Brandenborch. 

T-  -  -ii    iiu  noc^  fpätetei  'Äutot  ouf  Siegfrieb  unb    fügt  toeiterc*  t)i»,V' : 

I  'iius,  .\nn.  Gemrodenses,  Meibom  II,  £.  417:  Nam  Henricus  Auceps, 

i ,.;..  .  ..:;;ilenburgum  a&]ierrima  bv.uw.  j.vim...ii>;set,  profligatis  Ilenetis  et 
Norabis  a.  Christi  927,  limitnm  pru  vit,  quos  marchiones  nonii- 

namos  ,    ut  marcas   ab  hoütium   iix  todirent;   inarchiam  i^itur 

Brandenliurgenscm  conimendavit  duci  >Sigetridu.  tratri  conjngis  Mechtildis 
(toieber  eine  anbere  t^rfinbung),  marchiam  autem  Lusatiae  daci  Geroni.  2Uie 
unbegrönbet  biti,  traben  fd]on  Gundling.  H.  A.  S.  157;  Gebhardi,  March. 
aquil.  ©.  2—6,  u.  a.  nuSgrfüljrt.  £ie  gonj  fobelljofte  9iennung  eine*  Warf- 
grafen  Don  iPranbenburg  bei  Jordanus  (oben  21)  tommt  felbflDerftönblid)  gai 
nidjt  in  ü^ctroc^t. 

(*bfnfoiucnig     fann    mon     öon      eigentlid^en    Watfgrofen     in    ?V  •'  •: 
jptec^eii.     (*inc   SteQc   be^   Widukind    II,  4,   too   ti   Don    ben    barbari 
eo   quoJ  vioiassent   legatos  Thancmnri  tilii   sui,   am  ber,  (iundling,  ' 
lin^iana  XX.XIV,  6.  33(5,  u.   o.  eine  foldje  Stellung  I)aben  ermitteln   i 
bestellt    fid)  auc^  auf    bie  Siebarier  unb   t)at  totbet   auf    eine  ^iarfgriv 
iiod)  auf  ^rtei^en  einen  nadjtoei^baren  ^e^ug;  Dgl.  Sc^öttgen,  Xipl.  9iad)lef(  Vi, 
i^otitb.  b.  bttd).  Wffd).  —  9Bot|,  J&finn(^  I.  8.  «ufl.  16 


242  ®ic«i:*  16- 

(5.  178.  —  ©anj  ot)ne  ©tunb  f)Qt  mon  enblid)  einen  ^"ebric^  al3  erften 
3Jlat!atafen  öon  Weisen  in  bieje  3eit  geje^t ;  \.  Pfeffinger,  Vitr.  illustr.  II, 
®.  689. 

fSiai  Hoi)penrod  a.  q.  D.  öon  bot  ^laxl  Saufi^  unb  bem  ^Harfgrofen 
0eto  ^in.^ufügt,  getjött,  fottjeit  eS  überhaupt  in  Settac^t  fommt,  in  bie  3"t 
Otto  I.;  tigl.  Pfeffinger  a.  a.  O.  S.  663.  —  ?luf  blofeem  «miööetj'tänbntä 
enblid)  berul)t  cS,  »cnn  ®ebl)atbi,  9iag.  SBcltl).  LI,  g.  353,  ^eintit^ 
einen  'Utattgtofen  in  Dlbcnburg  gegen  bie  'lüagtiet  einlegen  lä§t,  ttJie  benn 
berjelfae  ouc^  jonft  ipätere  5öer^ältnif|e  bet  SlaUijd^en  ^toDinjcn  auf  bieje  3eit 
überträgt. 

lieber  bie  Tlaxl  an  ber  gd^lci  unb  eine  ongeblid^e  2Jlarf  ^Inttoerpen  1.  ben 
ejcurS  24;  übet  Oeperretd^  gjcurS  17. 


e^^cii  r^  17. 

Dif  ^nfdnnf  brr  Ülark  (Dfllrrrfidi  imö  brr  angrblidif 
iHarkgrof  Hiibigfr  uoii  JJfdilorn. 

SOon  bfn  Cfftetteic^tfdöen  ©ffc^idjticftteibetn  ift  ftüf)et  nid^t  feiten  bie 
©rünbung  bet  IRatf  ober  menigfien^  bie  2)etleit)ung  betjelben  on  bas  fog.  58aben» 
bftgtfc^e  f)ouä  in  bie  3'it  ^eintic^  I.  Detje^t,  au§etbein  ein  9tübiger  Don 
^f(l)lQTn  als  ÜJlntfgtnf  unter  it)m  genannt.  So  ^eißt  e%  im  Auctarium  Cremi- 
fanense  (roie  Sä^ottenbad)  bemetft  Don  einer  ^anb  hti  13ten  3af)tl)unbert^,  SS. 
IX,  2.  5.52):  a.  920.  Leupoldus  primus  niarchio  in  Austria  est  creatus  post 
Rugerum  largum  comitem  dePreclara;  barou?  Bernardus  in  einem  fpäteren  3"» 
]a^  ju  feinen  Historiae,  SS.  X.W,  S.  t)(hi:  licet  legatur,  quod  a.  D.  920. 
Leupoldus  primus  ilti  raarchio  fuerit  post  Rugeium  de  Preclara;  ö^t.  ©.  661: 
nac^  (5r\ät)lung  Don  St.  ^einric^s  uno  -f?.  Ätnulf^  lob:  Interim  in  Austria 
marcbionatus  surtrit,  de  quo  dicitur  consequenter,  unb  fpäter  jugefe^t:  quod 
quidani  Leupoldus  post  Rugerum  de  Preclara  ibidem  per  Arnoldum  marcbio 
est  effectus;  etroaS  älter  Auctar.  Vindobon.  (oon  einer  .£)anb  ani  bem  (fnbe 
be^  13ten  3a^rt).,  SS.  IX,  6.  723)  jum  3at)r  928 :  Liupoldus  primus  marcbio 
in  Austria  post  Rud^erum  de  Preclara;  meiter  Chron.  Leobiense  (bi^ 
134^J;  Pez  I,  S.  7.56)  jum  3at)r  9:3.5:  Primus  marcbio  .Vustriae  Lipoldus 
primus  marciiio  in  Austria  post  Rugerum  de  Praeclara;  Tb.  Eberndorf  de 
Ilaselbacb  chron.  Austriae  (bi*  1463;  Pez  II,  S.  696):  Item  anno  Cbristi 
92"<.  Leopoldus  illustris  dux  Sueviae  ab  Hainrico  secundo  (anberc  .f^ianbfcftr.: 
Aucupe)  Romanorum  rege,  duce  Saxoniae,  in  marrbionem  .\ustriae  creatus  est. 
Ricbarda  uxor,  soror  Hainrici  Romanorum  regis  praedicti  ...  Et  incepit 
regnare  .Vustriam   post  mortem  Ruditreri  de  Praeclara  marcbionis  Austriae, 

tui  fuit  genere  (Jothus.  ile^nlid)  2.  698.  Sögl.  eine  onbere  Stelle  beffelben  bei 
lieiöer,  Breve  cbron.  Austr.  {%b\).  b  fflifn.  ?l(nb.  XVIII)  S.  32:  liquet  ex 
(bronicis,  quod  a.  I).  920.  Leopoldus  primus  ilii  marcbio  fuerit  post  Rugerum 
de  Praeclara,  qui  Rugerus  trigas  de  societate  Tbeodorici  Veronensis  fertur  fuisse. 
Viti  Arnpekk  cbron.  i^nbe  b.'«  15  3al)rt ;  Pez  I,  <£.  1179):  Liopoldus  illustris 
genere  dux  Sueriae  ex  Alberti  nobilissimi  comitis  Babcnliergensis  sanguine 
ortus,  defuncto  Hudigero  de  Pecklarn  comite  orientali  sine  berede,  a  rege 

Henrico   ducp    ''- ■-''nsi   suo    sororio    marcbiam    orientalem    in  feodum 

accepit  anno  '  ■ .   quam  strenue  multis  annis  rexit.  -     ^ine  n)ci« 

terePombinot'i.  .nflniiis    Mist,  rngaronim  (149(»— 1495)  I,  106,  Joo  er 

bon  bem  Ungar  Bella  in  Austria  tantum  aliquando  obsti- 

natius  gessit,  •,  rn  tvranno  occunavit.    Scd  Hcnricus  primus 

Caesar  in  Germania   ilt'<  io  illustri  Sueviae  duci,  qui  sororem 

ejus  uxorem  duxorat,    \  .^o  Komano  recidentem  ea  conditione 

delegavit.  ut,  si  l'ngaros  hiiic  ejeccnt,  ea  quac  quondam  oriontalis  marchia 
dicebatur,  ducis  primus  nomine  i>otiretur.  Unb  botan  fdjlicfU  fid)  eine 
SteQe  be*  fpäteren  Liizius,  bie  id)  ber  öorl)in  onaefüljrten  'ftbbanblungaJieiller*  £.  4 
entlegne:     Rudigeni-«  cngnominatus  a  Pecblarn   in  Modclioo  nricntnlis  tnnc 

16' 


244  6sc«t8  17. 

marchiae  metropoli  et  regia  .  .  .  sedem  hahiiit.  Obiit  circa  a.  .  .  926. 
Qui  et  ipse  cum  Amulpho  Bojoariae  duce  obsequium  Henrico  I.  caetari 
detrectavit;  et  quo  mortuo,  Geysa  Ilungariae  rex,  quem  postea  Stephanum 
cognominanint,  Austriam  occupavarat.  Sann  über  Slbalbctt,  ber  ^eintic^^ 
S^hjcfter  cict)ciratt)ct  (|.  oben  6.208)  unb  öon  Otto  oU-  IFJarfgrof  cingelejjt  teivb, 
unb  befjen  ex  ISaba  filius  Lupoldus,  ducta  Richarda  quadam  parenti,  in  marchia 
sive  comitatu  limitis  Osterriche  successit. 

jpaben  »tr  e?  I)ict  mit  fritifloier  Jüerbtnbung  üetjd^iebcnrr  ^Jad^tidjten  .^u 
t^un,  \o  öcttjält  ti  fid)  nodj  onbct^  mit  einet  ©rjät)lii:i9,  bie  ben  ^Injptud)  t)i3^eren 
Sltet^  mad)t  unb,  luenn  fie  in  einem  rdjten  Scnfmol  etljalten  märe,  »on  rnt« 
jdjeibenbem  6influ^  auf  bie  iBeutttjeüung  unb  3lnorbnung  bet  angegebenen  SDet^ 
^ättniffe  fein  mü^te  ^),  bie  angeblid)  in  bem  ?luöjug  beä  Cttilo  (lebte  1200 
bi^  123t I)  ett)altcne  6t)ronif  be«  Aloldus  de  Pecklarn  (t)etau»gegeben  öon  Han- 
thaler. Cremsii  1742.  8.  unb  aU  'Jlntjang  ju  ben.Fasti  Campililienses  B.  1275 
ff.),  ber  in  ber  5Jlitte  bc?  Uten  3[a^rt)unbert§  gelebt  t)abcn  foü  (er  begonn  ju 
fc^rciben  1044,  ©.  1283,  unb  fcfetc  feine  ßtjronif  fort  bi§  1063,  S.  1285). 
S;er  gonje  Einfang  get)ört  t)ierl)er: 

A.  908.  Unter  Üubwig  bem  dritten  inirb  ?lbalbert  t)on  ^abenberg  burd^ 
ben  2rug  .^attoi  enthauptet:  Tunc  Adalbertus,  ejus  filius  qninquennalis  puer, 
cum  matre  ßrunhilda,  filia  Ottonis  Saxonici,  quia  omi:ia  bona  patris  sui 
tracta  fuerunt  ad  fiscum  regis,  fugere  debuit  ad  Ilaimricum,  postea  impe- 
ratorem,  dictum  Aucupem ,  cujus  ex  sorore  Baba  nepos  fuit.  Hie  patris 
sui  generosum  spiritum  cum  sanguine  bausit  et  eum  pariter  in  filium  suum 
Liupoldum  transfundebat. 

912.  Defuneto  Hludowico,  Cunradus  rex  efFicitur  et  Septem  annis 
regnavit. 

919.  Post  obitum  Cbunradi  Hainricas,  tunc  in  aucupio  oblectatus, 
electionem  suam  in  regem  accipit.  Interea  Osterricbiam  comes  Rutgerus 
de  Pecklarn  terrae  hujus  strenuus  custos  gubernavit  et  obiit  a.  910.  Cui 
Rutgerus  filius  suus  successit. 

933.  Gloriosus  rex  Henricus,  qui  Lotbaringiam  imperio  recuperavit, 
barbaricos  Hunnos,  innumerabili  caede  in  (iermaniam  irruentes,  apud  Merse- 
burg cruenta  strafe  delevit.  In  hoc  proelio  Albertus  de  Babenberg  t'ortissimo 
ense  cum  multo  tavore  regis  depugnavit.  Sed  ense  hostili  cadens,  regi  et 
patriae  vitam  immolavit.  Quomodo  deinde  magis  rex  nepotem  suum  Alber- 
tum  doluit,  tanto  magis  pronepotem  ex  eo  Liupoldum,  quem  decennem 
reliquerat,  dilexit;  sed  et  Otto,  tilius  regis. 

937.  Rex  Henricus  moriens  imperium  cessit  filio  Ottoni,  qui  postea 
nomen  Magni  promeruit.  Hunni  Osterricbiam  irruptionibus  et  rapinis  sem- 
per  vexantes,  anno  sequenti  etiam  in  Oermaniam  iterum  irrumpere  tentarunt. 
Sed  Rutgerus  junior  de  Pecklarn  Orientis  comes  dilipenter  vigilavit. 

943.  Rutgerus  praedictus  obiit,  et  vacavit  marchia  nostra.  Tunc  Otto 
Magnus  eam  Liupoldo  Babenbergico  coutulit,  ut  suam  et  patris  virtutem  et 
fortitudinem  et  merita  digno  praemio  coronaret  et  nobilissimam  stirpem  in 
coDgruum  sublimitatis  gradum  restitueret. 

944.  Liupoldus  itaque  hoc  anno  in  hanc  terram  adveniens  etc. 

2:ie  6d)tl)eit  biefet  ßbronif  ifl  üon  mel)tcren  be.jlueifelt,  bon  onberen  ftül)er 
leb^oft  uettl)cibigt  roorben-).  Ta^  t)icr  gegebene  (Seroirr  bon  (Stbidjtiing  unb 
(Scfc^id^tc  aber  toirflid)  einem  Slutor  beS  llten  3at)tl)unbett5  beijulcgen,  ift  eine 


II  3*  löobe  biefe  ?lu«fül)runa ,  bie  bei  ber  trflcn  ^Ibfaflung  nit^t  überflüffig  tnat  uiib 
bie  jur  oUgemeineten  ?lnerfennung  ber  Unct^tl)eit  tt>ol)l  ettoai  beigetragen  Ijot,  in  ber  baupu 
\ad)t  flehen  laffen ,  obfe^on  je^t  über  ben  iPftrug  fein  ^ttjeifcl  meiit  ift;  f.  i^lumberger, 
■a*tener  ao^rb.  18:?<t.  »b.  LX.XXVII.  «nj.  Sl.  «.  41.  20enn  i*  früljer  bie  iHöglidjfeit  liefe, 
ba6  Crtilo  int  13ten  3al»cl).  ber  Serfaffcr  fei,  fo  iP  au(ti  boron  je^t  nid^t  ju  benten.  lie 
Jpanbfdirift  ift  sec.  XVIJI,  aber  fünftlie^  bem  13.  ^olir^.  noiögeatitni:  (»bmel,  ^anbft^riften 
ber  2y  ipofbibt.  II,  6.  657:  ^(ii  ift  ba«  moberne  Jabrtcat  gleidft  beim  erften  Setrai^ttn  bei 
(»obej  .  .  in  bie  klugen  furingenb";  SBottenbatö,  WC.  11,  S.  447.  —  SUorljer  batte  juleßt 
Vod^ntonn,  bei  5DJ.  Örimm,  leutft^e  ^elbenfage  ©.  99  iL.  fid^  entfcbieben  für  ööUige  Uneöit" 
beit  erflärt 

21  (Einige  ber  berfd^iebenen  9Infi(f)ten  flellt  jufammen  05eb^arbt ,  öen.  Öefd^.  ber  erbl. 
3ietd68ft5nbe  III,  6.  löö  9J.  o.    &r  felbft  fd)tt)anft  no*  in  feinem  Urtljeil. 


Anfänge  bet  ^taTf  Oeftetreic^  unb  dtübigei  Don  $e(^Iatn.  245 

IBerlt^ung  jfber  t)tf)0Ti{d)rn  Jhitif ;  ti  ftnbft  I/iet  unjioeiffl^aft  abfic^tlid^e  2:äu: 
fd)una  unb  Serfäljdjung  ftatt. 

^ut    nod)    ©in*    tüifl    idj    bemctfcn.      3)ie    iöejeiAnung    ^eintid)«    ali 
Aaceps  unb  bie  i^emerfuna   bei    bet  ©rjö^lung  jeiner  2ÖQt)l    'tunc  iu  aucu- 

Sio  oblectatus'  fönnen  burdjaiiä  nidjt  einet  Bd)xiH  aua  bet  Witte  be4  Uten 
al)i^unbettd  angetjöten;  jelbft  in  £öd)fijd)en  CueQen  finbet  [\df  eine  ©tmä^s 
nung  bielet  Weftftidjte  etfl  feit  bet  SJlitte  bti  12ten  3a^i:')"nbetti,  toic  oben 
(erciitS  8)  ge,\figt  ift. 

®e^  ijtatfgrafen  3?übiget  gebenft  fein  gteic^jeitige«  obet  audf  nut  ä[tete5 
3fugni^;  oon  leinet  'JDiotfgtQfictjaft ,  feinen  2f)oten  ift  nitgenb^  eine  ©pur; 
etfl  in  "?{fld)tid)ten  auv  bcm  (?nbe  be^  13ten  ^a^t^unbettä  finben  mit  it)n  ali 
einen  etften  ^laifgrafcn  Ccfletteic^l  bettac^tet.  l'onge  öoitjct  abet  fc^on  lebte 
er  in  bet  Oflbenfage  Seutfcilanbl.  3n  bet  9Jiitte  bes  12ten  3Ql)rl)uubfttg  et« 
Wäi)nt  feinet  qU  bei  ben  S^eutfd^en  im  l'iebc  gefeiett  Wetctiu:'  öon  legetnfec*); 
bffannt  bot  atlem  ift  et  butd)  bie  TObelungen  unb  fliage,  »do  et  ju  ben  tjetoot« 
tagenben  ?Jetfonen  am  ^ofc  C^^el*  gct)ört-);  in  Qf)nlict)en  iöett)ättniffen  jeigen 
itjn  bet  iBibetoiP).  bie  notbif(|e  SßiUinafaga*)  unb  fpätete  ©ebid^te  an%  bem 
Ätei«  bet  Jeutfcften  |)elbcn?age.  6t  ift  !)iet  mit  ^^etfonen  unb  5öegebent)eiten 
in  Seibinbung  gefegt,  bie,  inttjieiceit  i^nen  ein  t)iftotifd)et  ®el)alt  ju  gtunbe 
liegt,  einet  ganj  onbern  unb  ftüt)eten  3fit  angeboten;  et  eifdjeint  qI»  eine 
poetifdje  ©tlöeitetung  bet  l)ifiotifd)  gegebenen  U)ett)ältniffe  unb  ^Jiamen;  e# 
möd)te  niÄt  ju  (ü!)n  fein,  it)n  gonj  qu^  bet  (^efdjidjte  ;\u  öetbannen  unb  it)m 
feinen  ^la^  nut  in  bet  3age  ^u  gönnen'").  @t  etfdjeint  auc^  biet  fc^on  unter 
bem  9Jamen  eine^  ^nartgtaten**).  *  Spätetet  t)iftotifc^et  ^Ptagmoti^mu^  madöte 
ibn  i^um  etften  TOatfgtafen  Ceftetteid^«,  otfo  ;<um  lüotgänget  bed  t)iftoiifc^  be- 
fannten  2iutpolb,  unb  biadjte  il)n  fo  in  bie  3"ten  be^  lOten  3ot)tt)unbcttö. 

Qi  loutbe  biefe  Uebetttagung,  toie  eä  fcibeint,  noc^  butc^  anbete  Umftänbe 
toeranlo^t.  G^  finben  fit^  Sputen,  ba§  in  fpätetet  ,Sfit  ein  lt)eil  bet  2eut» 
fdjen  .^elbenfage  felbft  in  bie  S'^t  bet  Säc^nfc^en  Äaifet  betfegt  unb  mit  S8e= 
gebenbeiten  be^  lOten  3at)tt)unbett§  betfnüpft  motben  ift.  ^ietfüt  fptic^t  bie 
befannte  Stelle  bti  Lazius,  De  gentium  aliquot  migrationibus  (Frcf.  1600) 
S.  271,  bet  in  unmittelbarem  3"iamment)Qng  mit  raet)teten  Söetfen  beä  9{ibe- 
lungenliebel')  folgenbe  Sttopt)?  t)in^ugefügt : 

Doch  palt  hat  ihm  (JHübiget)  verkilrczt  sein  starckes  leben 
dächlacbt.  wie  er  war  von  khayser  Haynrich  vertriben, 
und  mit  sampt  den  Hungern  an  in  getan 

war  geschlagen  so  otTt  der  Hcwnisch  man. 

9luf  eine  äbnlidje  Sage  beutet  •*)  Bruschius,  De  Laureaco  veteri  (Basileae 
ir»53.  8.)  £.  119  ff.  (roiebettjolt  in  Hund,  Metrop.  Salisb.  ed.  Gewold.  Monachi 
1620.  Vol.  I,  S.  302):  Autor  fuit  (Pilifrrimug)  cuidam  sui  saeculi  ver- 
sißcatori  Germanico,  ut  in  rhythmis  gesta  Avarorum  et  Hunnorura  Austriam 
Supra  -  anasianam  tunc  tenentium  et  omnem  viciniam  late  depraedantium 
(quos  Gigantes.  nostrate  lingua  Ileckhen  et  Riesen  vocari  fecit)  celebraret, 
et  quomodo  hae  baritarae  gentes  ab  Magno  Ottone  protligatae  et  viitae 
essent.  Dicitur  natus  fuisse  ex  familia  lioderici  seu  Rudigeri  de  Praeclara 
sea    Pecklam,    ejus    «nii    Avaris   et    liiinnis    iiraet'uisse   et    .\rnulpho   impio 


1>  Xif  ittüt  bei  'W.  örimm,  I.  ^tflbfn'nflf  6.  44.  %x  bciftt  Kopria«  come»  unb  ftebt 
f(ton  bin  tn  ülrttinbunfl  mit  Itrtriit  bon  ü<rnt  (retiu  Tatneaa).  uclirT  Altert,  bttOri^t 
jnijtbi'tti«  .' i-^ifbunflfn  (.  TOüUfnhoff.  ,•{.  f.  1.  «lt.  X.  C  188. 

>UQt  au4  tint  Zttüt  tn  br«  Anon.  LcobiMwia  oont.  Murtlni  Polonl  jntfitf,    bie 

VtbV.  ■     1.  «It   XII.  6.  41!l.  SO^tTSat. 

l.  14«  •. 

4)  (iliaiti.  Z.  IHii.  too  aud)  bir  folarnbrn  Cttaen  fltlammrlt  finb. 

5)  Zirl  ift  ni(])t  nru.  Cdion  l'atbmann  a.  a  C.  (agt:  .tt«  flicbt  teintn  biftorifd)  nadft* 
totilborrn  WfibifltT  tion  ^tdirlaitn  .  unb  aüt  fttnntni«  bon  ibm  fdjrint  au«  brr  eoflr  unb 
lidktunfl  QfRofftn'  ;  rbenlo  Ubtanb,  Ecbri'tfn  I,  3.  llx,  unb  Irlbft  ^ornKUjr.  0  Vtutjjolb 
£.!•%:  ,9iäbtnrT  bon  $((f)(orn  fd)l9on(t  noA  immrr  imifibrn  brm  ^rlbrnlttb  unb  bri  Uc 
?4i(6lt,'in  ffiiit  bif  OtfltTTH(bif4t  Cofl«  ''""'  <!)"  "'rt)i".  bfll-  abtx  t>-  ~,  Wo  er  iljn  bon 
^.  «mul!  M 

a,   ^  .■.•  Not  nx««  (I,»cbm.):  U  »«  rieb. 

7)  U;    u.  14;  W7.%  1  n.  2;  Jfle  ! 

8)  ftr  lugt  binju.  baft  bal  9a4  "o4  1>  ftia"  <i(tt  borbonben  tpar :  EutM  hio  lib«r  «to. 


24(5  ejcut«  17. 

Bojonim  regulo  Hunnos  in  Germaniatn  induccnti  suppetias  tiilisse  in  eodem 
et  similibus  poematibns  legitur.  Man  t)at  iai  I)tet  angebeutete  (^cbic^t  für 
eine  .^anbjdjtift  bet  ^Jiibelungeu  unb  bct  .SUac^(  cie^alten')-  lenn  Ijiet  unb  in 
bcr  jpätetcn  33eatbeitung  bet  9iibelungcn  etfc^cint  ^.Mligtim  tion  t^ofjau  ali 
{)anbelnbe  ^^etjon;  JQ  et  foQ  nadf  bem  S^ic^tet  bct  ßlage  bie  ganje  Sac^e  I)aben 
l'ateinifd)  niebctidjtctben  laffen'-^).  ^Allein  btc®ebic^te,  üon  bencn  Jörujc^iu^  fptic^t, 
in  benen  auc^  be^  .öetjog^  ?ltnulf  Don  Söaietn  (Sttoölinung  gefc^al),  fönncn 
nid^t  ft)ol)I,  »ie  mit  (d^eint,  b[o§  eine  ^onbfd^rift  ber  Älage  be^eidjnen,  fonbctn 
laflen  fc^on  eine  gtoßete  Umgcflaltung  bet  utfprünglic^en  Sage  unb  Tutc^« 
btinguna  berfclbcn  mit  jpätetcn  Elementen  crfenncn.  @ben  einet  joldjcn  mögen 
bie  Don  Lazius  ongcfütjtten  Söetje  anget)öten  ^),  unb  eine  eifte  ©put  babon  ift  bann 
ba?  ^ineinjie^en  i^ligtimö,  JBifdjofä  Don  l'afjau  feit  971,  in  bcn  ßtci«  bet  alten 
©age.  '^bet  auc^  nur  alä  erfte  ©put,  nid)t  aii  Ötunb  bct  meitetcn  Uebcttragung 
fann  bieg  betta^tet  toctben.  ^ie  U'ctanlaffung  ju  bieget  iüetönbctung  fdicint 
in  bcn  monnigfac^en  58etüt)tungen  gefud^t  werben  ju  muffen,  in  bie  untet 
^eintid^  unb  Otto  bie  2;eutfci^en  ju  Den  Ungatn  ttatcn ,  bie  ben  9?amen  unb 
bie  ibat^n  ^^^  alten  ^unen  etbten.  ^ie  getüt)ttcn  Kriege  naf)men  balb  einen 
fagcnt)aften  6I)ara!ter  an,  unb  Ieid)t  fonnte  3al)rt)unbertc  fpäter  in  bcr 
bilbunglreid^en  ©age  unb  bem  ItJiebe  be§  SSolfeö  biefc  t)eroifc^e  S^it  ber 
Cttoncn  mit  jenen  Segeben tjcitcn  einer  fernen  bunfcln  llrjcit  Pctfnüpft  unb 
oerfdjmol^en  hjcrben.  Cf^  traten  ^'erfonen  ber  fpäteren  Seit  in  bie  alte 
©age  ^tnein ,  auS  biefcr  lourbcn  anbete  ber  näheren  tjiftorifd^cn  Sergangen» 
t)eit  üinbiciert.  S^aS  ©rftete  gilt  öon  ^^Uligtim,  bae  Ce^tete,  »ic  t^  fc^ctnt, 
öon  Ütübiger.  SJnbem  bie  otte  ©oflc  meni^ften^  tf)ctllDeife  auf  bie  fpiitcte  3fit 
übetttagen  luatb,  fanb  oud^  bicfer'{)tcr  feinen  *^Ua^  unb  luarb  in  bie  nöc^ftc 
Serbinbung  mit  tJlrnulf  unb  ^cinrid^  gefegt.  S3on  biefem  öettticben  unb  im 
iöunbe  mit  ben  Ungarn  crfdjeint  er  in  ber  ©tropfe  be§  Lazius;  aU  ®tunb 
baöon  nennt  bctfclbe  feine  iteue  gegen  -^ictjog  2lrnulf  un^  beffcn  @öt)ne  in  bem 
Äriege  biefer  gegen  bie  ©oc^fen  |)einrid)  iinb  Ctto.  S:irfcr  *2luffoffung  oer» 
tDonbt  ift  au(^"bie9tad^tit^t  be§  Aventin^),  nad^  ber  eben  9ltnulf  it)n  jum  uJJarf» 
grafen  unter  ber  6n§  ert)ebt. 

"ilU  fpätere  6'^roniftcn  nun  eine  iReibefolge  ber  öftlirfjcn  33iQtfgrafen  ouf- 
juftellen  Petfud^ten,  ttot  i^nen  tKübiget  aU  foldjct  Pot  ben  Reiten  bet  fog.  4<olicn» 
berget  entgegen  unb  maib  bat)et  ot)nc  3<cbenfcn  ali  l)iftotifd^e  ^j^ctfon  unb  2)ot= 
gänqet  btefet,  toenn  auc^  oljnc  genauete  3f'tl'fftinimung ,  aufgefüt)tt.  —  ©o 
erflaten  fid^  alle  bie  Petfi^icbenen  3*"9ntffe  unb  Söcjeid^nungen ,  in  benen 
IRübiger  erfd^eint,  ben  man  ou«  ber  ©efdjid^te  ganj  bertoeifen  mufe'^). 


1)  Xie  Sadömann  münblid)  gemncftfe  Wittljeiluno ,  iüorrcbc  ju  ber  frflcn  "^luöflaBc  S. 
V,  ba^  in  einer  Sorrebe  bcr  aöoUcrftcinfdjen  ^onbfc^rift  ber  ^nt)Qtt  beS  ttebid^tö  in  bie 
Ottonififte  ,^eit  flefc^t  toerbc,  l^Qt  fid)  md)t  beftfitiflt ;  ju  »itnfang  ift  nur  in  bertoirrter  üßeife 
bon  Äonig  '4Jii)))in  bie  Siebe;  f.  bie  Sefeftreibung,  Welt^e  £öffetI)oIj  gegeben,  mitgetfieilt  bon 
b.  b.  §agcn,  ©i^ungsber.  bcr  JBert.  9ltabeni.  1854,  S.  678. 
^)  «löge  2145: 

Von  Pazowe  der  bischof  Pilgerin        durch  liebe  der  neven  sin 
hiez  schriben  disin  maere,  wie  ez  ergangen  waere, 

mit  Latinischen  buohstaben.  .  .  .        Daz  maere  do  briefen  began 
ein  schriber,  meister  Kuonrat. 

tolftmann«  anfid^t,  Untcrfui!öungen  aber  boä  9libelunflenlieb  6  119  ff.,  bog  ^icr  Hon 
cutidöen  öcbtd^t  bie  9fcbe  fei,  bog  unfercn  ^Ubclungen  ju  grunbe  liege,  I)Qt  and)  bei 
btnen  (eine  Öunft  gefunben ,'  bie  ionfl  feinen  einfeitigen  ^Ausführungen  bei^flid^ten;  fief)e 
Pfeiffer,  lieber  ben  lie^ter  ber  »tbelungcn  2.  47.  9tuf  ber  anbern  icitc  fd&etnt  fein  Örunb 
mtt  i'Q^mann,  9lnnierlungen  2.  287.  anjuncl)nien ,  bofe  bog  t'oteiiüicöe  2?u(^  toahrfdieinlicö 
nie  bortjonben  toor.  SgL  ajlüttenljoff,  3ur  «cfdid^te  2.  7.V,  ber  ee  out^  für  eine  leere  Hz- 
finbuno  Ijaltcn  h)ill,  ober  bod)  bie  3)Jögticf)reit  löfet ,  bo6  eine  t'ateinii*c  91ibelungennot  im 
loten  Jo^rbunbert  erifliert  l^abt  Seflimmter  'iüacfeniogel,  SO.  2.  72.  2iJ.i,  unb  nament^ 
litÖ  .äarnrfe,  »citrSge,  in  ben  »er.  ber  2ä4f.  Öef.  ber  iffiiff.  VIM,  2.  182;  ©öbefc,  ©runb- 
ti6  2.  -n.  I,  6.  177. 

3)  3u  bergleit^en  ifl  namentli*  Xümmler,  *Ciliflrim  bon  $offou  2.  a")  ff. ,  ber 
bie  Serfe  be*  Lazins  für  eine  ßrhit^tung  befielben  hol*  unb  ben  Kruschius  toieber  quS  bem 
Lazius  \(S)bpftn  löfit ;  eine  Slusführung ,   bie  mir  toenigftcns  nid&t  gona  überjeugenb  fdieint. 

4)  IV,  22,  ed.  Kiezler  ©.  61J4 :  Victor  Arioijulphns  .  .  .  Austriae  infra  Anassum  Rogerium 
amorani  martisqae  stadiosissininDi,  incl;tam  fabnlosis  Tentonum  carminibus  .  . .  praeflcit,  Ugrii 
opponit 

5)  »gl.  hiermit  limmlcr  q.  q.  D.  2.  92  ff.  Uitbegreiflidbcr  iüJeife  f)at  TOeiller  in  ber 
angefül^rten  ^Ib^onblung  2.  ö'<  iRübtger  no*  einmol  olg  biitorifrfje  ^erfon  für  baS  lote 
3oqr^-  binbiciert:    ,9iübiger  brn '^(ecftlarn,  ioel(^en  icö  mcinerjeitg  burct)aus  nii^t  für  ein 


9lnfönfle  bet  ^latf  Cefierieit^  unb  Äübiflet  Oon  ^Pedtilorn.  247 

^i  bleibt  nur  noc^  bie  O'^o9^'  ob  bie  6r{)ebunQ  IMutpolbS  ^ur  ntarf« 
gtöfltdjfn  Stellung  mit  ben  angefüt)tten  fpäteten  fefjronifen  in  bie  3ftten  ©cin- 
tid)*  gete^t  »erbeii  fönneM.  "Uiit  -ked)t  ober  ift  bie^  fc^on  lange  ton  anbeten 
befttitten  wotbcn-').  "Jlbet  bie  3'it  läßt  ftc^  noc^  genauer  bestimmen,  ^tfl 
feit  976  etfcfteint  XJiutpolb  in  ben  un*  befannten  urfunben"),  er  ftirbt  erfi 
am  10.  3"l'  994*);  ein  geteiffct  JBurdjarb  »itb  tor  it)m  unter  Ctto  II.  al3 
Warfgraf  biefer  ©egenben  genannt '^);  e^  ift  alfo  burc^auS  Ujo^rfc^einlid^,  ba§ 
erfi  im  Anfang  ber  JRec^ierung  beä  genannten  ÄüiferS  bem  ^ronfen  Siutpolb 
bie  3Jiart  an  ber  (*iie  übergeben  »otben  ift**).  3lud^  fein  Sßorgänger  58urc^arb 
reid)t  nid)t  bi^  ju  ben  3"tf"  Jöcinric^^  hinauf;  el  fällt  alfo  jebe  näl)ere  S9e- 
jiebung  biejei  Äönig?  ju  ber  Ltbnung  ber  ©renjoertiältniffe  bei  füböftli^cn 
2)eutfcblanbd  toeg. 

polUifi$e<  (Üebilbe  obei  %feubonqm  trgenb  eine«  tö(16tt9en  Aäm))enl  in  bet  Cfhnarf  ^attc, 
laRbrrn  ffit  ben  ttiatfädftlitften  erften  Uodfifolfler  bti  im  3.  907  gebliebenen  Warforofen 
i?iu|)oIb.  3<ft  nehme  an,  boft  Siübiget  in  ^em  Äampfe  toibet  oie  Ungarn  im  ;).  O.iC"  geblieDen 
ift,  fe^e  baber  mutbrnaglte^  bie  Jatjrc  bon  ias  bi«  9-V)  aÜ  bie  ^S«»  feiner  TOarfgtoffiaft 
on  unb  itoeifle  nidjt,  bo6  er  feinen  marfgräflidjen  2itJ  in  ber  alten  Äömer-aJlilitärftation 
$e4lam  gehabt  unb  baljer  feinen  ä^einamen  ctljcilten  babe*.  Wan  fdbämt  ftA  fafl  eine  fol(^e 
*u«fübrung  eine*  fonfl  öerbienten  Wclebrten  abjufd^reiben.  3n  Oeflc  reiifl  I)at  fie  meine« 
S5)iffeni  feinen  ?lnbänger  gefunben  —  toeber  Srones  in  feinem  Örunbrifi  nocft  j'uber  ertoS^nen 
fie  — .  bielleitbt  auttj  nidjt  einmal  bie  Gljre  einer  SäJiberlcgung.  1a  gerabe  »einrid^S  3'ti  ^0 
reiib  ift  an  ben  isunberlid^ften  (rrfinbungen ,  mochte  aber  au^  bie«  t)ier  nt^t  übergangen 
ioerben. 

11  So  bat  namentlidb  '^ej.  in  ber  bem  Vol.  I.  bet  SS.  boiau«gefd)i(tten  Dias.  &  XCVIl 
— C,  bie  ftmennung  bef?elben  inS  ^obr  935  aefttt. 

2)  tine  fpStere  3eit  nimmt  ftQon  Hmsiz,  G«nn.  sacr»  (1727)  I.  6.  189,  an.  Prölich  (ob. 
Altlwnnl,  Tentamen  bist,  de  L«opolao  illastri,    qno  tempore  Anstriae   marchionatam 


aJii»«f  cen»«ndus  -it.  Viennae  1753,  ^at  bö«  3<ll)r  985  bettbctbigt   (f.  äebborbi,  Öen.  ©efd^, 

biei'elbe  vi^it   benten  Calle«.  Ann.  Austria«  I,  S.  :267ff.;  ^erd^enbatin, 

unter  ben  Sabenbergem  S.  2;  ögl.  ßdiröttet.  Juris  pnbl.  \n»t.  diss.  I 

reid)  I,  6.  141,  au^  Sucbnet,  iAt\äi.  bon  Saietn  III,   £.  91;  ^or* 

naQi.  ö-  ^'^7  u.  a. 

31   5  Ctto   II.  bom  21.  3uli  976,    Mon.  B.  XI.    6.  439  (per  petitionera     .  . 

Lintp<>ldi  Don  »77,    Mon.    IS.   XXVllI,   1 ,    S.   223    (neenon  ipecUbilii   Lintbaldi 

marehionis  (KUtioiii^ui»  indarti  ...  in  pago  Tmnjrowe  in  ripa  .\D08i  flaminis  in  romitatu  Lind- 
haldii.-  Ctto  III.  bon  9k'>,  cbenb.  S.  244  (in  marca  Liadbaldi  cotnitis).  ^ud^  ber  fiiutpolb  im 
Xonaugau,  f  Xiblom  bon  !K{,  ebenb.  €.  267  (in  pago  Tonnahgewi  in  comitata  Liadpoldi)  itl 
»ieUeicbt  berfelbe.  lod)  muß  biefer  öau  getbeilt  getoefen  fein,  benn  im  Oobt  973  finbet  ndl 
Ijter  ein  com»"*  s.rhilo.  Mon.U. a  o.C.  2.  M".'  unb  205,  unb  in  .'  Urfunben  b.  5.  3unt  98:?  loirb 
in  ber  einen  ^iutt)olb,  in  bet  anbem  $abo  ali  (Üraf  im  Xonaugau  genannt;  ebenb.  @.  237 
u.  239. 

4)  Thietmar  IV.  19. 

5)  e.  bie  Si))lomc  Otto  I.  u.  II.  bon  ben  Rotten  972  u.  973  Mon.  B.  XXVIII.  1,  6. 
19«  u.  IM. 

6)  Olit  bem  loa«  oben  ebenfo  f4on  im  3.  1837  batgelegt  tont  fiimmt  im  lDefentli(fien 
(Bitfebte^t,  Ctto  II.  £.  l.v  130  ilbtrein.  Cgne  babon  ftenntni«  ju  haben,  fam  Vteiller, 
Sepfften  6.  l»-",  |u  bemfelben  »efultat.  ?lber  mit  Unre*t  nennt  Jäger,  'iieitr  jiir  Ceflert. 
(Ken^.  I.  6.  I  ff.,  biefen  aU  ben  erften,  ber  bie  Zad)t  fcitgeftellt.  unb  ^ielu  Atenilid)  flbet« 
fl&ffig  nodj  einmol  benfelben  ^ta^nei«.  lat  Sliil^tige  boben  aud)  Tübinger.  Ceflerr.  (itefc^. 
I.  6.  268  ff.,  ftronel  unb  ^nber. 


©jrcurö  18. 

:ß(inig  iQttnnd)s  Urhunbcn  nad)  prootn^cn  gcordntt. 

93on  Äönig  ^einrid^  finb  jc^t  41  Urfunben  bcfannt,  bie  aU  ed^t  gelten 
fBnnen.  2)ie  neue  ?lu?gabe  l)Qt  feine  l)in^uaefügt.  Otbnen  rtit  fie  naä)  ben 
©tammgebieten ,  jo  fommen  9,  mit  @inmuB  ber  für  bie  Äönigin  3RQ^tt)ilbe, 
auf  ©ad^jen  (9ir.  3.  13.  18.  20.  31.  36.  37—39.  41).  Die  übrigen  üertt)eilen 
fidö  in  folgenber  SEBeife  auf  bie  bet|d^iebenen  ^4?totiinjen.  3fn  fftanfen  bat  ba§ 
mofler  |)crgfclb  aUein  ö  Urfunben  erf)alten  (9ir.  9.  25.  29.  32.  33.  35), 
j^ulbo  4,  bon  benen  eine  bod^  jtteifel^after  @d^tl)eit  (Tir.  1.  4.  8.  34):  jenem 
jdtjenft  er  quaedam  mancipia  nostrae  potestatis  (9ir.  29)  unb  taufd^t  met)rere 
©üter  mit  bemfcIbenC^ir.  32.  33.  35),  biefem  jc^enft  er  quasdam  res  juris  nostri 
in  Buochunna  sitas  Cih.  4).  Da?  Älofter  ©.  ?l[ban  ju  ^oinj  er'^ält  quasdam 
res  juris  nostri,  id  est  predium  nostrum  in  villa  que  dicitur  Costene  (9ir.  17). 
SJem  5öi|d^of  üon  Höurjburg  föirb  bie  Seflätigung  tertd^iebener  ^riüilegien 
feine»  ©tiftS  gegeben  (9lr.  5 — 7).  ®iejelbe  empfängt  in  Slipuarien  baä  Jllofter 
SBerbcn  {9ir.  26).  ^n  üotfiringen  giebt  ber  Äönig  ben  .ßanonifern  ju  "Äad^en 
bie  93eftätigung  ber  ^Jiona  an  47  Orten  unb  be3  SBefiheS  ber  villa  Bastonica 
(9tr.  2.3),  fd^enft  bem  Älofter  ©tabelot  porige  ju  äupiöe  (Tlr.  40),  ben  6ano» 
nifern  ju  ßreöpin  15  ^ufen  in  Onainbitte  (9ir.  30),  beftötigt  bem  5öi§tf)um 
Utred^t  feine  SRed^te  (9ir.  27),  giebt  bem  ßloftcr  ©.  9Jlarimin  bei  Jrier  eine 
capella  nostri  propra  juris  nebft  anberen  ®ütern  (9ir.  24),  bem  SJifd^of  t)on 
STout  aber  ba§  i^m  gef)örige  (quae  nunc  temporis  pertinet  ad  nos)  Gundolphi- 
villa  unb  bie  finanjieQen  SRed^te  bcä  ©rufen  in  ber  ©tobt  (9ir.  21.  16).  3n 
9l(amannien  beftötigt  ber  ßönig  ben  Älöftern  ©angaEen  unb  Kempten  if)rc 
Sßriüilegien  (9lr.  12.  15),  lä^t  einen  servum  propra  juris  sui  de  familia  beä 
fllofterS  Kempten  frei  {"Jlt.  10)  unb  beflätigt  ©d^enfungen  bie  biefem  gemadt)t 
finb  (9ir.  19),  giebt  bem  SBifc^of  öon  ßur  quendam  locum  proprietatis"  no- 
strae ...  in  pago  Curiensi  (9ir.  11).  ^lufeerbem  tt)irb  toaä  ein  Jßaffall  beg(|)er« 
3og8)  SSurtftorb  al^  SBeneficium  befi^t  it)m  ju  (Sigcnttjum  gefc^enft  C^x.  2).  3n 
SJaiern  enblid^  giebt  ^einrid^  einem  SSaffallen  beS  ^erjog^  9lrnulf  quen- 
dam proprii  juris  nostri  servum  (^ir.  14),  ber  ßird^e  beg  b-  j^lo'^i"  3"  3temu§ 
am  3nn  eine  .Rird^e  juris  nostri  im  ©ngabin  (9ir.  22)  unb  reftituicrt  bem 
SiStljum  lyreifing  öerfd^iebene  @üter  (*Rr.  28).  —  ^n  Urfunben  Ottoi  toerben 
ertofibnt  ©d^enfungen  an  ©anberötjcim  (89,  ©.  172;  180,  ©.  263;  bgl.  Botho 
Syntagma,    Leibniz  SS.  III,  @.  710),  effen  (oben  ©.  116  91.  2). 


Son  ?Jrioaturfunben ,  bie  nod^  ben  3o'^reii  ^einrid^§  batieren  ober  tt)c= 
nigften?  allgemein  feiner  Ütegierung  gebenfen,  ift  oui  Saiem  nur  eine  befannt, 
bie   ba?  unter  bem  Sifd^of  Don  gfreifmg  ftef)enbe  Ätofter  ©d^eftlarn  betrifft 


St.  ^einridjÄ  Urfunben  nad)  ^toöinjen  gfotbnet."  249 

(f.  obtn  S.  57  ft.  4).  ^{anc^c  bie  ett)aUen  finb  entbetjten  gam  bet  Datierung; 
f.  ^unbt,  UrH.  b.  X.  unb  XI.  3at)tt).  ©.  13.  3^Q9ege^  giebt  e«  aul  »lo» 
mannten  fine  ganje  Änjal)!:  aüartmann,  UsB.  b.  Abtei  Sanct  ©aßen  III, 
9h.  779—783.  TS").  787.  78^.  790—792;  Neugart,  (od.  dipl.  L  9h.  713.714. 
718;  SBDfe,  ^ütidj  S.  23.  26;  Herrgott,  Origg.  HaJ.sb.  II,  S.  69.  70;  für 
©angaUfn ,  'ipfäDtr?,  Sü^'t^J  unb  Straßbutg.  öbenjo  qu5  Sot^ringen  füt  Irier 
unb  bif  benadjbarten  Älöftet,  ^Jlittehl).  U33.  1,  Sit.  1Ü4— 1^7.  169—171:  füt 
@ot}e,  Calmet  I,  5.  33«;  füt  S.  ©Dtc  ju  loul,  Calmet  I,  6.  345;  füt 
Süttid),  SS.  VII,  «.200;  füt  etoDelot,  Marlene  Coli.  II,  S.  40;  fRi^  9tt.  15 
— 2<J;  füt  Äirc^en  unb  illöflet  in  unb  bei  ßöln,  Öacomblet  9h.  87.  88.  91; 
ennen  UÜB.  I,  «.  460;  Leibniz.Ann.  II,  ©.359;  füt  Uttec^t,  Heda  8.  75;  über 
bie  3ä^lung  bet  9tegierung«ia^te  \.  oben  S.  73  91.  6;  ©.82  9t.  7.  9lu« 
Oftünfifdjen  0»genben  finben  nc^  folc^e  nut  füt  Sfulba,  Dronke  9li.  674—677, 
unb  eine  füt  ©eligenflabt,  äöencf  I,  ©.  279.  'Jlu^  Sadjfen  tnblid)  roeife  id) 
nut  eine  einzige  unb  not^  boju  jaeifel^oftet  6d)tl)eit  anjufütjten,  füt  ßlofler 
©töningen.  Eckhart,  Ilist  gen.  ©.  129.  ^asu  fommcn  bonn  bie  beiben 
©pnoben  ju  goblen-,  922  unb  gtfutt  932,  LL.  II,  ©.  16.  1«. 


(Sycurg  19. 

Sagrnljttfte  nodjrtdjten  über  ßntcljiitigcn  fiönig  j^ttnrtd)6  jn 
ißöljnitf(t)cn  -fürftcn. 

2)ie  Vita  be?  SBenceätauS  öon  Gumpoldus,  »Deiche  unter  ben  Jüatetnifc^ 
ct'^ottenen  bic  ältcfte  (nod^  aui  bem  lOten  3a^tt)unbcrt)  ift,  gtebt  bie  ^fad^ricfet, 
bafe  in  bet  3eit  Äönig  .^eintid^S  ©pititjneti  bie  Jaufe  empfangen;  c.  2,  SS.  IV, 
<S.  214:  cui  (Boemiae)  jam  regnante  felicis  memoriae  ])raeclaris8imo  rege 
Ileinrico  quidam  gentis  illius  progcnie  clarior  ac  potentia  in  cives  emi- 
nentior  Zpuytignev  nomine  principatus  regimen  sub  regis  dominatu  impen- 
dens,  divini  cuUub  dulci  voto  attactus,  sacri  fontis  mysterio  regenerari  non 
parum  anhelans,  baptismo  mundatur  etc.  2luS  biefer  Cuelle  fd^öpfte  Sige- 
bert  921,  SS.  VI,  6.  846:  Ziptineus  dux  Boemiae  ad  Christi  fidem  con ver- 
sus, juste  et  religiöse  in  Boemia  principatur,  et  post  eum  etc. 

2)a  bteje  (Jrjätjlung  mit  onberen  wctic^ten  über  eine  frühere  ?Inna^me 
be§  6t)riftent^um§  burc^"  bic  i8öt)mcn  nid^t  ftimmt,  fo  '^at  man  fie  tierfd^ieben 
ju  erflären  gejuckt.  2Bät)tcnb  3;obroto§fi),  Söetjud^  bie  ältere  S8öt)mifd^e  @e» 
fd^id^te  Don  späteren  Grbic^tungen  ju  befreien  S.  42  ff.,  meint,  nur  bie  SRegie= 
rung  über'^aupt,  nid^t  bie  laufe  felbft  rtterbe  l)ier  in  ^einric^ä  S^Hen  bcrlegt, 
finbet  Dobner  (Ad  Hagecium  S.  491)  in  ber  Eingabe  be?  Sigebert  einen 
®runb,  ben  lob  bei  8piti^nei3  inS  ^a\)x  921  ju  fe^en,  unb  glaubt,  bei  biefer 
©elegentieit  I)ätte  ©igebert  aud)  bie  früf)ere  Jaufe  ermätint.  Slber  Gumpold 
ift,  toie  SBübinger  gejcigt  l)at  (3ur  ßritif  3lltböl)mijc^er  öcfd^id^te  ©.  2  ff.),  ein 
m  unjuöexläjfiger  'ilutor,  um  auf  it)n  @eh)i(^t  3U  legen,  unb  Sigebert  t)ot  feine 
yiad^rtd^t  nur  roiUfürlic^  unter  ba§  ^.  921  eingereiigt,  aud)  roeitere  ^rrtpmer 
l)injugeTügt  (er  nennt  ben  ^tadifolger  Watizlaus  filius,  ftatt  frater),  bie  Dobner 
©.  490  u.  a.  JU  fd^affen  gemad)t  qaben. 

Spätere  6l)roniften  würben  t)ierburd^  ju  nod^  größeren  Scrrtirrungen 
öeranla^t.  Martinus  Polonus  (SS.  XXII,  ©.  464)  fc^rieb  bie  ©teile  be§  Sige- 
bert o^ne  Eingabe  be§  Sfö^teä  am  unb  üerteitete  baburd^  Korner  (Eccard  Corp. 
bist.  II,  ©.  321)  JU  ber  3lnna^me,  biefe  33c!cl)rung  bei  ^eibnifd^en  a5öt)mcn: 
föntgi  für  ein  Sßerbienft  ^einric^i  ju  l)alten.  ßberifo  Ijaben  bie  ©ac^e  Gobe- 
linus  Persona,  Meibom  I,  ©.  427;  Chron.  Thuring.,  Mencken  III,  ©.  1250. 
Komer  ucrbanb  ei  mit  ber  befannten  ©rjä^lung  (f.  oben  ©.  142)  bon  ber 
burd)  .^einrid)  bertirften  S3efel)rung  ber  Könige  ber  3lbobriten  unb  9iormannen 
unb  fe^te  fie  mit  biefer  ini  3a'^r  931  —  ein  3rrtt)um,  ber  fid^  oud^  nod^  toettet 
Oerbrettete;  ögl.  §.  SB.  Schiphower,  Chron.  archicomitum  Oldenburg.,  Mei- 
bom II,  ©.  180. 

Komer  ^at  aufeerbem  noc^  eine  anbere  fabelhafte  ©rjä^lung  über  bai 
93erl)ältnii  ^einri^i  jum  !i85l)menfürftcn  SBenceilaui,  bem  ©o^ne  ot^  ©piti^= 
neu.    2;a  biefer  mit  onberen  dürften,  ^ei§t  eS  (©.  621).  beim  Äönigc  ^einri^ 


I 


9iac^ric^tfn  übet  SBejie^uncjfn  Ä.  ^fintid^«  ju  Jööfjmen.  251 

jut  SBcrat^ung  toax  iinb  ali  bet  le^te  tion  aflen  in  ber  Setjammlung  etid^tcn, 
i^Qtten  bie  e^ütften  bejdjloffen  if)m  feinen  4^la^  jum  Si^cn  cinautäumen.  3113 
aber  bet  5Jlann  &otiti  ^eteintrot,  \ai)tn  fie  ein  golbeneä  Ätcin  auf  leinet  6titn 
unb  il)n  ton  (fngeln  begleitet.  S'et  ftönig,  bet  bie«  etbtidtte,  flanb  auf,  ems 
pfing  it)n  mit  gtofeet  'ilc^tung  unb  et)tte  i^n  fottan  bot  allen  anbeten.  Tit 
^tjütjlung  ifl,  mit  Dobner  gejeigt  (©.  508,  »gl.  £.  637),  ouf  ben  Dalemil  ju» 
türfjufül)ten ,  aus  bem  fie  in  oUe  fpäteten  S3öt)mifd)en  @e|c^id^tfd)teibet  übet« 
ging  unb  enblid),  »enngleicft  etft  fpät,  aud)  in  einet  S^eutji^en  Gbtonif  einen 
via^  ett)ielt.  2;ie  ipdte'ten  ■Jlutoten  meieren  jeboc^  türffic^tlic^  be^  Ctte?  unb 
be«  3flf)^f*  ^(^  Jüetjammlung  fe^t  untet  einonbet  ah\  Stegen^butg,  2Botm3, 
2lad)en  unb  Gtfutt  rtetben  genannt. 

Dalemil  felbft  nennt  abct  .^eintidö  nicftt,  nut  allgemein  ben  Äaifet,  et* 
jfi^lt  bie  Sat^e  auc^  ettoad  anbete';  Seuifd^e  lIBeatbeitung,  ^etauSg.  Pon  .^anfa 
S.  72: 

Der  keisir  czu  siner  not 

Den  t'urstin  czu  hof  gepot. 

Herczog  Wenczlab  solt  ouch  dar  vam. 

Do  die  furstin  gesampt  warn, 

Laider  herczog  Wenczlab 

Was  czu  lange  herab. 

Dez  betraubte  sich  der  keisir. 

Dikke  lud  er  yn  mit  grozir  ger. 

Dar  nach  gebot  er  daz. 

Wer  dem  herczogin  czu  Behem  do  (?) 

Er  sag  wolt  enkegin  ufsten 

Odir  von  siner  stat  gen, 

.Mit  dem  solt  man  urteil  angan 

Und  daz  houbt  abslan, 

Sin  kinder  auch  virderbin 

Und  an  alle  widirred  trebin  uz  den  erbin. 
ta  9BenceÄlaul  bonn  etid)ien,  ftonb  bet  ßaifet  bod)  auf  unb  t)iefe  bie  ^ütflen 
bei   ibm  fihen,  toai  et  nac^l)ei  m  bet   angegebenen  SCÖeile  ted)tfettigt. 

eine  gan^  anbete  fQgent)afte  t^ntftetlung  ^ot  bie  ßaifct^tonif ,  v.  ISS-üO, 
ed.  ^Ja^mann  II,  S.  44.j: 

Ja  ne  wolden  nicht  gehirmen 
Die  wuotegen  Beheime. 
Die  taten  dem  kunige  vil  ze  leide, 
Daz  er  mit  Gote  wol  ubirwant. 
Sie  ne  mohten  im  niht  vor  gehaben. 
Den  vursten  liez  er  daz  houbet  abeslahen. 
tai  \)itxa\ii   abgeleitete   Der   kunige  buoch  (^anicU  l'anb»    unb    Ce{)n« 
tedjtbu^  3.  CCV),  tai  audj  bie  (Sinnat)me  Pon  *i*tag  etlDöt)nt,  giebt  bo*  l'e^te 
jo  tniebei:    und    alle   die   herren   die  in  Beheim   waren  die    wurden  alle  ge- 
vangen  in  der  stat.    ttx  flönig  flogt,  bafe  bei  iietjog  unb  seine  volgsfre  bie 
Xieue  gebrochen:  die  berren  wurden  mit  der  Tttnten  urteile  geboubetet. 


e  i:  c  u  r  §  20, 

^ngrbltdit  kir4)li(^e  (Einridjtungrn  unter  ßönig  j^einrid). 

S;ie  spätere  Jtabition  ober,  wie  man  liebet  fagen  mufe,  Dichtung,  bie  ]o 
öieleS  auf  ^einttd^§  ^Romen  ^ujainmenge^äuft,  namentlidö  im  ©laoifc^en  ®e« 
biet  bie  loi^tigften  Gintic^timgen  i^m  jugefc^tieben  t)üt,  läfet  if)n  ebcnfo  wie 
3Jlarfen  aud^  5bi§tt)üiner  gtünben  unb  |o  toenigften«  bcn  Slnfong  ju  ben  fpäte« 
ren  Sinrid^tungen  machen.  Slllen  öoton  fte!)t  aud^  "^ier  buS  jogenannte  Chron. 
picturatum  beS  Äonr.  Jöote,  übet  beffen  breifle  ^'^beleten,  jotoeit  fie  nic^t  auf 
eine  loenig  ältete  Cueße  jutücfgetjcn  (f.  ©d^cit  <B.  30  ff.),  fein  S^eifel  fein 
lonn.  (SS  l^eifet  t)iet,  Leibniz  SS.  III,  S.  100:  Keyser  Hinrick  de  bu- 
wede  do  den  dorn  upp  der  Elve  to  Myssen,  und  satte  dar  to  wesen  eyn 
bischoppdom ,  umme  den  willen,  icht  de  Ungeren  wolden  echt  sodan  her- 
tO(-h  in  Dudcscbe  lant  don,  dat  on  wedderstunde  heren  unde  stede;  und 
gaflf  den  bischoppen  friheyt  und  eygen  lant.  Unb  nad^ljet:  Unde  by  dussen 
tvden  wurden  ock  betenget  to  fundiren  de  twey  stiebt,  als  Havelbarge  und 
Öamyn.  —  ©anj  ot)ne  2öettt)  ift,  toai  öon  einem  Jöiat^um  in  ©tatgatb  obet 
Dlbenbutg  etjä^lt  wirb;  ®ebt)atbi  LI,  S.  3.53.  —  Unb  nic^t  beffet  begrünbet, 
toenn  oud)  ältet  bie  @tjät)lung  ber  Chronica  Saxonum,  beim  Henricus  de  Her- 
vordia, ed.  Potthast  ©.  73:  Isti  etiam  duo  Bruno  et  Tanquardus  episco- 
patum.  quem  K^irolus  Magnus  fundaverat  in  Scbydere,  transposuerunt  in 
Vallersleve  .  .  .  Quem  episcopatum  successor  eorum,  filius  fratris  eorum  Oddo- 
nis,  scilicet  Henricus  1.  dictus  Auceps.  transtulit  in  Nordthurin^yara  in  Vrose, 
et  filius  illius  Otto  I.  in  Magdeborcb  transposuit.  2'arau§  bte  Narratio  de 
fundatione  quarundam  ecclesiarum,  Leibniz  SS.  I,  ®.  260,  unb  anbete  fpdtete 
3)atfteQungen.  —  ©inige  t)aben  bieä  mit  bet  ongenommenen  3fi^ftörun(l  ^aün^» 
lebenä  butd)  bie  ©laöen  in  Söetbinbung  gefeht;  Meibom,  ;jum  Widukind 
©.  683;  Schaten,  Ann.  Paderb.  I,  ©.  264.  2(bet  bofe  Waliislevu  bc§  Widu- 
kind gfalletäteben  fei,  ift  met)t  ali  jtoeifelfjaft  (oben  ©.  27  91.  5)  unb  bie 
ganje  ?Rad)ti(^t  offenbat  fpätete  ©tfinbung;  f.  Gundling,  II.  A.  ©.  183;  Leuck- 
teldt,  Antiqq.  Halberst.  S.  142;  Leibniz,  Ann.  III,  <B.  238;  neuetbingS  Gros- 
feld, De  archiep.  Magdeburg,  origiuibus  S.  17. 


< 


®|:curg  21. 

Ucbrr  Htoör  ols  ®rt  Der  Ungarn fdjladjt  im  3.  933. 

£ie  SBic^tigfeit  bet  Sc^Iac^t  ^ctntit^^  gegen  bie  Ungarn  etflärt  ti,  ba& 
man  fid)  »iebett)blt  mit  nQl)etet  SBeftimmung  be?  Cttcs,  inionbett)cit  be«  Don 
ilBibufinb  genannten  Kiade  (ober  nad^  anbeten  Oanbid^titten  Riede,  Riaede), 
befc^dftigt  Ijat.  6al)  man  Don  H'iubpranb^  ?lngabe  ab,  baß  bet  ftampf  in  bet 
^iöbe  Don  IJJetfebutg  ftattgefunben,  fo  mußten  anbete  »n^altspunfte  gefugt 
roetben. 

%m  roenigften  fommt  eine  'Annahme  in  SSettad^t,  bie  fid^  utiptünglit^  auf 
eine  folfdje  ^cjung  unb  eine  toeitetge^nbe  g^älfdjung  ftü^te.  lie  ©teile  bet 
Ann.  (orbejenses:  Et  Ungariorum  exercitus  in  Belxam  deletus,  bie  ju  9:58 
gehört  (Tertz  SS.  III,  6.  4:  Jaffe  Bibl.  I.  S.  'ib),  ift  ftüljet  ju  932  bejogen 
(nodi  SlMqanb,  atdjif  V,  ©.  12),  unb  baton  ftnb  toeitete  Combinationen  ge^ 
fnüpft.  i'alke,  Codex  tradd.  S.  46.'>,  befonbetS  übet  ©.  ö44:  Saracbo  in  feinem 
Registrum  iüt)te  ein  Radi  in  pago  Ileilanga  on,  baä  im  l'ünebuigilc^en  jtDijd^cn 
C^tborf  unb  ilneiebfcf  belegen.  Putinius  autem,  hanc  villam  fuisse  ipsum 
locum  Rade,  ad  quem  ohm  Heinricus  Auceps  cum  Ungaris  pugnaturus 
castra  metatus  est.  Cum  enim  ille  Chronico  noütro  mscto  et  coaetaneo  (ba^ 
finb  tjiet  bie  'Jlnnalen)  teste  Ungaros  in  pago  Beixa  .  . .  prostraverit,  proba- 
bilissimum  erit,  Widukindum  nostrum  .  .  .  indicatunim  fuisse,  villam  nostram 
Radi  sitam  esse  in  pago  Heilanga,  contiguo  quippe  pago  Belxa.  lim  bieje 
Änfidjt  JU  belegen,  tourben  in  bet  ßbtonif  bie  S!Öotte  gejdjtieben :  Radi  in 
pago  Heilanga.  Sie  fidj  bietouf  bejietjenbe  t^töttetung  ^^ebefinbd,  9iotcn  I, 
©.  85— N?,  faßt  jeht  bon  felbft  fott;  Dgl.  ^itfd)  unb  ÜBai^,  Ptit.  ^tüfung 
6.  29:  «taufe,  «tdjiö  f.  ®.  b.  f).  'Bremen  unb  iöetben  I,  ©.  167.  — 
9ln  ?^olfe  fdjliefet  fic^  ©tupen  an.  Orr.  Luneb.  in  Orr.  German.  II,  ©.  255, 
\:ub  <  1  :t  e9  in  ben  iHe^amgau.  9lucb  Urutfc^,  (Uno  S.  15  u.  164,  fud^t  ti  in 
tiu'er   tvfgenb. 

Widukind  II,  14  nennt  ali  Bäfauplai}  bet  Pfimpfe  be4  3.  938  Steter« 
bürg  bei  Sl^olfenbüttel  unb  ben  fogenannten  £t5mling  jtoifdjen  Cijte  unb 
"ÄQetM.  Sielleidjt  bofj  fpätete  (.ftjötjlungrn  übet  einen  eieg  4?eintid)»  an  bem 
fogenannten  (^Im,  öfllid)  üon  JBrounfdjmcig*),  unb  ^ui),  nötblid)  oon  ^lalbet» 
ftabt    (i.   ben    lolgenbrii     "  Iiietauf    lurürfuifiibten     ftnb.     (^inen   jteei« 

ten  obet  loffeu  biefe  in  fttrrtitrn,  uio  tai  eine  -tieet  bet  Ungarn  eine 

fefte  6tobt  belaciftt,  bie  l,...  •'■' ,  ..aourg,  balb  Lycben  genannt  hjitb,  unb  bie  mon 
mit  bet  üon  Widukind  genannten  urbs,  in  betbre  Ponigo  3d)tt)eftet,  Wemo^lin 
eined  3Uibo,  belagett  roarb,  in  ^etbtnbuna  gcbtacbt  bat.  ICiefe  fud)tf  man 
ftfi^x  toot)l  in  i)ietfebutg.  QiebtKirbi  in  Heimat  (is«br(inb.  9}otrn  I,  6.  86 

1)  •nt^r,  %U  8Mk(  Craunf^BKia  unb  A«mu»(T  •.  117. 
3)  tbnib.  C.  »e.  «9. 


254  6jc"tS  21. 

31.  70),  naä)  einem  geloiffen  ^nflana  bti  'ilamtni  (itamentUc^  ai^  bad  faUdbe 
Chron.  Corbej.  getobep  urbs  Widouis  jc^tieb)  Suben,  2.  ®.  VI,  ©.  388. 
©.  630  *«.  26,  unb  Taljlmann  if.  aBebefiub  Vioten  11,  ©.  343),  foloie  S(^elh, 
©efammtgeJc^.  bet  Cber=  unb  ^iiebcrtaufijj  ©.  26,  in  Üüittenbetg;  ©tenjel, 
Scipj.  8.  3-  1825.  mx.  225,  S.  2015,  in  SÜetttn;  tt)aä  jefet  and)  toegfäüt. 
9lo(^  toeniger  ift  e«  möglid},  mit  Seutjc^,  @ero  S.  14  9t.  22,  Kadi  in  ben 
^eilanflogau  ju  jefeen  unb  bodi  bie  urbs  Widonis  in  bet  Öegenb  toon  3fi|j_obeT 
liebet  no^  3ena  ju  Indien.  Uebet  anbete  Jüetmutljungcn  Dgl.  »^tauftabt  <©.  21. 
iJ.  (Stimm,  3.  f.  £).  \ttltettl).  Vlll,  ®.  9,  glaubte,  an  bet  iöelageiung  Don 
^edjabutg  feft^alten  ju  muffen;  fpätei  toieS  et  batauf  l)in,  ®ött.  @cl.  Slnj. 
1838  mx.  204,  ©.  2036,  baB  Riade  bcm  9Utt)oc^beutfd^en  Reot  entfptedje,  unb 
^ielt  e^  füt  ben  Ott,  an  bem  eine  Utfunbe  ^eintidjö  öom   1.  aJJätj  932  au8» 

ficftellt  ift  (oben  ©.  147  9i.  4)  unb  bei  in  bet  Vtä^e  Gtfuttö  ju  fachen  fei.  ®em 
timmen  onbete  bei,  benfen  cbei  an  Otte  bie  bod^  fdion  entfetntet  liegen. 
<Bo  finbet  eS  ©töfelet,  3-  beS  ^atjtieteinS  VIT,  ©.  109  unb  VIII,  ©.  130,  in  ÄnlbS» 
tiet^  an  bet  ^elme  (f.  a.  a.  O.).  ©d^on  ftüt)et  l)at  S03etfebe,  @aue  S.  66 
m.  121.  265:  42  <R.  31,  fid^  füt  9liet^ebutg  an  bei  Unfttut  eiflätt,  unb  it)m 
fd)lofe  ftd^  (\Jiefebte(^t  <B.  232  an ;  5un!t)änel  (Joifdiungen  VI,  g.  627)  unb 
31.  Äiid^^off  (ebenb.  VII,  <B.  584)  madjtcn  auf  eine  Ulf.  Ctto  III.  aufmetffam, 
bie  civitatem  nostre  proprietatis  nomine  Riede  intra  Thuringiam  sitam  nennt, 
ttJotuntei  Diietbeburg  ,^u  tcifteljcn;  eine  anbete  Ctto  II.  ift  in  Rieda  ani-- 
gcfteQt  (Stumpf  9tt.  751),  unb  botauf  geftü^t  t)at  bcnn  Äit(!^l)off  in  einet  ein» 
get)enben  3lbl)anblung  (a.  a.  O.  ©.  573  ff.)  bie  9iieb  genannte  ®egenb  an  bet 
Unfttut,  tt)o  audb  jeneä  9iietl)ebutg  belegen,  aU  Sc^ailpla^  bei  ®d)lodöt  nac^= 
juttjeifen  gcfudt)t,  baä  etwa?  hjeftlid^  gelegene  S^ecftabutg,  njie  au^  Pertz,  SS.  XVII, 
S.  61,  njoüte,  füt  bie  bclagcite  ©tabt  get)alten.  SDattenba^  in  bet  Uebet» 
fc^ung  be§  Widukind  unb  bie  biitte  Slusgobe  bcffelben  l)aben  9iiett)ebutg  tDenig= 
flcnS  aU  eine  rta^tfcl^einlid^e  5üetmutl)ung  eirt)ät)nt.  2lbet  mit  ©id^etbeit  toitb 
man  nid^t  einmal  jene  civitas  Riede  I)ici  fuc^en  fönnen.  Unb  bei  Slnnaqme,  bofe 
bie  Ungainfd^lad^t  ^iet  ftattgefunbcn,  fielen  bod^  ett)eblid^e  Sebenfen  entgegen, 
toie  bas  oben  ©.  155  batgeiegt  ift,  loäljtenb  anbeicS  rtobl  auf  bie  ©egenb  oon 
3J2etfebuiq  ^intoeift,  of)ne  bafe  man  fteilid)  mit  j^iauftabt  ©.  28  ff.  geiabe  ein 
@ct)ötj  Dlict^  in  bei  9iät)c  üon  ÜJteifebuig  füt  Riade  t)alten  fann.  ^ejcid^net 
bie*  allgemein  ein  JRieb,  fo  fann  e§  an  tjctfd^iebencn  Ctten  gejuckt  ttjetben. 


(£  r  c  u  r  g  22. 

2)ie  fpätcrni  (Enä^lungrn  und  ^rdiditnngtn  von  brm  Ungarnhrtrgc 
^önici  jQnnridji. 

flein  Ereignis  in  bcr  ®e?d)icftte  .^einrtc^S  ^at  mebt  bie  ©oge  unb  2)ic^ 
tung  beii^äftigt  aU  ber  glüdltc^e  Äontpf  gfQfn  bie  Ungarn.  2Benn  bos  (?teig' 
ni*  an  fidj  btbeutenb  genug  unb  h)ot)l  geeignet  war  bie  ?lufnietf?anifeit  bet 
©efc^ic^tid)teibet  auf  fic^  \n  jiet)en ,  io  na()m  e3  im  l'auf  ber  3"*  n^c^  immer 
größere  ^^imennonen  an  unb  mad^te  met)r  al^  oHe^  anbere  ben  9Jamen  beS 
Äönig*  berüt)mt.  J^eilic^  mufete  biefer  6ieg  bonn  aud^  jpäteren  Slutoren  aU 
?ln!)alt«punft  für  ganj  toiUfürlid^e  ©rbid^tungen  bienen,  bie  eigentlid)  nur 
injofern  in  ©etrac^t*  fommen ,  aU  e%  gegolten  ^at  bie  ©efd^id^te  üon  i^nen  ju 
reinigen. 


@ine  fagen^afte  @r^dt)lung  hti  Ungarnfriege«  gel)t  auf  biefrlbe  Qütüt 
jurürf,  meiere  bei  ber  ©efc^icftte  ber  SEBatji  unb  (fr^ebung  ^einridj^  juerft  eine 
offenbar  au*  bem  UJunb  bc5  33otf*  geidjopfte  rorfteflung  jdjriftlic^  aufge,ieid)net 
unb  in  Umlauf  gefegt  t)at,  unb  bte  in  öerfc^iebenen  9lbleitungen  öorliegtH 
«U  bie  ältefte  erf^eint  bie  ber  Ann.  Palidenses,  SS.  XVI,  B.  61: 

Cum  jam  multo  tempore  solvendo  vectigal  Komani  barbaris  sub- 
jacerent,  saevae  injustitiae  Heinricus  rex  cognomento  Auceps  omniinodis  ' 
Cf)ntradicere  cogitavit.  Indignans  igitur  Ungarns,  quod  aliquamdiu  cesar 
Komanus  tributuro  non  solvisset,  missis  ad  eum  nunciis  eze^t,  ubi  ipso 
vere  curiam  in  Saxonia  celebravit.  Super  hac  legatiooe  pnncipes  inpe- 
rator  consuluit  et ,  non  tutum  esse  non  mittere .  in  omnium  responsis  ac- 
cepit  Ouibus  solo  timore  dejectis,  cesar  subintulit-i.  si  ipse  extraneis 
censum  debeat  obtulisse,  magisque  cum  ipsorum  adminiculo  se  velle  con> 
tradicere.  Andito  boc,  uno  ore  vitani  in  prelia  promittebant.  Tunc  cesar, 
accersitis  l'ugarorum  nunciis ,  canem  brevem  et  spissum .  auribus  et  cauda 
decurtatis,  per  ipsos  Untiaro  transmisit,  et  ut  deterrent  sacrainento  constrinxit 
et  sie  demum  vacuos  at-  piv  1"""t,.  dimisit.  Kt  ecce  rumor  insolitus 
Uncariam  pcrvolans  ,  auret    :  >  infedt:  unde  lummunis  patrie  dolor 

communiter  onines  pro  tarn  t     ;  lUu  in  certamen  animavit.   Congre^ta 

ergo  manu  hostili,  tilii  Belial  sicut  locuste  terram  operuenint;  et  'tO  mihbut 
bellatnrum   in    obsidione    Indapolis   (.locli.ihttrt;    al>    (Mtoffri    et    tinitimaroiB 

1)  i'otflt,  ißöljlbft  ülir      •  ■    ■"  .:iin)  öift   an  fiti  nutt  viro     btm  tx  atntiat 

tfl  ntbtn  ober  frlbfl  «fflcn  ''^  tjrn  WtrtI)  beijulretn,  inbrm  tx  fttiltQ  »•• 

fÄribtt.  toat  itjm  Übritnrb  :  .djttnt 

i)  ^%n  1(t)riiit   ritoai   )u  'rnirn,  nu*  hiif*lliuiu  (f.  na((firT)  taan  hob  rr|ta|ti 


256 


^cüxi  22. 


munitionum  diniissis,  Ungarus  in  magna  animi  superbiii  cum  totidem  milibus 
partes  orientis  quasi  pede  conculcaiis,  secus  Elm  castra  meiatus  est.  Econtra 
Imperator  vires  prctemtaus,  12  tantum  milia  vironim  recensuit;  qui  et  ipsi 
tandem  ad  4  vix  milia  secum  permanserunt.  Ipse  vero  eosdem  exhortans  ait: 
'Donum  victorie  non  in  multitudine  populi,  sed  de  supernis  est.  Meniineretis 
mirabilium  Dei,  quibus  suam  tidelibus  semper  ostendit  potenciam,  quia  non  est 
differentia  in  conspectu  ejus,  liberare  in  multis  et  in  paucis.  State  ergo 
viriliter  pro  cultu  divino.  pro  uxoribus  vestris  et  filiis,  vosque  populus 
unus,  quis  et  quid,  factis  ostendite.  Et  quia  Dens  in  causa,  ideo  l)eus  merces 
operis'!  Semper  animi  dissolutio  securos,  securitas  negligentes,  negligentia 
imperitos  t'acit.  Pro  nimia  enim  securitate  nuUas  Ungaii  ])rovideliant  ex- 
cubias,  tanquam  Salus  ipsis  non  posset  non  adesse.  Ipsa  ergo  nocte  terra 
vehementer  irrigata  est,  cum  diluculo  sole  incalescens,  nebulam  multam  et 
spissam  exalavit;  et  quis  hoc  divine  dispositioni  non  adscribatV  llico  inperator 
incautos  uccupans,  pro  tributo  t'errum  bis  acutum  obtulit,  et  ex  eis  non 
minus  contrivit,  quam  lassandi  necessitate  devictus  plus  contrivisse  non 
potuit.  Hostes  igitur  ezhaustis  viribus  ad  demissos  in  obsidione  Jecbaburch 
refugerunt,  quos  et  ipsos  cesar,  cujus  fortitudo  ut  rinocerotis,  die  altera  cum 
16  milibus  persequens,  ingenti  plaga  eliminavit. 

.^ietauf  bctut)t  btc  2;atftellung  bet  Säc^j.  SBeltd^tonif,  bcr  id)  bic  einet 
JJateinijc^en  äBeÜc^tonif ,  bie  mit  Unrecht  als  ibte  Cueüc  angc|et)en  lootbeii 
ift,  aber  nur  aU  eine  Uebcrfc^ung  gelten  tonn,  ani  ben  ^anbjc^tiften  3u2!an3ig 
unb  ÄönigSfaerg  3ut  ©eite  [teile. 


^äö)\.  aCöeltd^ronif  c.  151  (3.  159). 
Do  de  vrede  ut  quam,  de  koning 
van  Ungeren  sande  na  deme  tinse. 
De  koning  Heinric  samnede  do  de 
vorsten,  unde  vragede  se  do  rades. 
Se  segeden  alle,  it  ne  duchte  in  nicht 
^öt,  dat  he  it  werede.  De  koning 
Heinric  sprach  do:  'Ic  wille  desen 
tins  weren  mit  iuwer  helpe  oder  mit 
eren  sterven'.  De  vorsten  quamen 
overen  unde  loveden,  dat  se  dat 
lant  weren  wolden.  De  koning  Hein- 
ric sande  do  deme  koninge  van  Un- 
geren enen  kurtstarten  hovert  (a.  .^ff. 
bunt) ,  orlosen  unde  diken ,  unde 
Iteswor  de  Ungere,  de  den  tins  halen 
solden,  dat  se  den  hunt  deme  koninge 
brachten ;  of  he  wolde  ienegen  anderen 
tins,  den  solde  he  winnen  mit  den 
swerden.  Do  dit  mere  to  Ungeren 
quam,  se  worden  sere  irgremet,  unde 
samneden  sie  mit  groter  craft.  Se 
hadden  wol  hundert  dusent,  se  voren 
mit  gewalt  durch  lieieren  unde  durch 
Vranken,  se  quamen  to  Duringen, 
unde  besäten  Jecheborch  mit  viftich 
dusenden,  mit  den  anderen  viltich 
dusenden  voren  se  durch  Sassen 
want  an  den  Elm.  De  koning  Hein- 
ric besamnede  sie  oc  unde  gewan 
twelel    dusent,    de   leten   in    durch 


«at.  Söeltc^tonif. 
Expiratisa-  igitur  treugis,  rex  Un- 
garie  legatos  misit,  ut  censum  afferrent. 
Rex  Hynricus''-,  congregatis  princi- 
pibus,  quesivit,  quid  agendum  esset. 
Qui  omnes  responderunt,  dicentes: 
'Mobis  non  videtur  expedire,  ut  hunc 
censum  prohibeatis  •;•.  Tunc  rex 
ait:  ,Volod.  hunc  censum  prohibere 
vestro  mediante  auxilio  vel  honorifice 
mori'.  Hiis  auditis,  cuncti  principes 
patriam  defendere  spoponderunt.  Rex 
Heynricus  destinavit  eo  tempore  regi 
Ungarorum  molosum  spissum ,  orba- 
tum  oculise-  et  auribus  et  habentem 
curtam  f-  caudam  ,  adjurans  Ungaros 
qui  censum  deferre  deberentg- ,  ut 
hunch-  latrantem  suo  regi  i)re8en- 
tarent:  quod  si  quemquam  alium 
habere  vellet  '•  censum,  suo  gladio  ex- 
peteretk.  Cum  igitur  hec  nunciata 
essent  in  Ungaria,  int'remebant  universi 
se  congregantes  '•  in  magnis  viribus. 
Quorum  numerus  erat  loO  milia.  Qui 
transeuntes  violenter  Rabariam'"-  et 
Franconiam,  pervenerunt  in  Thu- 
ringiam  et  obsederunt  Jechburch"- 
cum  50  milibus,  reliqua  pars  50 
habens  milia  ulteriuso-  perrexerunt 
in  Saxoniam.  Cesar  Heynricus  12 
milia  pugnatorum  cougregavit.  Quorum 


a.  Expirat«  . 
h.  c.  T.  in.  a.  St. 
SL      i.  vellent  cesnm  St. 


treuga  Ä.        b.  Henr.  St.        c.  prohibeatnr  %.  perhibeatis  St.       d.  Volo 
e.   c.    et  fe^lt  Ä.       f.  tnrcam  corr.  tnrtam  %.      g.  debebant  St.        h.  fe^U 

--_        k.   erpeteretur  3).       1.  ge   c.   se  Ä.        m.  Havariam  Ä.,  Itio   botl^et 

auCQ  Babariam.        n.  Hethbnrch  St.  '"  "  " 


0.  nltimam  pcrrexit  St. 


spätere  (^rjä^lungen  oon  bem  Ungarnftiege  H.  ^eintic^^. 


257 


vorchten  want  an  vier  dusent  De 
Ungeren  lagen  ane  angest  van  der 
groten  cralt.  l)e  keiser  tröste  de 
sine  mid  ppgede  alsus:  'We  solen 
liir  uis«n  da  we  man  sin;  we  solen 
manlike  vechttu  vor  unse  lant ,  vor 
unse  wif,  vor  unse  kindere.  Ja  is 
God  in  der  sake :  se  sin  beiden,  we 
sin  cristen;  sterve  we,  we  hebbet 
gesefzet  an  diseme  stride,  wände  we 
sin  genesen  an  der  sele;  ande  ir- 
were  we  dat  lant,  des  bebbe  we 
immer  ere  unde  oc  to  Gode  Ion'. 
Do  ward  des  nachtes  en  grot  regen 
linde  des  morgenes  en  <n"0t  nevel. 
De  koning  Heinric  vor  mit  den  sinen 
in  denie  sehen  nevele  maniiken  uppe 
de  Ungeren:  de  waren  ungewarnet 
van  groter  sekerbeit  van  der  groten 
menien  de  se  badden.  He  slocb  ire 
also  vile.  wante  de  sine  van  slande 
m-ide  worden.  De  scbal  quam  over 
al  dat  lant,  dat  de  Ungere  vlucbtig 
weren  worden.  Se  quamen  alle  deme 
koninge  to  belpe  unde  jageden  de 
Ungere  wante  to  .lecbeborch,  dar  de 
anderen  l'ngeren  waren.  Se  worden 
alle  vlucbtig,  unde  worden  geja^'et 
van  lande  to  lande,  want  ere  vile 
wart  geslagen.  .Mso  ne  quamen  de 
Unseren  nimmer  mer  to  Dudiscbemc 
lande,  dewile  de  koning  Heinric 
levede. 


quidam  metu  mortis  territi  derelin- 
quentes  ipsum,  recesserunt  usque  ad 
quatuor  milia.  Ungari  jacebantr- 
absque  timore  contidentes  in  sua 
nulititudine.  C'esar  Heynricus  con- 
solabatur  suos,  dicens:  'Nunc  osten- 
dere*»  debemus,  nos  esse  viros;  viri- 
literenim  pugnare  debemus  pro  patria, 
pro  uxoribu!^  et  pro  filiis,  quoniam  Deus 
causa  <"  est  pugne  nostre,  quia  ipsi 
pagani  sunt,  nos  christianid..  Si  nos 
vincimur,  morientes  ex  hoc  victores 
efticimur,  quia  in  anima  salvi  sumus. 
Si  vero»  patriam  defendamus,  ex 
boc  famam  et  bonorem  consequimur 
perpetuum  et  meritum  a  Deo  reci- 
piemus'.  Eadem  nocte  ingens  pluvia 
terram  occupabat,  et  mane  densissima 
cepit  esse  nebula.  Cesar  Heynricus 
cum  '■  suis  sub  eadem  nebula  viriliter 
Lngaros  inprovisos  ex  magna  securi- 
tate  multitudinis  sue  impetivit,  jier- 
cutiens  eos,  donec  sui  percutientes 
fessi  facti  sunt.  Fama  per  universam 
regionem  insonuit ,  quod  Ungari 
fugitivi  essent  facti?-.  Quaproptcr 
universi  in  auxilium  regi  veniebant, 
tügantes  Ungaros  usque  Jechburch*' , 
ubi  residua  pars  Ungarorum  reniane- 
bat>-.  Hü  videntes  socios  eorum 
fugitivos  esse,  una  cum  eis  fugere 
ceperunt.  et  fugati  sunt  de  terra  ink- 
terram,  quousque  infiniti  interirenti-. 
Et  sie  deinceps  in  Tbeutoniam  re- 
versi  non  sunt  vivente  cesare  Heyn- 
rico.  Tost  hanr  gluriosam  victoriam 
resar  Heynricus  a  «unctis  principibus 
cesar  et  augustus  proclamatus  est  et 
pater"*-  patrie  voi-atus,  et  fama  ejus 
per  Universum  orbem  insonuit. 

^u  ciiiiQfn  vuntuii  iuctrt)t  S.  ob  üon  A.  P. ')•  üe  (?t,^i5t)lung,  loeld)e  tiefe 
t)on  bem  lanfQng  bti  Ärieqe*  flfben,  ^at  S.  uid)t  aufgenommen.  —  .^tet 
toiib  bte  9lntmoTt  bed  .Röntge  an  bie  Ci)e{anbten  etteaif  meiter  au^gefütjrt :  tocnn 
ber  Äönig  anbetn  ,Sin*  tvoÜt.  möge  et  itjn  mit  bem  Sdjlnette  l)oien,  aufeerbem 
Liüein  bet  ;^ug  burrf)  ^aietn  unb^ftanfen  etioätjnt,  ftatt  bet  partes  orientis 
Backten  genannt.  Xagegen  fpred)en  A.  1*.  aud|  t)on  anbeten  feften  ^i^lnhru  bir 
leben  3cct)abuTg  belagert  feien,  unb  beitdjten  eine  ÜKerfolgung  be«  aefd)iagenen 
■^ttxti  ber  Ungarn  mit  16 (KK)  Wann,  mä^renb  S.  Don  einer  (^qebung  bti 
gonjen  iüolfeä  fpridjt. 

9ial)e  bernjanbt  ift  bie  larftellung,  tt)eld)e  ffberljarb  Don  Wanberdbeim  in 
inem  «ebic^t  über  bie  «efcftidjte  beö  «lofterä  giebt  (c  29.  '^0 ,  T.  Pljron.  II,  ©.  41»). 


j»c«)>at  it. 


bei  mit 
nimmt 

^    r.   au4 

■  >igeb<>rt  i^;.'  Oll- 

3al)ib    b    bttd) 


b.  oasM  itoH  SM  9.       •.  •'»t  c.  K.  e.  cor.  (ooraaf)  «at  S.       d.  m 

r  hrjntiaiKM.      .Sir  rnini  t    X  •■    non  A.  f.  t.    «l  B.   C  •.  9.         f.  flkcti 

k    aa  A  I    intoricrunt  Jt.        m.  d«fMMr  II. 

.  n  WnnbrTit)rim  «.   I.'.  übet  b«l  Orrt&ttlril  htt 

■  'itiiM-ninnhii .  i'iil  ■.'•.'■i-iliinti  in  bfrCprrfbf  B.  !il, 

'    on« 

au( 

,•    ^. „ .,  tot» 


ifbt. 


H.  «ufl. 


258  escut«  22. 

c.  29  Do  de  bescheidenen  jar  all  vorgingen. 
De  Ungeren  aver  dat  orlogc  anevingen. 
ür  konnig  sande  to  orem  konnige  Hinrike, 
Tins  to  gevende  fiebod  he  ome  woldechlike; 
Unde  do  de  konnig  rad  hirumme  gesochte 
IJnde  an  den  heren  anderen  rad  nicht  gevinden  mochte, 
Wenne  dat  he  tins  da  von  Sassenlaude  geve: 
Ander  rat,  sprak  he  do,  an  sinem  herten  lege; 
He  en  wolde  den  ok  twar  nummer  vormiden. 
Beide  oren  unde  sagel  heit  he  vil  na  vorsniden 
Einem  dicken,  unreinen,  hosen  hoflfwarte. 
Seit,  den  konnig  von  I'ngeru  vrochte  he  also  harte, 
Dat  he  ome  dat  schone  bregkelin  to  tinse  sande, 
Up  dat  he  an  sinem  torn  nicht  en  wände: 
Unde  entbot  ome  ok:  wolde  he  mer  tinses  gewolden, 
Den  scholde  he  von  ome  mit  den  swerden  beholden. 

c.  80.  Des  konnifjes  herte  begunde  harde  quellen, 
Sin  woldige  torn  bernen  unde  swellen, 
Tosamene  heit  he  komen  mannigen  helt  balde, 
Alse  to  stride  wol  gar  hundert  dusent  getalde. 
Den  Sassen  drauwede  he  vreisliken  unde  harde. 
All  dorch  Doringerland  her  darhenne  karde ; 
Doch  leit  he  dar  viftich  dusend  in  Doringerland, 
Eine  horch  to  winnende  de  was  Jiecheborch  genant. 
De  anderen  voren  overall  woldechlike. 
Dar  se  henne  wolden  an  Sassenrike. 
Des  wart  de  konnig  mit  angeste  begrepen. 
Doch  hedde  he  gestorven,  er  he  hedde  geweken. 
He  besammede  sek  mit  alle  den  he  mochte. 
Aver  tovorn  he  Godes  gnade  sochte, 
Dat  he  ome  von  himmelrike  hulpe  dede. 
Unde  do  he  alle  sin  volk  bi  ener  taal  hedde, 
Unde  des  nicht  mer  wenne  twell  dusend  wcre. 
Ein  deil  sines  heres  begunde  swaken  sere. 
Se  spraken:  wu  se  dat  scholden  anevan, 
Dat  se  ummennige  viftich  dusent  dorsten  bestan. 
'Des  to  twaren",  sprak  de  konnig.   dat  ok  si, 
We  dar  wille,  de  vlee:  we  dar  wille,  de  sta  mi  bi. 
Van  der  Ungern  banden  wille  ek  erliken  sterven, 
Edder  ek  wil  den  Sassen  de  ere  erwerven. 
De  kraft  schal  ek  hebben  von  Godes  gnaden'. 
De  Ungern  to  den  stunden  by  dem  Elme  lagen, 
Dar  hadden  se  vroide  beide  nacht  unde  dach. 
Nu  schulle  gi  boren,  wu  es  eins  nachtes  geschah. 
God  sine  gnade  to  den  Sassen  wände, 
Einen  starken  regen  he  von  dem  himmele  sande. 
De  warde  von  deme  avende  went  an  den  morgen. 
An  den  herbergen  lagen  de  Ungern  vorborgen, 
Nemande  se  vrochten  to  körnende  over  sik. 
Na  bi  der  Oveker  l£^  konnig  Hinrik; 
Up  hoef  he  sek  an  der  naten  nacht  als  ein  degen, 
He  en  schuwede  dusternisse  noch  den  regen. 
Doch  volgeden  eme  kume  half  de  dar  waren. 
Ok  scholde  ek  dat  ungerne  mit  eiden  liewaren: 
Sine  hedden  itwelke  dar  gerner  geleghen, 
Denne  dat  se  des  nachtes  to  ridende  hadden  geplegen, 
Unde  an  vrochten  beide  lives  unde  gudes. 
De  konnig  sulven  was  idoch  anders  miides. 
An  den  figendc  reit  he,  als  ot  begunde  to  dagende. 


spätere  @Tjäf)lungen  Don  bem  Ilngarnfiiege  St.  ^tinxid)^.         259 

Unt>e  Here  ok  den  rngern  stadede 
Mit  einem  titliken  nevele,  den  he  vallen  leit. 
Von  steken  unde  siegen  leden  de  Tn^ern  noid. 
Der  sunnen  lechtes  en  konden  se  nicht  gesein, 
An  unkunde  en  wisten  se  ok  nicht  würben  vlein : 
Unde  also  worden  se  vil  nu  alle  geslagen. 
De  dar  aver  entvloen  mit  schände  unde  mit  schaden, 
De  seden  dar  to  den  Ungern  de  mere, 
Wo  ot  oren  gesellen  in  Sassen  tiesangen  were. 
Unter   ben   'Äbiüeid&uncien  bic  nd)  finben   ift  bfionberä  tjctöotju^eben  bie 
Angabe ,  baß  Äönig  .^eiiitic^  mit   deinem  öeet  an  ber  Ccfer  geftonben,   unb 
fpäter  bie  Ör^ät)lun^,  baß  üon  benen  bic  i^m  anfangt  gefolgt   ttJtcber  nur  bie 
^dlfte   beim  ^ngtifT  blieb:   nur  bieje  enttjalten  etroai  tf)at|äd^lid)  neue^.    3n 
$etgleic^  mit  ben  t)ott)et  anj^efü^tten  S;atfteflungen  fte^t  E.   nötjet  ju  S.  ali 
xa  A.  P. :   toie  jene  tjat  et  bie  'ÄntlDort  an  bie  Ungarn,   nennt  aud^  Sadjfen 
ftatt  be*  Cften#.    2}agegen  übergebt  er  ben   ^u^  burd)  Saiern  unb  J^^ranfen. 
95on  bem  loa«  A.  P.  boben,  ot)ne  baß  e^  in  S.  übergegangen  toöre,  finbet  fid^ 
nid^td.    2lnber«H)o  ^eigt   fit^  nirgenbS  eine  JsBcnu^ung  »eber  öon  A.  P.   nod) 
t)on  S.    SBi^renb  ber  ?lutor  fid^  böufig  ouf  ein  58uc^,   ein  Sateinifd^ei  5Öu(^ 
beruft'),  gefd)iet)t  ti  in  bieiem -abidjnitt  ntd^t.    ö5lei(^mol)l  bat  man  gemeint,  bieS, 
eine  ^ateinifctje  @eid)id)te  ber  'Jlnfänge  öJanbetätjeim*,  aud^  i)iex  al^  Cuetle  an« 
Mjfim.M,  y_i  Jollen,  ba^  feiner  feit«  eine  aurf)  ben  A.  P.  ^u  gtunbe  lieo[enbe  Sä(^fifd^e 
l)ic^te  benu^t  babe  (.^afie,  ^ber^arb  »on  0cnber«t)eim  e.  39  ff.,  bem 
,  i'Otrebe  S.  -ix  f.,  beipflidjtet).    3ft  biefe  ^nfid)t  begrünbet,  fo  mürbe 
bieje  xarfteüung  ein  bcbeutenb  f)ül)fi^f^  ?llter  geioinnen,  biS  in  ben  Anfang  be? 
12ten  3abrbunbert3  b'naiifgerürft  loerben-). 

6ine  ebenfalls  abroeic^enbe,  aber  öertnanbte  TorfteQung  finbet  fid)  in  ber 
Chronica  Saxonum,  beren  Fragmente  bauptfäc^lid)  Henricus  de  llenrordia 
betoa^rt  bot,  ed.  Potthast  3.  74:  Hie  etiam  Henricus  Ungarios.  quibos 
Saxones  tributarii  tuerunt.  devicit.  Ipso  enim  in  reguo  promoto,  consilio 
babito  et  ])ecunia  coUecta ,  tributum  ad  novem  annos  redemit.  Et  medio 
temjfore  terram  opidis  munivit,  querens,  ne  cristiani  amplius  a  paganis  sie 
premerentur.  <  ompletis  annis  9,  Ungarii  per  legatos  petunt  tributum.  Hen- 
ricus in  Signum  contemtus  et  abjectionis  eorum  catulum  abscisis  auribus  et 
cauda  mittit  pro  tributo.  Ungarii  exacerbati  gravissime  cum  100000  pa- 
gnatorum  per  Saxoniam  tendunt,  onmia  loci  transitus  eorum  devastantes. 
Unde  populus  Thuringhorum  in  opido  quod  Lychen  vocatur  se  recipiens, 
ibidem  a  quinquairinta  millihus  Ungariorum  est  obsessus,  reliquis  quin- 
quaginta  millibus  in  Saxoniam  dift'usis  et  predas  et  cedes  atrociter  agentibus. 
Henricus  rex  cum  4't0<i  tantum  hostes  improvisos  aggrcditur  et  ad  con- 
fusionem  extremam  cxterminat.  Qui  uladium  evaserunt,  misere  nudati 
recedunt.  (jui  fuga  fuerunt  eiapsi,  turpius  in  paludibus  submerguntur;  unde 
etiam  dici  solet,  quod  palus  in  Waggherslere,  qui  dividit  nemoni  Etmonem 
et  Huyonem.  ad  tantam  jirofii".iif;.f..in  ex  tanta  multitudine  fugientium  de- 
pressa  Bit.     (^ui  vero   ad  tui;  iitiores  erant.    venientes    ad  socios  in 

obsidionc  Tliuriimhorum,    In  -    horrori,    in    tantum   ut   simul  cum 

fugientil  -A,  et  omnis  terre  populus  exultans  eis  insultaret.  —  Sie 

23etfd)ieb  uten   leidit   hrr^pr»».    I^irjer  *erid)t  läfjt  au(^  bie  ©odjfen 

fd)on  län^ci   ^scu   Ungarn    ^i"  iein,  .("»einrid)  aber  auf  9  ^a^xt  ben 

Iribut  abfaufen   unb   bei  bei  vorberung  beffelben    nod)   Ablauf  biefer 

.Jabre  ben  Ätieg  entftcben.  ::iJ.'n>  \  1'.  unb  S.  übet  bie  S^erjammluug  be4 
5)olfd,  ben  ;Katt)  ber  Wro^en  unb  bie  Siebe  -Cieinric^*  mittbeilcn,  bot  bie 
Chroniea  nidtt,  fie  ftimmt  bagegen  in  ber  Uebetjenbung  eine«  obt>  unb  {djtnani* 

l)  Prol.  XIX.  XXII    XXIV.  9.     XXV.  XXVr 

Ji  S.  bie  «bbonbtuno  fibrr  rinr  CiAftin  canit  C.  86    loe  i4  ibriffn«  »• 

Qlaubt  babr      rbfn<o  mit  tn  brt  frfthrrrn  *tn-  Cbriliatbl  Tarftt&anfl  auf  bu 

«a<bH<(l)r    '  '  lurürffflbt"! 

3)  r.  nt  nO)    bit'  i4  fafli-  <*C.    l'^.  €.  M', ,  aut 

Oterbarb  .  ir  ttnr  flti»  itin  ju  bfftimmtnbr  nitttlglitbtt 

nimmt  auc^  vojlr  S    'A  ff.  an. 

17* 


260  escutä  22. 

beraubten  ^unbe^  flott  beö  üblichen  itibutg,  in  bet  ^ioc^ti^t  übet  ben  Ein- 
fall jelbft  nnb  bie  ©töfee  beä  .^oecteö  übetein.  S^ie  belogette  Stobt  Itjürtngen* 
ober  t)eifet  l)iet  l'idjen,  ftott  ^ec^obutg.  lit  3at)t  bet  ©tteitet  ^etntid^^  hjirb 
gleich  ongegeben.  S:er  Sd^ouploj}  bet  iSd^lo^t  mitb  nit^t  genannt,  abct  in 
biejelbe  ©egenb  am  @lm  butd^  bic  folgenbc  nut  in  bet  Chronica  beftnblic^c 
(Stjötilung  gejetit,  nod)  rteldiet  ein  ©umpf  in  Wagghersleve,  bet  ben  (SIm  nnb 
.g)ui),  ein  onbetes  ilBolbgebitg  fiiblid)  üon  ^olbetftabt,  ttennte,  gtofee  »JJIofjen 
bet  flietjenben  Ungatn  oufgenommcn  tjoben  joll. 

otogen  toitnad)  bem  Utiptung  bicfei  (ftjät)Iungen,  \o  fonn  fein  ^tceifcl 
fein,  bofe  fie  ouf  münblid)e  Uebetliefctnng  jutücfgetjen ,  in  bet  Detj^iebene 
i)iftotij^e  (freigniffe  juianiincngchjoifen,  moiidjc»  ouÄ  tt)ot)t  toillfüttid)  jugefe^t 
übet  ousgemolt  ift.  Sie  ^cl^mäl)lic^e  ?tbfettigung  bet  üiejonbten  ift  öon  ben 
S^aleinincietn  ouf  ^eintid)  übetttogen,  bet  ©Im,  toie  oben  t)etmutt)et  (S.  155) 
ou#  bem  einfoQ  beü  3al)te§  93«  jum  Sdjauplol}  biefeö  Äampf^  genommen; 
bet  ^Jiebel  beim  ^Beginn  bet  gd^loc^t  unb  bog  öttiinfen  bet  gejc^togenen  ^cinbe, 
in  einem  Sumpf  etinnett  an  SBibuftnbs  i^etic^t  üon  bet  Sc^loc^t  gegen  bie 
©Iat)en  929;  Wagghersleve  ift  öietleic^t,  h)ie  fcl)on  Leibniz,  Ann.  II.  ©.  430, 
Detmutl)et  t)at,  ouö  bem  l)ier  genannten  Walleslevi  entftonben. 

?ln  bieje  S8eti(ftte  idjliefjcn  fic^  bic  fpntetcn  S^otfteQungen  on. 

eine  bet  onSfüt)tlicl)ftcn  ift  bie  beä  «obegtin,  ed.  SHücfett  S.  68  ff.  3f)r 
liegt,  toie  jc^on  Woftmonn,  Äaijctditonif  III,  S.  «0,  gezeigt,  bie  ©äd^fijc^e 
aÖöeltd^tonif  ju  gtunbe,  unb  id)  iet)e  oud)  feinen  ©tunb,  mit  9iücfett,  S.  247. 
25G,  an  eine  anbete  öJeftolt  ju  benfcn  ol§  bic  un§  öortiegcnbc  (bie  bon  it)m 
angegebenen  ^Junfte  ouä  bet  ©ejd)ic^te  .£)eintic^§  finben  fid)  olle  in  biejet). 
^Jiut  ^ot  bet  STic^tet  einiges  ftembottige  eingcmifdjt:  toie  öeintid)  ben  ^etjog 
@ifelbted^t  ju  ^ülfe  ouffotbett  unb  it)m,  um  biefelbe  ju  ct^oltcn,  jcinc  lochtet 
giebt,  bonn  bet  Äönig  einen  SBoten  ett)ält,  bic  llngotn  lägen  an  bet  GnS,  unb 
fic^  nun  oufmodjt  an  ben  9tl)ein  unb  bie  fetten  mat)nt  (S.  70).  Spötet  l)cifet 
bie  belogette  ©tobt  entfteüt  3et^elbutc;  ftott  bc^  etm  toirb  bic  eibc  genannt. 
3:a8  6cct  ^eintid)§  toiU  nid^t  tämpfen; 

2656  ez  wa;r  unser  aller  meinen, 

daz  wir  vüeren  in  die  stete  unt  halfen  in  die  retten. 
3luf  toiebet^oIte§  etmo^ncn  cntidölieften  fid)  4000  »kecker  man'.  2;ie  onbeten 
8000  bittet  ^eintid)  toenigften^  bie  gntfd^eibung  objutoottcn  unb  tocnn  et  fiegt 
ju  Reifen,  ^ei  if)m  finb  abct  oucft  äJaietn  unb  ^tonten,  oufectbcm  bet  öon 
Stabont,  um  beffcn  3:t)aten  e§  fi(^  in  bem  @ebid)t  I)Qnbelt,  unb  bet  einige 
nom^oft  gemad^te  Segnet  ctfd^lögt,  toät)tenb  ^eintid)  einen  ^tx^oa  tobtet  'von 
Polan  rieh',  *Pomi);ilo  genannt,  uion  ben  ^iunen,  toie  bic  Ungotn  qeifeen,  fielen 
Diele,  ba  fie  feine  äÖoncn  'Rotten;  unb 

2788  ir  geschüz  was  worden  naz, 

daz  ez  en  niht  tobt :  da  vuogt  der  nebel  daz. 
(eine  ©teQe  bic  toot)l  ouf  eine  ?lbfoffung  fpätet  aU  ba&  (Snbe  be§  13ten  3al)t-- 
t)unbeit5,  3lü(fett  ©.  2.">7  ff.,  f)intoeiien  möd^tc).  9iac^  bem  aroeiten  ©ieg  bei 
3etl)elbutd^,  bei  toeld^em  nun  oud^  bic  eift  jutürfgebliebcnen  «000  t)elfen,  jogt 
bet  Äoijct  bic  Ungatn  bi§  on  bie  Sonou  unb  ben  3nn  bei  ^Poffou.  |)einticlö 
jiet)t  nod^  JRegenebutg  unb  toirb  Ijiet  |d)ön  empfongen  (©.  78),  bonn  übet 
Söütabutg,  f^tonffutt,  2«ainä  nod)  ßöln  (©.  80). 

?luf  bie  ipüteten  6t)tonifen  ^ot  bieie  bi(^tetifc^e?lu§fü!)rung  feinen  6influ§  ge= 
'^obt :  fie  l)alten  fid^  meift  on  bie  eine  ober  onbete  bet  oben  ongefüt)rtcn  3:arfteUungen. 

3luf  bic  Chronica  Saxonum  jurücfjufü^rcn  ift  bie  fur^e  Slngobe  bei  Vetus 
chron.  ducum  Brunsvicensium,  S:.  (£t)ton.  II,  ©.  57«:  Juxta  Wagersleve  50  milia 
üngarorum  cum  4  milibus  in  prelio  superantur.  Sücitete  SBetbtcitung  ct^oltcn 
bie  9fo(!^ricfetcn  bcfjelben  eben  burd^  bie  3lufnof)me  in  bie  6l)ronif  bes  Henricus 
de  Hervordia,  oue  bet  fie  in  ben  Libellus  de  tündatione  quarundam  ec- 
clesiaium,  Leibniz  SS.  I,  ©.  261;  Lerbeke  Chronicon  Mindense,  Leibniz 
SS.  II,  ©.  163  (»gl.  ba§  Chron.  Mindense,  Meibom  I,  ©.  558),  unb  bic 
ß^tonif  beä  Korner  übergingen.  —  @inc  neue  Sichtung  fügt  tjinju  bie 
G^ronif  bc«  ©tifte»  ©.  Simon  unb  3ubo  in  ©oelar,  S).  6l)ron.  II,  ©.  591: 
Dusse  sulve  vorste  hett  gehat  einen  strit  mit  deme  konnige  van  Ungcren 
bi  Wagersleve,  unde  dodede  dar  vele  minschen  unde  feng  den  konnig,  unde 


späte«  tStjal)lungen  Don  bem  Ungarnfriegf  St.  ^tinxidji.  261 

dama  escbede  he  tobope  sioe  forsten ,  unde  vant  over  on  dat  ordel  unde 
led  ome  atslan  sin  hovet  uppe  der  stede  gebeten  Werle;  eine  TatfteÜung, 
bn  Qu4  Tid.  Lan^re.  Saxonia,  Meibom  I,  «S.  810,  folgt,  loenn  er  bie  ^t» 
jfiblung  be?  -fttieqc*  mit  ben  Söorten  fc^liefet: 

Exhinc  ipsorum  regem  cepit  Ungariorum, 
Quem  captivabat,  in  Werle  decapitabat. 
Ule^t   ben  Tarflellungen    in  A.  P.   unb  S.   ift  bie  futje  gtaä^lung  bei 
Chron.  rhytbmicum  XI,  3ü  ff.,  Leibniz  SS.  III,  S.  18,  öetlDanbt: 

Van  diesen  forsten  ok  tiescbach, 

Dat  Sassenlant  wart  tynses  fryg, 

De  öme  van  den  ungern  wonten  big. 

Den  bey  to  tynse  to  eyner  stunt 

Sande  einen  bescbornen  bunt. 

De  be  ok  verbow  bi  deme  Melme  sint, 

Also  men  an  vil  bücben  fint 

Beide  to  Düde  und  to  Latine. 

Wo  koning  Henrick  de  sine 

Frigede  mit  der  (ioddesbelpe. 

Dat  quam  von  einem  welpe, 

Deme  czagel  unde  oren  bescbneden  wart. 
5öon  bem  .^lunbe  jc^iueigl  ganj  Gobelinus  Persona,  Cosmodromium  VI, 
Meibom  I,  ®.  247,  bct  bie  yateinif^e  Uebetje^ung  bet  ©ädjfijd^en  SB3eltc^rünif 
benu^t  iu  babeii  fc^eint,  it)re  ötjöblung  aber  mit  ben  9?ocj)rid)ten  be*  Widu- 
kind  Detbinbet.  Vlbroeidjenb  unb  bet  Chronica  Saxonum  fid)  onfc^lieöenb  ift, 
boß  et  ben  Itibut  nid^t  füt  neun  3at)xe  betoiüigen,  fonbetn  umgefe^tt  aufbeben 
löRt,  aber  Dctfc^iebeit  Don  bet  Cbroiiica  aii  iöebiitgunc]  füt  bie  gteiloffung  be^  ge= 
fangenen  JJönigs:  nee  aliqiiid  exactionis  ab  ipso  rege  et  regno  suo  infra  9 
annos  continue  sequentes  deberent  postulare  nee  eum  in  aliquo  gravare; 
elapsis  vero  !>  annis,  rex  solveret  singulis  annis  trihutum  ab  Hungaris  in- 
dictum. 

"Jieuc  Jüeifc^ieben^etten  bietet  eine  ^atfteüung  beim  Tbeodericus  de  Niem, 
bei  feinem  iBuc^  Privilegia  et  jura  imperii  eine  ÖJcic^icbte  bet  Äönige  einöctleibt 
bat,  bie  auf  eine  ältete  Cuelle  ^uriidjugetjcn ,  aber  Don  it)m  millfütlid^  um» 
geflaltct  ju  fein  jcbeint  (ed.  Schard,  De  potestate  S.  >:0y).  'ilnd)  t)ict  (ommen 
bie  Ungotn  mit  jmei  .^eeten,  Don  benen  fie  ba*  eine  ad  debellandam  Thuringiam 
et  orientalem  F'ranciam  et  Missniam  necnon  alias  provincias  eis  acHacentes 
illic  dimiserunt  et  aliam  ad  novam  Saxouiam  direxerunt,  quae  aa  locum 
nemor  :  '  :  ualem  de  Huy  in  vulgari  Saxonico  nuncupatuni  non  remote 
ab  I  -i  distantem  pervenit.    lie  'Jlnfül)r<?r  bicje^  uerloiigen  Don 

ben  w....,\..  „.  ^.,l)iit  decimam  omnium  hoininum  utriusque  sexus  et  etiam 
animalium  Saxoniae  et  provinciarum  quae  ipsi  Ileinrico  regi.  tunc  duci 
Sjixouiae  et  Thuriiigiae,  obediebant.  'Rad)  Jöeratbung  mit  ben  Wtofim  bejdjlofe 
Jpeinrid)  e*  )u  Deitorigein  unb  mit  ibnen  ^u  fämpfen.  ^}on  12u()0  bleiben 
it)m  nur  :1«m)0,  mit  benen  er  ben  Sieg  etfidjt.  ^ie  Ungatn  flieben  natb  It)üringen, 
tüo  fie  fid)  mit  bem  onbetn  ^eer  Deteinigen.  Super  quem  Saxones  animosi 
etiam  unanimiter  irruentes,  maximum  etterril>ile  bellum  prope  castrum  Ilberg 
simul  commiserunt.  et  etiam  tunc  annuente  Domino  Saxones  triumpbarunt ; 
ipti  vero  superstites  pagaoi  in  fugam  conversi,  ad  eandem  Pranciam 
orientalem  ipsi  Thuringiae  contiguam  per  illud  longum  et  condensum 
nemu»,  quod  prope  dictum  cabtruin  consistit,  iter  arripuerunt.  ^'leinrid)  Der« 
folgt  fie  unb  bis  Dalmatiain.  quae  tunc  erat  sub  dictorum  paganorum  potestatem 
coDStituta,  ixTvcnit.  in  (jiia  et  ccrtis  eonindem  paganorum  vicinis  regionihus 
aliquamdiu  inoratus,  civitatos.  villas  et  castra  et  alia  Iura  illorum  ignis  in- 
cendio  devastavit  et  niultuHciviutcs,  prout  adhuc  intuentibus  patet,  earondem 

!)artium  destruxit.  (^uibiis  omniliur,  sie  per  Saxones  laudabiliter  peractis,  prM- 
atus  Meinricus  triumpbator  eximius  laetus  ad  Alemanoiam  rediit  — -  din  blofiri 
^tcerpt  bicroud  ift  nai.  ali  genommen  ex  libello  monast  S.  Jiirobi,  a\i*  einem 
.^immernidjen  öollcctnnfenbanb  mitgctbeilt  mirb  Dou  ©rimm,  .^  n  XV, 

S.  ♦)52:  Sub  Hi'inrico  I.  Aucupo  ilunj?ari  adbuc  pagani  cum  intum 

millium  irruerunt  in  Sitxoniam  veterem  et  novam  et  in  rhunuKi  im     <iiMiiam. 


262  ejcutä  22. 

exigentes  pro  tributo  decimam  omnium  bominum  utriusque  sexus  et  animalium. 
Sed  HeDricus,  collecto  exercitu  duodecim  millium,  eos  in  fugam  convertit  et 
cecidit.  noii  remote  ab  urbe  Brunsvike  ad  locum  nemorosuni  et  nascualem, 
bie  ^iii)  in  vulgari  Saxonico  nominatum,  deinde  prope  castrum  Ilberg.  Et 
Henricus  victoriam  prosecutus,  crescente  in  dies  ejus  exercitu,  Ungaros  usque 
ad  Dalmatiam  prosecutus  est 

■Der  |)ut)  loitb  ali  Sdjauploh  bcr  etften  gd)lad^t  genannt,  ftatt  ^rc^a« 
bürg  3lbetg  (ötlenbutg?);  bc^  .^lunbe^  gejd)icl)t  feine  (^ttt)ät)nung;  ftatt  beffcn 
finbft  fic^  nur  ^iet  bic  l'lngabc  übet  bie  2yeic^affent)cit  bc#  ucrlangten  3i"H: 
ein  3et)nter  »on  UJännern,  äUeibetn  unb  3)irt).  3)ie  Süetfolgung  bis  Dalmatia 
mag  ou^  bet  9iac^ric^t  üoa  ben  ^alemincietn  entflanben  iein,  üeifte^t  je^t  aber 
offenbar  ba«  ferne  Talmatien. 

93iel  fürjer  ift  bie  Compilatio  cbronologica,  Leibniz  SS.  II,  ©.  64.  fJer 
Liber  de  lantgraviis  Thuringhorum,  Pistor.  ed.  Struve  I,  <S.  130.3,  berttirrt 
bie  Sac^e  noc^  mel)r,  »enn  er  berichtet,  bet  ^ouptfieg  be»  itönig^  fei  bei  ^ed^a» 
bürg  erfod)ten.  Siefelbe  XarfteQung  giebt  ba$  Cbronicon  terrae  Misnensis^ 
Meibom  II,  ®.  ;320:  bie  ©tabt  Reifet  fjier  ©it^aburg. 

Engelhusius,  Leibniz  II,  1072,  folgt  ^.  II).  lüörllid)  ben  Ann.  Palidenses, 
inbeni  er  nur  ben  ^ug  ber  Ungarn  burä)  Jöaicrn  unb  f^xanUn ,  Dielleid)t  a\xl 
Gobelinus  Persona,  ben  er  ouc^  fonft  benujjt,  aufeerbem  ba>3  ©elübbe  bc3 
Äönigg  bie  ©imonie  abjufc^affen,  einfügt,  unb  jiüei  cigentl)ümlid)c  2Benbungen 
^at :  Die ^itntlDort  .^cinti(^^  an  bie  dürften:  injustum  esse,  christianos  canibus 
subesse,  unb  bie  luunberlidje  Eingabe,  ba§  bic  eine  ^ilbtlieituua  bet  Ungarn  per 
Pruciam  Saxoniara  intrabant.  Unmöglid;  aber  fonn  man  bes^alb  nnnel)men,  bofe 
it)m  bie  öltere  ben  Ann.  Palid.  ju  grunbe  liegenbe  6t)ronif  befannt  gemefen 
fei')-  3n  einet  jtoeiten  JRecenfion  fügt  et  bann  ex  chronica  monasterii  S. 
Michaelis  Hildens,  eine  au^  tlBibufinb  unb  l'iubptanb  (obet  (^tfctjatb)  com» 
biniette  ©tjäljlung  Don  bet  ©efangennetjmung  be^  Ungatijdjcn  dürften,  bem 
neuniäl)tigen  ^'^•c^f"  ""^  ^^^  Sieg  bei  ÜJierfeburg  (jinju. 

3m  löten  3töt)tt)unbert  tritt  noc^  eine  anbere  Umgeftatlung  ber  bi»t)crigen 
©rjötjlung  ein.  ^cd^aburd)  galt  meift  oU  Crt  bet  Sc^lndjt ;  eö  fc^ien  ballet 
ttjol)!  not^Wenbig,  bet  5'"f%t  bet  Ungatn,  bic  ^iet^tn  getid)tet  toat,  ein  anbcreS 
^iel  ju  geben,  unb  fo  cr3äl)lt  3tol)-  Oiotl)e  in  feiner  3lf)üringifc^en  6t)ronif  (ed 
Liiiencron  ©.  177):  unde  streit  mit  den  Ungirn  unde  slugk  ir  hundert 
tussent  todt  unde  jagete  sy  bis  keigen  Berneburgk,  unde  streit  do  abir  mit 
ön,  unde  erslugk  ir  aber  eyne  grosse  zal.  —  S:iefelbe  ^ioc^tic^t,  obfdjon 
et  ben  Engelhusius,  bet  bieg  ni^t  I)at,  als  @cft)ät)tSmann  anfül)rt,  giebt 
(Serflcnberg  in  feiner  itjüringifc^cn  6t)tonif,  Schmincke  Mon.  Hassiaca  I, 
©.  57 :  Alsus  wurden  sie  fluchtig  uff  einen  berk  bei  Sundershaufsin  unde 
jageden  sie  bifsgeyn  Bernebork.  —  ©ie  liegt  nud)  bet  ^atflcUung  eines  anbetn 
Chronicon  Thuringicum  (um  l.")00),  Menken  III,  ©.  1250,  ju  grunbe:  2;ie 
Ungotn  fallen  mit  300  000  3)iann  in  3ad)fen  ein,  und  der  konig  von  Ungern 
forderte  jerlichen  zyns  von  dem  lande  zu  Diu-ingen  unde  lagerte  sich  vor 
des  reiches  sclofs  Ichel>urgk.  Da  versammelt  sich  keyser  Heinrich  .  .  .  und 
thet  eyne  schlacht  mitt  den  Ungern  bey  Merseburk  am  Eichholcz  unde 
scblugic  ihr  auff  das  mahl  hundert  tausend  todt,  denu  uff  der  walstadt  wurden 
aUeyne  4O000  todt  gefunden  und  gezelet,  unde  folgete  den  fluchtigen  bifs 
gen  Bernburg  und  erschlugk  ihrer  daselbst  auch  noch  gar  viel,  und  wurden 
•50  tausent  gefangen.  Die  anderen  kamen  gen  der  flucht  davon,  .^ietnac^ 
fonbte  ^einiid)  ben  ^unb  aU  ^\nl.  —  ^iod)  Jötotuff  (©ejc^id^tc  |)eintic^en  I. 
«5  15)  mifc^t  bie  ?^lud)t  bi§  SBctnbutg  untet  feine  gabeln  ein. 

Iteuet  blieb  bet  öltcten  S:otfleHung  Si.  SJote»  Chronicon  picturatum, 
läfet  abet  bic  Ungatn  auc^  SBcnbcn,  Spänen  unb  tööl)mcu  aufbieten  unb  fügt 
ein  neueä  ®efd)id^tcbcn  l)in3u,  Leibniz  III,  ©.  305:  De  Ungeren  de  legen  ock 
in  angeste  unde  leghen  u])pe  der  stidde  an  der  Myssaw  unde  dar  nu 
Scheyningh  (b.  i.  ©djöningen  bei  ^dmftäbt)  licht.  Wente  de  keyser  de  trostede 
sin  voick  wol  und  meynde  den  strit  to  wynnen.    De  heren  unde  forsten  de 


1)  aöte  §offe,  ftberf)arb  öon  wanbersticim  3.  i>,  ieigen  WiU 


3pättrc  (^jd^lungen  Don  bcm  Ungatnfrirge  St.  ^eintid^d.         263 

sprecken:  Her  keyser,  dat  wyll  iuck  nicht  bescheeyu'.  De  keyser  sprack: 
*l)at  scliall  scheyn.  well  <;ott'.  Also  wart  dar  eyn  kleyn  Stadt  gebuwet  na 
dem  stryde  undc  wart  <rheheten  Scheyningb :  so  vant  ick  in  itliken  kroneken. 
8)on  Ungarn  unb  SUenben  toctben  20  000  ftfdjlogen,  yO<t  gefangen,  toa^  an 
bie  €d)Iad)t  te«  ;3.  !»2'J  erinnert.  —  öin  anberes  Chronicon  Saxonicum  M,  ?lbfl 
Säd)?.  aitertbümer  unb  Samntlnng  alter  ß^ronifen  II,  ®.  160,  wiebet^olt 
bie  Qit'](i)id)U  uon  Sdjoningen. 

tit  6t)ronifa  ber  Ijiaigen  ©tobt  flöln  (I49x),  S.  126»-),  folgt  im 
aanjen  auc^  ber  ^arflellung  öoii  S.,  nennt  aber  ftatt  bc^  unbefannten  ^tä^a-- 
bürg  bo*  ollgemein  befonnte  9iegeneburg  unb  »erönbert  ben  (Slm  in  Elve, 
toie  frül)er  bei  iidjter  bee  i-'oljengrin ,  unb  hJie  auc^  bei  Korner  in  ber  Stelle 
ber  chronica  Saxonum  gelefen  hJirb. 

^ieran  id)liefjt  fid)  eine  fonf!  eigentl)ümlid)  ouegebilbete  fogen^afte  lor* 
ftellung,  roeldje  Uiaßmanii  aul  ben  Miracula  S.  Marias  Don  JBrebelor,  Äoifer» 
c^ronif  III,  3.  10«>4,  mitgett)eilt  i^at '■  Interim  vero  Ungarorum  rex  misit  ad 
istum,  ut  sibi  transmitteret  terrae  tributum.  Iste  vero  mansuete  recipieus 
eos  qui  missi  fuerunt,  honestisque  donans  muneribus,  petivit,  ut  reversi 
rogarent  regem,  quatinus  cum  illo  supportaret  in  anno,  ut  videlicet  anno 
sequenti  duplo  reciperet.  Qui  reversi  apud  dominum  suum  optinuerunt  ei 
anni  praesentis  illius  inducias.  Anno  vero  illo  decurso,  iterum  rex  ille 
nuncios  suos  pro  duoriim  cenbu  annorum  ad  istum  misit  ut  antea.  Ille 
vero,  nunciis  ut  ante  quasi  benigne  receptis  et  honeste  donatis,  iterum  apud 
eos  obtinuit,  ut  ad  dominum  suum  reversi  et  hoc  anno  differri  tributa  rogarent. 
ut  in  tertio  anno  trij)lo  reciperent.  Tertio  autem  anno  cum  iterum  ille 
misisset  ad  istum,  ut  censum  suum  in  triplo  reciperet.  iste  post  Dominum 
forti  conüsus  in  milite.  quem  sibi  arte  mirabili  in  hiis  tribus  annis  tam  de 
gregariis  quam  de  nobilibus  in  arte  militari  docuerat  —  erat  quippe  multus 
et  infinitus  ex  eis  exercitus  — .  in  hoc  inquam  ille  confisus,  omnino  durissime 
legatos  illos  alloquitur,  et  gravi  cum  indignatione  repellens.  eos  reverti 
jubet  ad  dominum  suum,  dicturos  ad  illum,  ut,  sicut  honorem  suum  suorumque 
salutem  diligeret,  huc  ultra  super  hoc  verbo  non  mitteret.  Qui  reversi, 
verbum  quod  andierant  refercntes  ad  dominum  suum.  regem  illum  sie  irasci 
fecerunt.  ut,  omni  procrastinatione  remota,  litteras  suas  destinaret  ad  istum. 
Quarum  litterarum  tenor  iste  fuisse  dicitur:  'Si  venero,  si  venero,  si 
venero'.  Quas  cum  reciperet,  sicut  ille  de  prima  persona  quasi  comminando 
scripsit,  sie  et  iste  in  secunda  persona  rescripsit:  'Si  veneris,  si  veneris.  si 
veneris'.  Quibus  litteris  acceptis.  mox  l'ngarus  ille  cum  omnibus  suis  in 
iram  exardescens,  intinitum  congregare  cepit  exercitum,  ut  pu^aturus  veniret 
ad  istum.  Quod  et  iste  cognoscens,  buic  cum  aliquo  mox  magno  apud 
Ilatisponam  occurrit  exercitu.  l.'bi  cum  diu  propugnaretur  utrimtiue,  tandem 
auziliante  Domino  iste  de  l'nv'aria  il. :  Ungariisl  tantam  dicitur  obtinuisse 
victoriam,  ut  pro  »trage  caesorum  corporum  fluvius  ibi  praeterflueus  le- 
gitimum  alvei  sui  non  quieverit  habere  processuin.  Unde  de  cetero  tota 
gens  et  terra  Saxonie,  cooperante  I  >eo,  per  ipsam  pristinae  libertati  donata, 
hone  et  bonore  debito  venerari  et  amare  coepit  ut  patrem  et  dominum, 
ipseque  per  omnia  Deo  devottis  coepit  existere,  et  hoc  etiam  in  presentiam 
ejus  videntur  attestari  praeconia. 

9{od)  met|r  bem  Gebiet  reiner  liditung  get)brt  bie  dtjä^lung  on  »elc^e 
bie  J?oiierd)Tonif  girbt  led.  iJ{o^mann  II,  ^.  441 1  unb  im  n)efentlid)en  Der 
künige  buoch  (£anieU,  t'onb«  unb  V'et)nred)tbud)  3.  (Milli  miebertjolt : 

ta  bie  Ungarn  t)örten,  bof{  ein  neuer  itönig  ern)ät)lt  fei,  ritten  fte  burd) 
iBoiern  unb  ©cftmoben,  ^lloft  unb  l'otbringen  mit  Wejoolt.  .&ftiog  it^urdjorb, 
ber   )u   (fronten    mit    it)nen   foc^t,   roorb   erjdjlogen  (ftatt  beffeii    ber  kanige 

I)  Stf  «Ml  brnftlbrn  mita(tl)tUl(w  Xa^ntiitrn  finb  brr  ?lTt .  bot  tl  (aum  «»(b  brn 
flantR  finrt  Gbiontf  »rtbient.    C»  »irb  rtiShtt  '  ilj  bebt  brn  ffbni«  iTtnab 

lu  btn  tlnflain   btriaflt ,   btn  ftatto  an«  Watr<  '    fDäirr.  bft  Matg  kau 

^ranbenbuTg  »a*maT  babt  fi«   brt  ^obrtt    ^'  ox\tn.  <tt  att  9***   »^ 

Äivbfrn  artouft  un^  )um  rrflrtt  OlatfaTofm  br*  v>ul^(«  rn  unnt  lopTbrn. 

■2)  lit  etrar  ift  in  btt  «Mlsabr  btt  etablrKroitirrn,  66ln  11.  C  A».  unttt  emrtfHng 
auf  bie  3abTbfiitrr,  äbrTgangtn. 


264  (S^cucd  22. 

buoch:  2)a  toax  ,yi  ^J-tonffutt  ein  Jpetjog  mit  1000  iKtttftit,  bet  foc^t  mit 
ben  Uiicjatn  einen  gtotieu  Streit,  loatb  abct  mit  Dielen  etid)lQgen;  bic  übrig 
blieben  flogen  in  bie  Stabt:  bie  Ungarn  belagerten  biefe,  fonnten  fie  aber  nid^t 
einnel)men  unb  jogen  teiebcr  t)eim.  Jer  (Srjbijc^of  .^eriger  maljnte  bie  (£t)riften: 
l)eit,  tt)(il)renb  «önig  ^einrii^  gegen  bie  5iortnannen,  bie  er  jiir  laufe  jnjang, 
abttjejenb  War.  (Sr  t)örte  uon  bem  ©infall  ber  Ungarn  unb  eilte  Ijerbei  lag 
unb  yjadji;  bie  gürften  unb  attc  frommen  ^iäniier  faßen  auf  unb  famen  ;|U 
bem  Jtonig  im  8anb  ber  'Sworben'.  (Der  künige  buoch:  Äönig  ^einrid)  war 
injnjifc^en  auf  bic  VJormannen:  er  ert)ielt  bie  böfe  ^läre,  bertctt)  mit  ben  Seinen 
unb  janbte  nacft  met)r  JHittern.  iöifd^of  C^^'^fl*^  ^^n  ^{ain,^  unb  anbere  ^ifd^öfe 
prebigten  ba4  itreuj.  S:ie  (»"tjriften  nahmen  ba«  itreuj:  Wer  ahzehen  jar  alt 
was,  die  vuoren  die  hervart.  Sie  gebotenz  bi  dem  banne,  ez  getorste  nieman 
beUben.  S>ie  ^eerfaf)rt  triar  gro&;  fie  famen  ju  bem  .flonig  in  bem  l'anb  ju 
Sc^roabcn).  la  es  ^um  Äampf  fam,  Derloren  bic  Ungarn  i^re  Äraft ,  i)er= 
mochten  fid)  nid)t  ju  regen  unb  njurben  faft  alle  erft^lagen. 

Gine  cigcnttjümlidje,  mie  eö  jc^eint,  au^  freier  siöillfür  na^  ben  öer» 
fc^icbenen  (Srjäl)lungen  ber  }^rüt)ercn  gebilbete  ^arfteüung  ber  Ungarnfriege  giebt 
auc^  Mutius  in  feinem  Chronicon  Germaniae,  Pistor.  ed.  Struve  II,  ©.  Hö  ff.: 
lleinricus  Ungaros  ex  tota  Pannonia  ejecit  et  fines  regui  niunivit,  ne  es- 
üent  bostium  incursionibus  obnoxii.  ($r  fud^t  ^eutfc^lanb  unter  fic^  einig  ^u 
mod^en,  unb  cä  gelingt,  aber  ^ilrnulf  fel)rt  mit  einer  Sd^at  Ungarn  in  fem 
IL'onb  jurücf,  bie  |)einrtc^  jcbod^  mit  i)ülfe  beg  ibifdjof«  Ubalrid^  Don  ;!lugöburg 
bcfiegt.  (Ss  folgen  bic  L'otljringifdjcn  iiegeben^eiten,  ein  neuer  (Einfall  ber 
Ungarn,  ber  neuniät)xigc  gricbc,  bic  Sloüenfricge.  I)ann  beginnt  ber  5tampf 
mit  ben  Ungarn  aufä  neue,  ^einrid)  aber  adversa  valetudine  gravi  laboravit; 
praesenti  tarnen  aoimo  jubet  cogere  copias  et  morbi  maturationem  jubet 
medicos  accelerare.  Medicis  timentibus ,  ne  aegritudo  animis  graviorem 
efficeret  morbum,  iuquit  vir  robustus  animo:  'Quin  jam  remitto  curas,  quo 
lota  vis  naturae  cum  morbo  pugaet:  est  enim  mihi  quam  primum  opus 
valetudine'.  Et  vehementer  desuadentilms  medicis  adbuc  morbo  laborans 
ad  exercitum  fertur.    @r  erfocht  ben  entfdjeibcnbcn  Sieg. 

^Jiit^t  oiel  bcffer  ift  mag  im  16.  3ot)tl)unbert  Aventin,  Ann.  Bojorum  IV,  22, 
ed.  Kiezler  S.  669,  juiammcnfc^rcibt,  inbem  er  feiner  (Sr^äljlung  ben  i^ertcftt  Don 
S.  (üiellcic^t  burdl)  Gobelinus  bermittelt)  !t,u  grunbc  legt,  aber  burc^  ^öcnufeung 
anbercr  9iac^ric^ten  bic  Sac^c  meitcr  terttjirtt.  2;ic  Üngorn  machen  erft  einen 
3ug  burd)  .Italien,  Sd)n)aben,  2otl)ringen,  ®allicn,  transito  in  agro  N'angionum 
Kheno,  Franciam,  Tnrogos,  Saxonas  armis  praedando  perlustrant.  SeJ  a 
rege  Mersoburgii  superati  proceresque  plaerique  capti  sunt;  caeteri,  ut  hos 
redimerent  atque  incolomes  domum  dimitterentur,  novem  annorum  inducias 
paciscuntur.  ""Rad)  Slblauf  bcrfelben  forbern  bie  Ungarn  ben  Tribut  unb  er» 
t)altcn  ben  .^unb.  Inde  apud  Teutonas  fabulam,  Ügris  canem  imperitasse, 
ortam  crediderim.  ^ie  Ungarn  erjdöcinen  mit  100  000  3JJann,  relictis  Bojis, 
cum  quibus  etArionulpho  ut  vicinis  pacem  initam  pridem  i)er8ancte  servabant 
(f.  oben  «5);  ^einrid^  getobt  bie  Simonie  (nundinas  sacrorum)  abjufc^affen,  fiegt 
an  einem  nebligen  iagc.  Qui  lugam  dedere  a  colonis  jtussim  trucidati 
sunt.    Unb  nun  inirb  t)injugefügt :    ciieteris  deletis,  Septem  dumtaxat  servati, 

3U0S  auribus,  manibus,  naribus  truncatos  rex  ad  confinia  Ungariae  de- 
ucit;  et:  'Ite'.  inquit,  'et  nunciate  vestris  popularibus,  ut  de  caetero 
domi  se  contineant  nee  aliena  adpetant  neque  ad  ea  loca,  ubi  bujuscemodi 
in  eos  carnihcina  exercetur,  ultro  accedant.  (S«  flammt  bies  aus  fpäteren 
Ungarifc^en  6t)ronifcn,  bie  ben  Sianbgrafen  üon  lt)üringen  ober  -l^crjog  t)on 
Sad^fen  ben  Sieg  erfed)ten  unb  bies  ausfül)ren  laffen,  möijrcnb  anbere  iöerid^te 
e§  auf  ben  Sieg  Cttos  bei  ?lugsburg  be^ietjen  (ögl.  S^ümmler,  S)ie  Sage  Bon 
ben  fieben  Ungarn,  3al)rb.  Ctto  I.  'S.  Ö88  ff.).  (Jben  biefen  fd^reibt  aber  bas 
Chron.  Ebersberg.  (SS.  XX,  S.  12)  bem  Äönig  .^cinrid^  au,  unb  bas  jüngere 
(SS.  XXIV,  S.  .^^TO)  fügt  tjinju:  Cesar  autem  septem  reges  Ungrorum  crucis 
patibulo  jussit  appendi  ceterosque  vivos  fossatis  subhumari.  iliielleid^t  gab 
bieö  bem  Sloentin  ^Inlafj  aud)  bie  anbere  ßcgenbe  ouf  ^einrid)  ju  bc^ietien. 

So  l)at  bie  ©efc^ic^te  bes  großen  Äampfeä  ^einric^s  mit  ben  Grbfeinben 
bcS  9leid^l,  ben  Ungarn,  oier  3a^r^unberte  lang  bie  mannigfad^ftcn  unb  Der^ 


©pätric  v^rjütjuingcn  i'oit  bem  Ungarnfriege  ft.  jpeinTic^e.  265 

Icbifbfnottigftfn  (*ntftfQuiiqfn  unb  U,<erönbftungen  ftfal)ren:  feiten  folgte  man 
ben  ält?rcn  unb  treueren  iyeridjten;  t)öd)ften^  roarb  iljre  Darftellung  mit  ben 
^rjät)lungen  ber  Ifätetn  ^cit ,  oft  auf  bie  n)unberlid)fte  unb  Derfet)rtefle 
äBeiie,  öerbunben.  l*tft  im  Überlauf  be«  löten  3at)rt)unbert^  begann  man  noc^ 
unb  nad)  in  ber  <»irid)td)te  ber  lUor^eit  3u  ben  befferen,  oügemeiner  befannt 
qehjorbenen  Cueüen  jurücf^ufc^ren;  auc^  Jpeinric^*  ©ejc^ic^te  geflaltete  fic^  in 
ben  4*iid)ern  einel  "Jiaucleruö,  9tt)enanuÄ,  ihcon^  unb  anberer  fc^on  richtiger 
ali  lange  öortjer.  —  "Aber  bie  ärgfte  unb  njillfürlidjfte  Üierberbung  ftanb  i^t 
nodj  beoor;  gabeln  ber  abenteuerlidjften  ?lrt  mürben  erfonnen  unb  in  bie 
®ef4ic^te  ^rtnric^l,  beionberä  bie  feiner  Ungarnfriege,  eingefügt  V). 


3ni  3at)t  1530  Deröffentlid)te  ©eorg  Stürner  aus  iöaiern  fein  3Jud) : 
Einfang,  urjprung  unb  ^erfommen  be^  Jtjurnier^  inn  Jeutft^er  5iation  (gebrurft 
in  23erlegung  .£)ierontmi  iHobler^  .  .  .  ju  Siemern)-'),  in  bem  er  bie  Vlnfänge 
ber  lurniere  auf  bie  ^eiitn  öeinric^  I.  3urücffül)rte  unb  mit  bem  glürflic^en 
Äampf  aegen  bie  Ungarn  in  Serbinbung  bradjte.  Saä  ^ud)  t)at  einen  bebeu: 
tenben  ^influft  geübt,  burd)  bie  au5fül)rlid)en  unb  tounfcerbaren  @r}ät)Iungen 
bie  ti  gab  bie  3<^i^fnoffen  unb  nic^t  wenige  ber  Späteren  bet)errf(^t ,  als 
aber  bie  Rritif  ba*  gabel^afte  ber  gegebenen  '•Jfat^ric^ten  aufberfte,  bem  ^Äutor 
ben  9luf  eince  ber  nrgften  i^erfälfc^er  tjiftoriit^er  ^Üal)rt)eit  eingetragen. 

?lber  roenigften*  ft^on  Dor  einer  JHeitje  üon  3fll)ten  ift  barauf  aufmerfiam 
gemocht'),  baft  bem  angefüljrten  Jl^uc^  9<ürner«  eine  anbere  Siarftellung  Doran;. 
gegangen  ift,  bie  in  ber  .£)oupt|ad)e  biejclben  Jinge  entt)ält  unb  bie  lenem 
größeren  SBerfe  ^u  grunbe  liegt.  Sie  fiit)Tt  ben  iitel*):  Süon  mann  tjnb  Dmb 
,  loeldjer  orfadjen  roiUen  bas  loblic^  ritter«  i  jpil  beä  turniere  erbaut,  önb 
^um  erflrn  geübet  rootben  ift.  %m  Sc^luffe  fteljt :  ©ebrudt  önb  üolenbt  in 
bcT  (aiferlidjen  Statt  |  ?lugäpurg  am  breljtjetjenben  tag  be^  monabe?  |  ^Jioueni' 
bri».  be»  jars  nadj  ber  geburt  6^ri  fti  Dniers  t)crrn  Jaufent  fünff^un  |  bert 
Dnb  a(^tjei)en  jare.  18  Blätter,  bie  erfien  16  je  4  eine  Sage  unb  bejeic^net  'il. 
5Ö.  6.  ^..  bie  legten  o^ne  Cuftoben. 

SU  ^orrcbe  ftel)t  ein  Schreiben  bes  5JJarr  9Q3ürfung  iBürger  ju  'Jlug«-. 
bürg :  .5^em  öblen  geftrenc^en  l)errn  .g)annfen  Don  ber  'illbm  ju  |)ueburg  9iitter, 
«rbtrurffeft  ht%  fiiffts  Salzburg ,  unb  l)auptman  bafelbft".  „'Jatum  9lug*purg 
om  fünfften  tag  bes  monats  VJooember,  nad)  ber  geburt  (^^rifti  unferö  lieben 
t)ern  ber  minbern  jal  im  XVIII.  jar*.  ^ier  wirb  erjä^lt,  bafe  it)m  Don  bem 
ikitter  „ain  (lain^  büdjlin"  bel)änbigt,  ba^  er  mit  öJefaÜen  gelefen  unb  ju 
btuden  öerorbnet. 

lieber  ben  Süerfaffer  wirb  fic^  jdjwerlid)  etwas  ermitteln  laffen.  'Auffallenb 
ifl  in  bem  Irud  bie  (^ntfteOung  ber  norbbent|d)en  ''Jiamen,  bie  mandjmal  ber 
itt  ift ,  baft  man  fie  nur  auf  jrrt^ümcr  beim  l'rlen  ober  Sefeen  bei  'iülanu' 
fcript«  )urüdfüt)rcn  (ann.  'Jlber  aud)  bie  }u  grunbe  liegcnben  ^ifiorifc^rn  'Hn-- 
ft^auunoen  finb  ber  t)erffl)rleften  *Mrt''). 

(Soen  bieä  5öud)  futirt  :Hürncr  ali  feine  Cuetle  an  (Söl.  X),  bemerft  aber, 
ha%  et,  loeil  er  barin  gefunben  .foldje  Serfürung  ber  'ilbelic^en  unb  löblid)en 


1)  Hebel  bif  Ii(l)tnng  »on  eintm  Aambf  bei  9(r()rn«bUTflrT  ^an«  loOinnrT  mit  eine« 
Klbgrfanbtcn  bei  Unflorn,  ttx  aud)  ti  bte  ^vU  8.  C>rtnTi4«  fltfe|t  isirb ,  1.  ^ormaQr,  ^. 
ViniPolb  S.  7. 

ji   'idj  tili!  -.Uutftabt  tu  ,!  bif  jtofiJf  i-  '  il't 

mit  bei  6(t  ult' :                      ;i  unbefaiu  :(t)  fl^^^  'i-                                             .\\a 

bftlflbfn.     'WfUfrb:!'!;                         tuif  ».^  'rtj.  rljäUniJ 

naiiflemifffn  V    «    T*'                     :;!ij)fnbrta  ■-'  (niifct 

in  bftt  ^iidiljanbfl  (if?i  ■  trtnft  .Sfit  bi  :UiAnd)fn 
(jefäUtflit  mitflfilifilti  i    i  ' 

41  .\(t)  brnutK  bii«  CVirmpUT  brr  Wftniiirnrr  0ibtiotl)t(. 

.')i  jn   finfm   fluHoH   »tut   luntUrbn.tift    .'Uit    ,^    W.  tfflor.  5Jfue   rtetn«  Sa>rif««n  I, 

6.  333.  Itnbft  fidi  bif  »fmrrf:  ;  au«  Ber« 

lanaen  htt  C.  eifelict  entmot  "rttt  bf 

»rof    ?[    «    ^fOft  in  öiehr  »'"»"  btw 

ajfit'  riirf,  babf  Äuuuc  fttljabt  flbtt  Mc4  lil  lc^t'^aU«  itut  •iictniiitbuno .  unb 
nit  ftxt  auf  bfftimmtm  Unflobtn  in  btm  fNtQrrftbrii  öober  ober  fonft  Drntbt, 
blfi;                    ijfr. 


2(56  (Sicut^  22. 

&t]diUAii  bf«  2;t)iitiiit5",  geänbctt  t)abe  „nod)  ötfentnufe  bc?  teerten  Ctigiiiola", 
ba«  et  ju  ^JJtaflbcbutg  betbem  iUcot  ;iol)Qnn  Äitcftbetger  flcfunben  unb  „au^ 
item  fut^en  leutjc^"  ini  iiodjbcutjd^e  übctje^t.  äl^dte  bie  ^Inflobc  tidjtig, 
ba&  bitict  ei  toiebet  oue  bem  '•JJac^laft  beö  Ic^on  1475  öetflotbencn  Lhibijdjots 
3ol)Qnn  QU«  bem  ^aujc  Sinimetn  ett)alten,  inüfetc  iDol)l  an  ein  t)Qnbid)tift: 
li^e«  (*jemplai  qebad)!  roctbcn.  £te  Viac^tid^t  eifd^eint  obrt  im  t)üt)en  Wtobe 
jtoeifel^aft,  unb  bet  3uia^,  bafe  bct  iöefi^ei  beS  Ctigtnalö  ouf  Dtürnets  2üunfc^ 
baffclbe  in*  O^euet  gerootren,  mac^t  fie  rocnigftenä  ntdjt  fic^cict. 

5iod)  ftül^et  finbet  fic^  bei  3tnt)alt  ttjiebetgcgeben  in  einem  ^anbjc^tiftlidjen 
lutnietbuc^e  be§  iHitteiä  iJubtoig  öon  Gib  jüm  ^etttenflein  Dom  3-  1519 
(Cod.  Germ.  %1  auf  bei  SBibliot^ef  iu  ÜJJünc^en)'),  bet  abet  aud)  i^on  ben 
ongefül)tten  ^lucf  benubt  liaben  fonn. 

tHüjnei  füi  beu  äkifaf^ei  auc^  fdjon  bei  ätteten  ©c^iift  ju  tjolten,  ift 
man  ttjo^l  in  feinem  iJall  betcc^tigt.  2;ie  ©piadjc  ift  in  beiben  Sßeifen  eine 
mejentlicft  öetidjtebene :  was  9iürne*i  ielbft  anbeutet,  mcnn  et  Don  einem  Uebei= 
jc^cn  jpiid^t.  @*  meiben  aljo  bic  (Stbic^tungen,  bie  biäl)ei  auf  feinen  ^amen 
gingen,  jum  i^eil  auf  einen  fluteten  unbefannten,  abei  of)ne  ^^»eifel  Siaiem 
an9et)öiigen  3Intoi  jutürfgefü^tt  toeiben  muffen,  mö^tenb  fieilii!^  bei  giöfecie 
S^eil  auf  9lürnet8  Ütec^nung  bleibt  2). 

35ie  Daifteüung  beginnt:  „Slbei  ali  ei  bie  fatifeilid^  fton  eif)olet,  be» 
bund^t  ci  ftc^  gefc^mäd^t  fein  ain  SRömifd^et  fai^fet  oin  obetft  t)aupt  bei  6l)iiften» 
t)eit  genant  meiben.  Unb  feine  etblidje  lanb  Dot  bem  ungläubigen  titan» 
nifd^en  Dolrf  ben  .öuni,  l)e^unb  jungem  genant  —  id)  füicang  bic  lanb  fo 
feinet  maieftat  Doifai  fa^fei  ßatl  bei  ®iofe  jum  9iömijd)en  iweid)  ciobett  unb 
}U  otbnung  bcffelben  geje^t  l)et ,  bic  alio  ttitbet  unbet  jeinei  icgietung  Dom 
ikeid^  abgetallen  ttjaten  -  nit  t)anbtf)aben,  fielen  noc^  behalten  jolt,  befonbei 
ben  genanten  .^uni  fd)tt)at  jin^  unb  tiibut  geben  unb  bcjalen  muften:  unb 
tDolt  ioldö§  in  ieinen  etblit^en  noc^  in  beö  5Römifd)cn  Üteic^ö  lanben  (ju  Dctften 
in  Oft  unb  SlBcftfad^fen,  ©otten,  Sßenben  unb  S^laDcn,  auc^  Soibei  teuffen, 
^e^o  genant  Sötanbenbutg,  Stettin,  ^IJometn,  ^Jteuffen,  2JJed)lbutg,  ©onnenbctg, 
Jluggen  um  (lo)  yanbllün  genant  metben,  mit  met  anftoffenben  füiftcntt)umen, 
tjetifd^aften  unb  ftötten)  nit  met)t  geftatten".  Dei  Sinn  joU  n)ot)t,  mie  aud) 
JRürnei  oeiftebt,  bei  fein,  bafi  pcintic^  um  bet  angegebenen  unglürflid)en 
SBeiljältniffc  miQcn  fic^  gefd^mä^t  gefüt)lt  ^abe  IRömijd^ct  Äaifei  genannt  ^u 
toetben. 

Die  6i3ä{)lung,  beten  njcjcntlidjen  3inl)alt  id)  glaube  angeben  ju  Jollen, 
untei  JDeiDoil)cbung  bct  3ufäfef  unb  ^Ibweid^ungen  bei  9Jürnei,  get)t  bann  foit: 

^cinii(^  gebot  (im  3.  935  dt.}  allen  im":l{cid),  beu  |)uncn  feinen  3'"« 
übet  Itibut  me'^t  }u  jat)len.  ®a  bie^  bie  .£)unen  ^ematjt  touibcn,  Dei- 
fammelten  fie  fi^  mit  SReuffcn,  lottein  unb  anbetn  in  gtofiei  ÜJJenge  unb 
jogen  mit  .^ecieäftaft  in  bie  üanbe  ®otlanb,  SBenbcn,  SdjlaDen  unb  Soibet 
teuffen  (in  bie  üanbc  bet  Cbittitten  unb  SBenben,  aud^  in  bic  ^üiftentt)ümei 
©adjicn,  SBianbenbutg,  S)ütingcn  unb  anbete  ©ebiete.  St.),  bie  fie  einnahmen, 
unb  toubtcn  bamac^  auf  ben  J?aifei  unb  be^  5Weic^§  Öanbe,  tf)aten  gtofjen 
Sd^abcH  mit  „*Jtom",  33ianb  unb  lobtid^lagen  (5J?oib,  91aub  unb  SBianb.  3J.). 
2^a  bieict  Sd^abcn  junatim  unb  uneittägli(|  rtaib,  flagtc  c§  bet  .ffaifet  ben 
^ütftcn  unb  Stäuben  unb  befal)l  binnen  biet  Hionaten  mit  .^eeie§madf)t  Dot 
^laibenbuig  im  fycl^  .i"  ctfdjeinen,  roie  et  fid^  bafelbft  mit  aufgcmotfenem 
Üiegenbem  beS  Ijciligen  JKeid)*  SJannet  einfinben  teetbe.  3llle  jcigtcn  fic^  millig 
unb  bcteit  unb  ftelltcn  fid)  ein. 

G§  ttjeibcn  nun  bie  einzelnen  StSnbe  aufgefüt)it  fammt  ben  gö^i^fi^"  ^^"^ 
©tteitmad^t,  h)ie  fie  untet  ben  ^.pfaljgtafen  unb  ben  ^eijogen  eint)etjogen.  S:ie 
feden  ßtfinbungen  bei  Sotlage  finb  t)ict  Don  9luj.net  toefentlii^  geänbeit  unb 
Detmel)tt  hjoiben.  2Benn  ic^  fie  tt)icbett)otc,  fo  gcfd)iel)t  e^  nui,  iDcil 
einiget  baDon  oud)  ba  benu^t  motbcn  ift  hio  ba^  (^anje  feinen  ©laubcn  fanb. 

1)  S.  bie  Sd^Tift  bon  @uin}>en6etg  S.  l><. 

2)  lieber  3lfirner  bfll.  öoraeljcr  in  ben  gigungsfaer.  ber  2<crl.  9lf(ibemie  itoti,  ©.  »)!  ff. 
St  etfdöeint  aud)  ali  öerauSaeber  ber  fooenannten  SÄeformation  iVriebtidö  IV.  unter  bieUm 
falfd^en  2itel. 


i^tbic^tungen  ber  lutnicrbüc^fr. 


267 


■JUtet  Irucf. 
^foljfltaf  bfi  iKcin 

fjütften  aui  ^Jieberlonb  iinb  anbeten 
5ütflentl)ümern,n)ie.g)eti09Don)i'otl;' 
ringen,  i^enog  üon  '-bar,  t^ütft  „oufe 
■Ätmioba",  ,^ütft  unb  Ötaf  aus 
bft  Äcamponi",  Wntfflraf  bon  ^on« 
tonien,  fi^ürft  uon  3»'^^"«^;  J^Üdlöie 
Don  Äoln,  Itiet  unb  lungern  :  Stdbte 
'Äodjen,  Süttid),  ^tejj,  Äöln,  5Jlainj. 
^ujammeu  bi*  in  bie  11  000  'Uionn. 


Öerjog  }u  gfronfen: 

ftx\o^t  öon  JBö^mcn  unb  "UJätiren, 
?)JarfcirQfen  öon  3)leiBen,  jütjt 
»onjjolianb,  ein  junqer  ^Pfol^igraf 
Don  Sittelsbac^:  ^iic^of  öon  Strofe- 
butglbomol?  genannt  „Don  Silbern") 
mit  9  ©rufen,  "ilbt  ^u  Julba;  Stäbte 
gronffurt,  ilüüriburg,  5{otenburg  unb 
onbere. 

3u?onimcn  bi«  an  9000  ^onn. 
Öetjog  ^u  Sc^iDnben. 
^fr^oge  Don  Icpf  (ifcf),  St^iltern, 
^rfl'au*  Uditlanb,  Warfgraf  Don 
•ülironbel -.  4<iid)of  üon  ÜJlailonb; 
SBiät^ümfr  'Jlugöburg,  ßic^ftdtt,  ßon» 
ftanA;  Stäbte  '^ugeburg,  ^^tici^, 
Gonftanj. 

3ufaminen   bi4  an   lufiOO  Wann. 


2i\:\.':,'  au«  5böl)merlanb,  ^erjoge 
Düii  iJkrun,  „aufj  Ärabatcn",  Wor!- 
graf  aui  Crfterreid),  2  Warfgrofen 
ppii  >Miir,^,ii.  ,"tiiTi"t  non  SUrabont, 
X.'  tcnberg,   ,au| 

C*  ■  col^burg,  2ri« 

ent ,  ^cgrnsburg,  ffrfifing;  aud) 
anbere  i»rdlatfn,  öraffn,  j^reif,  ^er« 
rrn,  iRittrr,  Anregte,  auc^  «idbte  unb 
t'anb. 

3u|ammfn   bi«   on  1200u  Wann. 

«ijdjof  \u  Wainj. 

JBiistt)ünier  aud  il)üringfn  unb  ^efffrt, 
unter  benen  11  Wtaffn. 

ffrjog  Don  l'ottjringfn. 
aju  Diele  anbrre. 


JRüxner. 

ßonrab  ^»foligraf  bei  9lt)ein  : 
jjürften  ou3  ^Jiieberlanb  unb  onfto- 
ftenben  Öegenben  (bte  Jütften,  ©ro* 
fen  K.  iverbcn  nadjljer  unb  jtoat 
mit  beigefügt fu  l'iomen  genannt,  ali 
•tieriogc  „im  (*belfaß",  ^u  It)üngern, 
ju  «r)mburg,  Warfgrat  ?,ü  ^onta« 
monfon,  il*uUion,  *|}rini  ju  lf)olo= 
fan,  •£)ctjoge  ,^u  l'ott)ringen,  iöor, 
JBorbon,  ©rat  ^u  55urgunbtcn,  '4>tinj 
JU  Wolelno);  *ij(ftöfe  ju  iricr,  Äöln, 
C'üttid)  (.f)er3og  JU  it)ungern);  Stöbte 
Wefe,  «acften/itöln,  iiüttid). 

Cbetftcr  |)auDtmann   SBolf  ©raf 
JU  Äa^eneüenbogen,  Warjc^aß  u.  f.  to. 
u.  f.   JD. 
3ufammcn  11000  Wann. 

Gonrab  ^crjog  ju  O'^anfcn  (f)ier  in 
ber  Crbnung  ber  4te). 
33iJc()of  Don  Silbertina  (Strafeburg), 
?lbt  jugulba.  —  |)erjog  ju  Wcran, 
©raf  JU  fingiere  unb  i^aris,  ju 
©enf ,  ^ennenberg ,  SJiompeliarbt, 
ßleoe,  ^erjog  ju  5?ar,  Watfgraf 
JU  granfen  unb  auf  beni  9torbgou, 
©raf  JU  9iaf|au,  m  |)oIlant,  ju  SÖer» 
manbo^Ä. 

3u!ammen  bid  on  9000  Wann. 

^erjog  f)ermann  ju  Schwaben. 
SHifctiof  Don  Wailanb,  ber  SOicar  hti 
JReid^^,  unb  bie  ©tobt  Wailanb;  «i- 
f(^öfe  Don  "Mug^burg,  l*id)ftätt,  ßon« 
ftonj;  Stäbte  ^Jlugeburg,  (Sonftanj, 
Solot^)urn.  —  ^erjog  i)u  syaiern, 
JU  i^rabont,  ju  ,'3lrbenien" ,  ©rof 
JU  .'pollonb,  Warfgrof  ^u  3üli(ft, 
©raf  JU  .fiennenberg,  ^erjog  ju  iioi})-. 
ringen,  5*urgunb,  „in  Ärabatten", 
©raf  JU  f^lanbern,  ^erjog  ju  Weron, 
©rof  JU  *ilnbed)«,  ©raf  juWompeliart. 
3uiammen   bi*  an  lOOOo  Wann. 

^lerjog  iBertV^^  '"  2*aiern. 

*ifd)i.ife  ju  Saljburg ,  greifmg, 
'i'afiou,  Irient  unb  ^Jieaendburg.  — 
2  •btr^cge  JU  ^aicrn,  Warfgraf  3U 
Crfterreid),  ju  Wütjren,  .^erjog  ju 
6oDoi)en,  ©raf  in  .^vnnegou,  ju 
„Sempt*,  .^lerjog  ju  Si<urgunb,  ju 
i<öl)men,  *4.Uinj„uff  ber  S(t>ampani)" 
Worfotof  JU  ,3ifterreid)",  l'anbgtof 
in  „(?beUafe* ,  ©rof  ju  SAeijern, 
©rof  in  „ilogbtlanb*,  ©rof  ju  .t>ol)en» 
n^arbt. 
3uiammen   bU  an  12  000  Wann 

v"'^^-^   "-nj. 

tiiburg,  1'oberborn,  C4« 
....;ibfn  (in  bet  erflen  Auf- 
lagt Wentmogarbeneforb  »  fRünflet). 


268  ^^scurt  22. 

S5et  Äaifet  au«  feinen  örblanben  bid   Der  ßaiiet  mit  2  Söbnen. 
on  16000  3Wann.  ^«JOflf  »on  ©d^tefien,  Sßeftfalen,  (Sn 

gern,   .ipoQanb ,  58öi[)mcn ,  ^JJotfgtaf 

}u   5Jläl)ten,   gütft    ,„ju   Detman^", 

ju  9löcQnicn ,  ;ju  JReuffen,  ;iu  *4-^om« 

metn  unb  bet  SBenben,  ÜJiotfgraf  ju 

©tobe,  ^folisqtofen   ,^u  ®a(!^fcn  unb 

2:t)ütin9en,  32  ®tafen. 

Tqju  füflt  5Hürnet  noc^maU  alä  |olcf)C  bie  ,au§  eigener -^ülfe"  jugejogen: 

^erjog  '^Irnolb  oon  SJaiern,  •iperjog  in  lybljmen,  ©rofefürft  in  Oteufjen,  2  .per» 

joge  in  ^Jpolen,  ^erjog  in  ^ütlonb,  ^üi^ft  1«  3l8canien,  ©rof  ju  „Slrmcniacf", 

^Jlorfgraf  ^u  ^4Jontomonfon ,  ®raf  ju  ^obeburg   unb  13  anbere  trafen.    3"= 

famtnen  6240  *Pferbe. 

''Hüei  jufammen,  fagen  beibe,  belief  fid^  bo*  §eer  auf  69000  Wonn  ^n 
$ferb  unb  ju  0f"6- 

„ilBaS  fic^  ba  begeben  t)at  »är  ü"  ^ong  ju  fcj^reiben,  toann  e%  mir  ju 
meinem  fürnemen  nit  bienlid^  ift,  befonnber  \o  loil  ic^  ben  ßronicffcbreibern 
faeüolf)en  tiaben".  So  ber  alte  S^rucf,  bem  Ütürner  fid)  foft  loörtlic^  anjd^liefet. 
S)o(^  erjäbtt  jener:  ber  ungläubige  ftönig  fei  flüchtig  Der  jagt  unb  aui  bem 
Äönigreid)  233enben,  ©(platten  unb  2Jorbern  SReuffen  gan^  öertrieben  biö  in 
^iormegcn,  ba«  er  einnahm  unb  befaß.  Süie  bio  6t)ronifen  fc^reiben,  fei  ^ior: 
loegen  bamolö  juerft  ein  flönigreid)  genannt  roorben,  „barüor  ain  freije  porten 
be?  möre§  gettjefen".  ^iac^tjer  fei  ein  ilönig  ^riftlie^  gemacht  unb  genonnt 
„fünig  ^ainrid)  ^u  Sranbcnburg,  aud)  bie  5)iarcf  genannt.  (*r  luar  auc^  ber 
erft  ß^riftenlic^  fünig  in  ber  'Viaxd  23ranbenburg".  ^a  aber  bie  SL^enben  unb 
©otten  fo  fdjrocr  „oon  ben  Üeutfdjen  crniber  lagen",  au%  iljrem  (5igentl)um  unb 
Rauben  »eid^en  unb  toieber  nac^  .^unenlanb  ^iie^en  mußten,  ernjät)iten  fie  unter 
fid)  einen  ßönig,  bcfd^loffen  Wotlanb  unb  äöenben,  als  it)nen  ^u  fern  unb  un= 
gelegen,  bem  Üiömifdöen  flaifer  ju  nobe,  aufzugeben,  „unb  füran  iolt  er  oin 
fünig  ber  .^unen  unb  nit  mer  ain  fünig  ber  Sotten  unb  äBenben"  genannt 
tncrben.  2ie  ßbroniffc^reiber  berichteten,  baß  baüor  „.^onenlanb"  burd^  ^aupt^ 
leute  regiert  unb  nac^mal«  „.^ungerlanb"  get)fiften  iDorben  fei.  „l'af?  idje  blei» 
ben  unb  fumm  föiber  auff  metn  angefangne  materi". 

5Don  biefen  neuen  lingel)euerlidifeiten  f)at  JHüiner  nidit«  erjöl)lt,  nur  furj, 
ba§  bie  ^unen  au§  bem  Äönigreic^  ber  iJlbotriten  unb  SBenben  tt)ieber  in  i^r 
9lei(^  ^u  jungem  »ertrieben  hjurben. 

3;er  S:rudf  fät)rt  fort:  ^einrid)  fei  nad)  bem  ©ieg  allenthalben  in  ©ot» 
lanb,  iEBenben,  ©c^laöen  umberge^iOöcn ,  wo  er  großen  Bdia^  oon  9ial)rung 
unb  ©etreibe  gefunbeu,  t)flbe  bie  t'anbe  befe^t,  ,befonber  iüorber  Sieuffen,  nac^ 
aller  notturft,  bae  bann  genannt  tuirt  bifer  jeit  ^^^reuffcn,  ift  Stettin,  *^omern, 
SBranbenburg,  5D]ed)elburg  unbe  Stargarten";  roofür  9türner  fagt:  „befaßt  bie 
lanb  ...  bie  biefer  ^eit  SBranbenburg,  2Jiecbelburg,  *.^ommern,  Diügen,  ^olfleqn, 
aud)  Söenben  gnant  werben". 

^ier  fügt  JKürner  ein:  man  finbe  aud^,  bafe  J^einridi  bor  bem  flampf 
gegen  bie  Ungarn  eine  Sßatlfoljrt  nad)  DJauerfird)  in  Jöaietn  gelobt,  bie  er 
jejft  mit  feinem  oberften  5ct^t)fl"plmflnn  ®^Qf  Söaltcr  tion  ber  ^oi)e  gemacht '). 
Diefe  ÖJefc^ic^te  finbet  fid)  au^  in  bem  2urnierbud)  Subloigs  Pon  @ib-). 

Die  ältere  ?lufieid^nung  get)t  fort:  ber  Äaifer  fei  nad)  ^aufe  gebogen 
„burc^  fein  lanbt  ^^raunfcftweig,  bie  jeit  Sac^fen,  unb  burd^  bas  l)inber  t)ert;iog= 
tumb  Jufter  unb  Senn  unb  fa'm  gen  ®öttingen  (burc^  fein  Sanb,  ali  öorber 
unb  binber  ©ai^fen  mit  bem  Sanb  ju  Döringen  unb  .5)effen  .  .  .  unbe  fam 
über  bie  Dufter  unb  l'ön  bin  gen  ©ötting.  ^.  "  Unter  Seun  ift  tt)ol)l  bie  Seine 
gemeint;  ttaa  »dufter"  fein  foU,  ift  mir  unbeutlicb,  tJielleic^t  ber  Deifter,  Wie 


1)  6«  bejiebt  fid^  bicfe  Sage  auf  jloei  Statuen  in  ber  genannten  Äittfie ,  bie  nacft 
ATentin  V.  6  bem  fttiioS  i"»einrict),  beä  Äöntg^  So^n,  unb  feinem  J^elb^etm  *att)o  naä)  iljtem 
Siege  übet  bie  Ungarn  errid^tet  worben  finb:  er  fftgt  I)inAu:  Vulgns  imperitum  Uainricnm 
regem,  qui  ante  12  annos  obierat  credit.  -  SlUeS  möflUAe  über  ben  9latbo  gefammelt  {lebt 
Acta  SS.  Jnn.  111,  S.  892  ff. 

2)  6.  ®um))enberg  a    a.  C  2.  12  9J. 


(ihbic^tungen  bet  lurnierbüc^er.  269 

man  aui  tintx  älinlidftn  Stelle  uac^iiet  {(^liegen  fann),  alfo  genannt,  barumb 
ba^  et  bte  @otten  }ui  felben  jrit  be^tDun^en  ^at*.  .^tet  t)telt  '^eintid)  benen 
bie  ibm  in  ben  Ätieg  gefolgt  einen  tjetrlidjen  ^of  unb  aßetlei  ^teubenfpiel. 
Ta  ibm  aber  ofleä  ju  wenig  }ii  fein  ^ien,  backte  et  ein  lutniet  unb  ftemö 
Äittetfpiel  jujutidjten,  toie  es  bem  ?lbel  in  t)od)beutfd)en  üanben  unb  im  Sieicft 
noc^  unbefannt,  aber  in  JBtitania,  ÜJollia,  li^ngeilonb  im  öebraucfe.  Xie  5"'^''**" 
fiimmen  Iv  ''-'  ■  manche,  ba  bie  :Heife  fid)  bi^  ine  btitte  ^aifi  Dcrlängctt, 
liebet  nad  ^-'^fn  mären.     Tic  tiet  dürften  be»  Äeic^«,  ^^^fat^gtaf,  Jpet» 

»oge  Don  ^^uh^...,  cdiroabcn,  Meiern,  etnennen  je  3,  bet  ßaifet  auc^  3  ÜJknn, 
oie  ,ben  -turnter  ontdilagcii,  'd)iden  unb  otbnen*  ioÜen:  bet  ?lutot  nennt  bie 
9Jamen;  iRürnet  je^t  ^um  l\)t\[  anbete  an  bie  SteQe. 

Qi  folgt  eine  mritläuftige  @ef(^i(^te,  toie  biefe  ben  'Jtat^  beä  faifetlid^en 
Seaetät«  ^(eiftet  ^t)i[ip«  iuc^cn,  unb  mit  feinet  ^ülfe  12  21rtifel  füt  bie  Ctb' 
nung  be*  2utnier^  teftciefe^t  ttjerben. 

Tann  follen  bie  (Motten  unb  SSJenben  (bie  Cbittitten  unb  SBenben.  Ä.) 
liiiebet  ju  ben  Jpunen  ab.  (*in  i^eil  bet  i^ütfJen  wot  nac^  ^aufc  gebogen, 
um  ftc^  ouf  baä  lutniet  öotjubeteiten:  mit  ben  anbeten  jogte  bet  ßaifet  „^en 
(5:  *id},  ?lngetl)aufen,  3unblingbutg,  öJotödöIat.  unbe  gen  ?Öloibenbetg  (ömtd), 
E  :  .v't^aufen,  Cuebelnbutg  unb  uJlepbburg.  5{.).  2;et  Äaifet  ^at  ein  befon» 
ocrcs  iüettrouen  ju  ^erjog  ^einti^  Kiontab.  Ot.)  üon  gi^anfen,  bet  auc^  l)eim» 
gebogen,  unb  tuft  it)n  ^utütf.  Tieiet  ttifft  ben  Äotiet  mit  anbeten  gütften  bei 
.^Ingermunb*  auf  einet  ^aibe  liegen.  „Se^en  etlid)  Jttonific^teibet,  ba«  eä 
an  bem  ort  be^dje^cn  fei)  ba  rje^unb  Stanbel  (Stenbcl.  :H.)  t)ingebalDen  ifi,  fei) 
ro^umol  \u  baroen  angefangen".     2:ie  Sotten  unb  Söenben  famen  mit  200  ^fet^ 

-  :  :i  um  ÖJnabe,  beflagten  fit^  übet  bie  faifetlidjen  .^auptleute,  bie  fie 
,.;rü  .luMtanb  gereift.  2et  Äaifet  öetjiel)  unb  fe^te  neue  .£)ouptleute.  Tann 
btad)  et  auf,  am  lonnerftag  r.ad)  'Änbree,  unb  ließ  baö  Jurnict  onfagen  auf 
Sonntag  nad)  l).  Xretfönigtag  ^u  IRagbcbutg.  Sa«  gefc^ot)  939.  (?i  titt  nad) 
^otfd)lai,  fein  ©o^n  Ctto  ,gen  Cuetlanbenbntg,  ^iattbaufen  unb  (?mbid)*, 
bet  onberc  ^eintidj  .gen  5Jtaunf(fttDeig  unb  in  ba«  fiitftentum  jrtifc^en  Ieutfd)= 
eget  unb  l'eün  (jteift^cn  bet  lüftet  unb  l^ön.  St.)*,  anbete  ,gen  ^albetftat, 
SÖengetob  (933atingtobc.  JR.)  unb  SJlaibenbutg'. 

Totauf  enblid)  ge^t  e^  an  bie  iBcfdjteibung  be#  luiniet?  felbfi,  bie  bie 
legten  ".  jyiättet  füllt.    Ta*  *ud)  id)Iiefet: 

„Unb  folteret  maffen  ift  ba«  .^ietlic^  unb  löblich  tittetfpil  be^  tutnieti 
auff  bie  oiei  fütftentljumb  fommcn,  genjibmet,  unb  bie  bemelten  fütften  bie 
etfien  obetflen  öögt  be»  tutnieti  gefegt  moiben,  bie  felben  ftei)t)ait,  btieff  unb 
figel  fi)  nod)  innget)Qltcn  t)aben  bife  auff  ben  l)eutti9en  tag,  unb  ift  befc^ieben 
aU  mon  jalt  nad^  bet  gebuit  ö^tifti  unier«  l)ettn  neunljunbett  unb  öietjig  jat". 

9(ürnet  folgt  uenigftend  in  bet  ^auptfac^e  übetaQ  biefet  Tatftellung,  bie 
mon  nidjt  anbeti  benn  olÄ  einen  SRoman  bfvirt;ncn  fonn,  bet  auf  einem  bifio» 
rifd)en  -^jintetgrunb   mit  »otliger  »yteibeit  -ift    unb  felbft  oud)  nic^t 

ba«  getingfle  gefdjidjtlidje  ^n'^^ffff  bat.  ;t   bonn  eine  äbnlidje  3)e- 

'ctjteibung  fpdtetet  lutniete  bei,  Don  benen  to«  nädjfte  im  3ol)t  942  ju  9ioten» 
iitg  ou(^  nodi  unter  ^eintid)  get)alten  fem  foQ. 

&lfid)n)ot)l  baben  fid)  bieder  ^t.)äblun^,  h>ie  fit  butc^  9lfirnet  üerbreitet 
tooib,  bie  ^ifiotifet  bet  folgenben   Htit  bebient. 

let  etfie,  bet  fie  oufnat)ni  '    d  mit  befonnt  ift,  Seboftion  f^tonrf, 

in  bet  leutfdjen  ^iotion  (>l)ioni'  ;    S.  ''iaff.!,  bet  nad)  einet  jirmlid) 

'•-*" —    "-''''iing    bet   ©efdjid/..    *,.w,,Lid)9   oud)    bie^e    f^abeln    rciebetbolte. 

ic^te   fie   in  Sierk  (^iftoria   Dom  Urfptung    unb  ".Hnfunft    be* 

.    :l  I.     Unb  noc^   öfter   mögen   fie  in  ben  Schriften   bcr  näd)ften 

:  ttorben  fein. 

wbtxi  obet  brmSditigte  fid)  iljtet  Stotuff,  Mrbanb  fte  mit   anbeten 
lüdjndjten  übet  bie  !  ^  Uönigi,  erfonn  in  teid)em  Wafte   neuei 

iin^u  unb  gob  eine    ;  .1)c    unb    obenteuerlid)e    SPefd)tfibiing   ber 

Ungarnfd)lad)t,  in  ber  er  JclunKtmanrn  ba«  ju  ergänzen  fttebte,  ruat  jHiirnet 
ülä  nid)t  in  feinem  'i'lone  Iiegen^  überging.  Seine  beiben  "ü^txU  finb:  Jj^iftorto 
Don  bem  alletgtoemät^tigfien  ?c.  5"'^""  »"^  C">fttn ,  ^eitn  ^vintidien   bei  I. 


270  (Siccm%  22. 

beö  9JaiHfnd  ic.  (lö36)M  4.  unb:  6f)tonifa  unb  Antiquitates  bei  alten  fehlet» 
liefen  Stifftg,  bet  JRömtfd^en  *uvg,  colonia  unb  Stabt  ^tarfjbutg.  Oefeo  auff? 
neue  gebrucft  ,^u  ünv^iq  1«)06  fol.,  ,^ujammcn  mit  .i>at)n#  Uebetj.  bei  Zijitlmax). 
®Q§  Uüejentlid^e  feiner  \*tjät)lung  ift  foIgenbeS^);  «Jioc^bem  .^leintid^  bei  SJlagbe: 
butfl  690<t0  ^lann  gejammelt  t)atte,  jog  et  eilenba  nadj  jetnet  ©tbftabt  THex^i- 
bürg,  bie  bie  Ungarn  ctobett,  gcplünbert  unb  Detbtannt  Ratten,  unb  lagerte  fid) 
beim  Schlöffe  ^copen;  er  ging  bann  über  bie  «Saale  unb  bejejjte  ben  .Reujd^« 
berg,  ber  bamaU  JRabi  genonnt  n)urbe'').  Sie  Ungarn  lagerten  beim  ^orfe 
Scölen.  '^loäj  feien  bie  ©puren  beiber  Üager  ju  fet)en.  ?lm  folgenben  2age 
erfc^ien  bai  grofte  ^eer,  ttjie  ei  SHtiiner  einjeln  aufgefüf)rt,  unb  lagerte  bei 
äBeifeenfeU  beim  Torfe  S)bl^ig  auf  bem  5öerge  Ireleroi^.  ?Im  näd^ften  läge 
fanb  ein  JReitertreffen  ftatt,  bäi  bie  ^Jiodjt  trennte.  3lber  am  läge  barauf  be= 
gann  bie  ©c^ladjt  am  ©ic^ent)ol,ie  Scol^ig  genannt  beim  jt'orfe  ©colen.  2)ie 
Ungorn  »urbcn  befiegt  unb  bi«  öernburg  Derfolgt  (f.  oben  ©•  263),  nid^t 
40000  fonbern  100000  erfd^lagen,  öooOO  gefangen. 

IRürnerä  6rjät)lungen  fanben  aucft  ©ingang  in  bie  3imn'fi^nfc^e6t)ronif*), 
bie  il)n  unb  feinen  äJotgängcr  auöbrürflic^  citiert,  aber  ju  (Stiren  ber  f}amilie 
audö  noc^  einige  anbere  »Fabeleien  tiinjufügt.  .^einri(^  jte^t  ju  "Anfang  mit  einem 
mächtigen  Slbel  au«  f^ranfen,  Sad)fen  unb  JR^einftrom,  infonbert)eit  ben  ©rafen, 
^freien  unb  ?lbli(^en  aui  bem  ©c^loar.^ttjalb,  ander  welchen  auch  herr  Friderrich 
und  herr  Gotttrid  gebrueder  freiherm  von  Zimbern,  gewesen,  gegen  ben 
fierjog  iöurcftarb,  bem  fein  lod^termann,  konig  Ruodolf  von  Frangkreich, 
Burgundt  und  Arelat.  in  aigner  person  zugezogen,  liefert  eine  Sd)lac!^t  bei 
3Bintertt)ur ,  darin  kaiser  Hainrich  erstlichs  unden  gelegen,  bann  aber  bie 
®cgner  in  bie  QflucJ^t  fc^tägt.  ©ed)^  ®rafen  unb  -Ferren  tocrben  genonnt  bie 
auf  feiner  ©ette  ftanben  und  sich  in  diser  schlacht  dermassen  gehalten,  dar- 
durch  ermelter  kaiser  ein  solchs  vertrawen  in  sie  gesetzt,  das  er  inen  her- 
nach die  hohen  praefecturas  und  haui)tmannschaften  in  Obotriten  und  Wen- 
den in  verwesen  eingeben  (©.  43).  ''Uaä)  bem  ©iege  über  bie  .^unen  luerben 
jmei  Don  it)nen  baju  ernannt,  die  sie  regieren  und  bei  des  reichs  gehorsame 
behalten  sollen,  nad)  it)rem  Sob  beim  ''^Ibfall  ber  Cbotriten  unb  ber  neuen 
Unterwerfung  biefer ,  bie  nac^  iHnrncr    er^äf)it  hjirb,  tiier   anbere,    unter  benen 

triebrieft  }}reit)err  non  3'"'l'*ic"'  beffcn  @rab  man  nocft   je^t  in    einem  Älofter 
bel^baufen  in  Casuben  in  einer  befonberen  ßapcße  fel)e. 

3faft  ^»ei  3at)tt)unberte  lang  behaupteten  Stürners  ^rbitfttungen  einen  ^latt 
in  ber  ®cfcftitftte:  felbft  unfcre  3fit  t)ot  ficft  it)ter  nocft  nicftt  ganj  ju  entlebigen 
oettjufjt.  3id)  bemerfe  nur  einiges  über  iftte  SJerbreitung  unb  nenne  bie  nam: 
pofteften  5lutoren  fomic  bie  befonberen  ©cftriften  über  .^einri(ft  unb  feine  S^ü. 
—  6t)r.  Span  gen  berg'''),  3fabriciuä")  u.  a.  Derbanben  mit  ber  Slarftetlung  93r:)» 
tuff§  bie  9iacftrid)ten  ber  ölteren  Cuetlen  unb  goben  fo  eine  in  i)ot)em  ©rabe 
öermirrte  ®efcfticftte  ber  bie  Ungarntriegc  betreffenben  ^Begebenheiten,  etwas 
toerftänbiger  reiftte  93ünting')  bie  Ueberltefcrungen  beiber  ^Jlrt  jufammen.  (Srnft 
@raf  JU  ^JJJonsfelb ")  giebt  in  feiner  9lebe  über  bie  ©efcfticftte  ^einrid)§  bicfetben 
Strtftümet;  ein  poeta  laureatus,  SSogeP),  feiert  auf  biefem  ®runbe  in   einem 


1)  Stouflabt,  Xic  aüo^lftabt  bon  Äeufiftberg  ®.  19  tl,  fü^rt  nur  »rotuffe 
C^tontf.  Die  juerfl  1557  erfcöien,  an,  unb  l)äU  alfo  eine  ©d^rift  öon  Peiper,  Lipsia,  bie  bt8 
155.3  tet(5t  (aber,  tote  et  felbft  bemcrft,  toa^rfd^einlit^  fjjätet  betfagt  ift),  für  eine  CueKe 
beffelben,  looran  flor  niifit  ju  bcnfen  tfl. 

2)  ^iftotio  c.  2;  epronifo  c.  1.^,  S.  439-.^08.  3äai  ber  3.<erf.  aufterbem  in  beröiftorta 
unb  in  ber  6öroni(a  c.  Zi,  ©.  545  ff ,  übet  bie  &t^<i)\aite  &txnn^i  etaö^lt,  ifl  faum  rtAtiger 
aU  bieg. 

3)  Zai  «efete  3ufa|  ber  Ctironifa  2.  495. 

4)  »b.  I  ber  ?lu«flabe  beg  Vit.  SDer.  S.  49. 

5)  (3Jiann*fclbifd)ei  5äcöfif(t)c  61)ronilo.    vm.   fol.  S,  1Ö7  ff..   (lie  erfte  3lup.  1572). 

6)  .Saxonia»'  illustrntae  Lips.  l&ifi.  fol.  S.  113.    (3)ie  erße  9lufl.  c.  t.  Orr.  etirpis  Sax.  1598;. 

7)  S3raunfd)toeiflif(fte  unb  l'üneburfliftöe  ßljronifa.    SKoftbeburg  1586.  fol.  S.  24a    26b. 

8)  Oratio  continens  liislr.riam   Hinrichi  I.     Frf.  15K).     4.  S.  17  u.  19. 

9)  Uiiflrtft^e  Sc^ladjt,  b.  t.  ^loetifdie  SBcfdöreibung  ber  gemaltiflen  flrofeen  Ungrifd^en 
©Alad^t,  toetcb«  ^«5]^'  feeinrid^  ber  ßrfle ,  Auceps  genannt,  a.  93;^  bei  äJlarffcburg  ic.  ge« 
baiten,  burd^  .,iac.  ajogeln.  1620.  4.  —  6tn  anbereS  Sudd  genügt  ju  nennen:  Ueinrici 
cognotnento  Ancapis  etc.  consaltatio  cum  execotione  der  Fechnere.  Wratisl.  1^61 .  4.  ©6  giebt 
andS  einen  magern  Utberblid  feiner  ©efd^id^te. 


^tbic^tungen  bet  lutnietbüt^et.  271 

umfangstfidjen  öebic^t  bic  .gelualtige  gtofee  Ungriic^e  Sc^lad^t".  -  Tlan  er« 
fannte  jeboc^  and)  balb  bie  UnDetrinbarfett  biefri  f^abetn  mit  ben  ^ac^tidtten 
bet  alten  unb  edjten  Cuelleti ;  "üloentin  übergebt  fie  ganj;  jclbft  Spongenbetg') 
unb  gfobticiu»-)  tüt)ltfn,  rote  ti  fdjetnt,  baö  Ungereimte  tt)tet  (|t;iä^IunQ; 
SBrunnet')  griff  ta^  üJanje  al^  pure  5'il'fif'  entfd^ieben  unb  ftäftig  an;  felbft 
Sunauro  in  feinem  übrigen«  longroeiligen  unb  jebe§  gefunben  llttt)eiU  entbct)= 
tenben  i^ndje*)  fab  tin.  baft  nic$t  @efd!|td^te,  jonbcrn  fpätere  ©rbic^tung  tjier 
oorliege.  So  fef)len  auc^  in  be?  ^^olatiui  Aqnila  Saxonica^),  einet  an  fid) 
t)ö(^ft  ic^roacften  öompilotion,  roentgften*  bieje  ©rbic^tungcn;  "öülfe**),  butc^ 
fclfc^e  yiebc  jut  Satetftobt  gettie^cn,  oetfuc^te  umfonft  bie  2ßal)t^eit  jenet 
"Jtadjric^ten  ^u  tetten.  ^JJac^bem  tec^aten')  bie  @ef(^id)te  .g)einrid)ä  auS  ben 
CueUen  geroifferma&en  tjetgefleöt  unb  neu  begtünbet  t)atte,  fonnte  nut  ein 
SJulpiuä")  fie  noc^  einmal  ^u  üerbteiten  fachen;  fc^on  ©unbling")  t)atte  ti 
faum  nöttjig  bie  oöUigc  ^Jiic^tigfett  betfelben  ju  bemerfcn.  —  (^teilic^  et» 
Ijielt  fid)  bie  fabelliafte  (öcfc^it^te  Stotuff^  in  einet  jäl)rlic^  ju  Äeufdjberg  öon 
bet  fian^el  ttctlelcnen  ör5ät)lung  ber  großen  Sc^la^t '").  Slbet  unoetjei^lid^ 
unb  unbegreiflid)  bod)  bleibt  t% ,  roie  in  ben  ncueften  ^^''^n  noc^  biefe  in 
t)iftortic^e  iöerfe  aufgenommen"),  toie  auf  @ruub  btefer  ©tbidjtungen  t)in 
topogtapl)ifd)e  Untetfuc^ungen  angefteßt  roerben  fonnten.  JIBenn  bie  l)iftotifc^en 
@efeUfd)aften  fic^  t)ergeben,  folcften  längft  abgetl)anen  fabeln  auf#  neue  ©eltuiig 
unb  'änfe^n  ^u  öetft^affen,  möchte  it)t  ^fu^en  nid^t  mit  Unied^t  bejroeifelt  unb 
in  5tage  geftetlt  roerben. 

hänget  etfjielt  fic^  unb  beffet  begtünbet  eifcftien  roa§  übet  bie  (Jinfüt)tung 
betXutniete  betidjtet  roat.  Sdjon  ba?  (hron.  picturatum  fagt  etroaö  ät)nti(^el 
aui  (f.  bie  Stelle  oben  ©.  237),  unb  felbft  tu  einet  Stelle  be^  Widukind 
(c.  39:  in  exercitiis  quoque  ludi  tanta  eminentia  superabat  omnes,  ut  etc.) 
glaubte  man  eine  ollgemeine  JBeftättgung  bicfct  'Jiac^tid)tcn  ju  finben.  ©o 
routben  felbft  ÜJJänner  üon  ernfterer  Jyotfdning,  roie  l'eljmQnn  in  feiner  6t)ronif 
Don  Speicr'-),  jur  'Jlnnaljme  biefet  '•Jiad)rid)t  im  allgemeinen  betoogen.  Unbe« 
bingtet  folgten  anbete  JHürnet:  3Jlobiu5  nal)m  feine  @rjäl)lung  felbft  toörtlid^ 
überfe|it  in  fein  *uc^  Pandectae  triumphales'^)  auf;  bie  iutniergefe^e  roiebet= 
l)olte  unb  etrocitette  mit  neuen  6tbid)tungen  ©olbaft'*).  (*«  fet)lte  ftetlic^  gleitJ^ 
nic^t  on  äöibetfptud) :  ifc^ubi,  'ßl.  Jpunb,  ü)l.  (itufiuä'^),  fpätet  Jptunnet  et= 


I)  6.  171:  .ramm  —  ba6  idft  StqfoTgt  tragr.  bn6  ei(9iüfneT)  Don  bem  feinen  etloan 
baju  gctdan  ^abtn  mö^te,  bog  nit  allet  linge  fann  brraiefen  toeibrn". 

J)  r     1  '1     -.   I'... — .,«  YK}n  Dairat. 

3»    \  2.  425  ff. 

4)  li  apM   rooJerant«  Dieterichio,   ftecnrante   Heoric«  »  Bnosaw.  166S. 

4.  (iDitbriHu.i  >ii.i  iiiriiiiit  Xitd  in  Impp.  Ocrman.  fun.  Saxonicae  bi«t  Aafni«Uea  ed«nto 
Dietrricbio.  l«i*iu.  i.)  e  :tM.  Sgl.  irbo4  C  40  n.  80,  h)o  (in  Zl)til  btr  (fabeln  bo4  auf« 
Otnommtn  toirb 

.'>)  V   r  .^mti  anbtrt  ifülftft  bft  ^tit   »'«IJenlirocb.  Pi-nUs   Saxonica.  1«J65. 

4.  unb  ^.  HaWtx-  unb  ifönigtidirontfa.  1<j76.  x.,  ^abr  id)  iiii^t  fltftlirn. 

6)  !!■  .  .-    -^.  .1^     ,     .i  lOKaroruni  prop«-  Martiahar)Oim  victor.     Lipa.  16>i«).     4.  ^  36  ff. 

7)  Ann.  Pad<>rb.  Vol.  I.  I«m3.  fol.  9Rit  Vtdit  \UÜt  it)n  Ludawie.  Uonn  princapa, 
Op».  miacfHa  II.  2.  24.1,  f((T  i)oit  ttntrt  ben  ^iflotittrn  brr  ^tit;  et  grqirt  ju  brn  bt^en 
imtifrrn. 

H)  MrfalarKi»  Mutiabarr.  b.  i.  (^irtTtffli^ttit  btr  Stobt  IR&tfrbuTg.    Cuebl.  1700.  4. 

91  11.  A.  e.  230. 

1<>)  ?(brlung,  Tircctorium  E.  41. 

Hl  J(t  nrnnt  nur  öormaijT  .  ^  Viutpolb  C  9,  btr  ju  brn  firofttn  ,\rrtl)fimrrn  unb 
i^obtltirn  |urüifrt|)rt  Z<l)t\nt  t§  ni^t,  alt  toil^t  bit  biftotifdir  Stitit  btn  elrin  bt« 
SifUPtu«  '. 

12)  ffrff.  l'il-'.  ^ol  V,  e.  1.  e.  !Wö:  lorait  aud)  bif  «tttetfcftoft  }u  (Vrifbtn»jtlun  bti 
ihrttg«ftbun,i  rrbaltrn  Wtrbt,  1)at  tt  bal  «rtrcitiun  bd  Zourturrni«  rinnifiiliTt  unh  bitrftbtr 
gntt  Ctb!  ••■•n'. 

18)  I  II.  d«  baatUodiia  f.  1-21. 

Ml  •  -  ■'-  "     -    41  unb  42,  bit  Itr*!'  •■  "'Mftl, 

unb  I,  £  'litn  )u  naflbrtiuT  v»n) 

trinm    r.v  ftl  II.  £.  240      «u  ;,  Ibft 

VInif;     t;:;  ,;),.•  mlju'     luiguim     ttf     ttuf,    no4    i™   »).    i-i^    luirormi'it  ' 

1       ~.i:.    üiinim  ««t,  libro  tjna  t^ataiw  in  omaibaa  fldam  a  plurimi" 
<fUmn  meg  opan  iManua,  tibcnun  j«didB«  pradaatib««  ralia^aaM.  fagt  rt 


272  (Sicurä  22. 

(lätten  fic^  bagfflfn');  JBunouto-)  ftcilid)  öetlljeibigte  c^,  unb  *4^alQtiuö'')  na!)m 
au3  öolbofl  bie  bcrfd^iebcncn  Wejftif  toörtlid)  out.  9iact)beni  ober  ^ucongc*) 
aejciflt  l)atte,  bafe  etft  in  bet  5Jliftc  bcS  12tfn  3at)tl)unbctt^  bic  Jurnierc  in 
^tontteidö  cinflcfiit)tt  feien  unb  bic  *J(od>tid)tfn  beä  iJlobiug  —  it)n,  nidjt  ben 
iRürnet  jelbft  füt)tt  et  qh  -  auf  burd)au'Ä  feinem  ^iflotifd^en  ®tunbe  bctutjten, 
oud)  Scl)Qtfn,  ycibnij,  ©unbling  u.  a.  fid)  bogegen  cttlätt''),  lieft  fid)  hoffen, 
bofe  bie  ®Qd)e  abget^an  toäte.  ^od)  bcmü!)te  fid)  nod)  Sdjubattl)")  eine  Spur 
be«  aBat)ten  in  ben  gabeln  ju  entberfen  unb  jju  retten:  .^■»cintic^,  meinte  er, 
^abc  Sie  SDBettfpiele  ober  iutnicre  fjergej^tetlt  unb  neu  georbnet.  9iociö  hjeiter 
get)en  anbete,  unb  felbft  3)lcinetö')  in  feinet  ©efc^idjte  bet  lutniere  öetmcibct 
nic^t  aüe  Söe^ugnotimc  auf  9tüj:net§  eingaben.  —  ^IKein  e§  ift  ta%  6ine  fo 
gtunbloS  »ie  boö  9lnbete.  @§  gab  feit  ben  älteften  3eitfn  ''fi  fiQtn  SööKcin 
Hebungen  in  ben  Sßoffen  unb  ftiegetifdje  Spiele;  aud^  ben  S^eutfd^en  looten 
fold^e  geloift  fd)on  ftüt)  befonnt;  eine  gelüiffe  9lu§bilbung  betfelben  jeigt  bie 
befanntc  SteUe  bes  *Jiitt)otb;  bofe  ^eintid^  abet  p  it)tet  ^etfleüung,  ^Jlnorb» 
nung,  SJerbotlfommnung,  ober  lüoi  mon  tüotle,  itgenb  etloa^  beigetragen  t)abc, 
betidQtet  unä  fein  alteä  3f"S"i^;  ^^fe  Ü^  unter  it)m  bic  geotbnete  ^otm 
bet  fpäteten  Jutniete  angenommen,  ift  ganj  unbegtünbet  unb  Icete  ötfinbung. 
@ä  ift  ätgeilid),  baft  bie  VJeuetcn  **)  nod)  immet  eitoa^  betgleid^en  ju  bet)auptcn 
nid^t  mübc  toetben,  baft  felbft  fo  gtobe  Gibid^tungen,  toie  fie  ^iet  öorliegen, 
einen  $Ia^  in  bet  Sitetatut  behaupten"). 


1)  »al-  ^oik  b.  S^icdenftein,  »eid^itttterfd^aft  I,  @.  134. 
21  6.  70  u.  72. 

3)  S.  27  ff. 

4)  GlosB.  mediae  et  infimae  latinitatis  8.  t.  torneamenta ;  ed.  Henschel  VI,  S.  612.  Saju 
bie  ftrÖTterung  in  bet  Dissertation  aar  Thistoire  d*;  Joinville.  1668.  fol. 

5)  Schaten.  Ann.  Paderb.  I,  ®.  269.  Leibni?,,  Ann.  11,  iS.:J49.  GuniUinsr,  H.  A.  5.  134  ff. 
SflI.  bie  Sd^rifi:  lag  Urt^etl  bttüi)mitx  ^efc^it^tfc^reiber  bon  ber  (iitaubtofirbigteit  bet 
ätutf(ficn  Üutnierbüdjer,  1728.  4.  unb  anbercg  Was  ftiefljabcr  in  bei  fttnieitung  gu  ber 
?lu«flabe  be«  lurnierfaud)«  4».  aCilftelniö  IV.  öon  SBotjctn,  ISIT,  ©.  47,  onfül)«. 

6)  Diss.  de  liidi.s  fauestribus  (juerft  Jenae  l(>6t»)  Halae  1723.    4.  c.  II.  S  8—11^,  S.  42-.56. 

7)  Ööttingiftbe«  "öiltorifddeö  ajiagajin  Söb.  IV,  toiebetljolt  ^urnterburf)  ^.  SÜtHelm  IV. 
bon  Soljetn  6.  1  ff. 

8)  «crgl.  üuben,!E.  ®.  IV,  ©.  6-25  «.  41;  Seo,  öefd().  b.  TO«.  I,  ®.  143;  »e^e,  &t]ät. 
Otto  I.,  S.  73  ff. ;  aöitt^,  2.  &.  II,  S.  20. 

9)  »efonber«  Subif,  Amt  «efd^idöie  beö  Jurnierg,  m.  Slrd^ib  f.  @efd|id6te.  TOien  1829. 
S.  717.  -  0"  l>aö  *2lbclSlcjifon  bon  ftnefiftfc  Ijnbcn  oBc  bie  blunipen  terbit^tungen  man 
»eift  ni(I|t  ob  man  fogen  foH  gläubige  ober  triigertfd)e  2tufnal)mc  gefunbcn.  dagegen  eidött 
fi^  auäi  @ump(nbetg  in  bem  angeführten  ^ucq. 


®|:cur^  28, 
Drr  firieg  &.  i^etnrtdis  gegen  bte  Dänen. 

Xie  "Jiadjridjten  Tfutid^ft  Hutoten,  namentltd^  ^bam§  oon  3?temen,  übtx 
bcn  ßuQ  ■^finrid)*  gegen  bte  Tränen  unb  bic  fyolgen,  hielc^e  fic^  on  benfelben 
gefnüpft  l)aben  ioüen,  ftnb,  namentlid)  in  frütjeret  3fit ,  Diel  bejroeifett  unb 
angefo^ten  »ootbenM.  Tänifdje  .^iftorifer  t)Qben  biefelben  in  bet  Söeüe  toie 
ne  überliefett  finb  nidjt  gelten  loffen  ober  boc^  itjte  J^ebeutung  toejentli^ 
t}etobif^en  rooflen.  IBoQe  uebeteinfiimniung  ^errf^t  aud)  unter  ben  Söetic^ten 
nid»t.  ^iainentUdj  Widukind,  ber  eine  ctroo*  au^füt)tlic^ete  9iac^rid)t  giebt, 
toeicftt  in  ciinclnem,  iinmentlid)  in  bcm  9iomen  bc^  Itönig?,  ben  et  nennt,  ton 
Adam  ob.  'Jlnbete  ,'irocifcl  finb  ttjcnigften*  longe  in  S^e^ietjung  auf  bie  6^to» 
uologic  bti  l^trigniiie*  t)fttfd)rnb  gchjefen,  unb  ei  f(^etnt  be3t)alb  nott)n)enbig, 
t)ift  nod)  ftico*  noljet  ouf  bie  tietictjiebenon  v»lnfid)tcn  ein^ugetjen. 

Jft  erfte,  bet  bic  (^laubmürbigfeit  ^Ibam^  in  ^loeifel  jog,  max  bet  Töne 
Vellejus  in  jeinet  "Jln^i-jabe  beff.lben  cJlniiicrfung  ju  cap.  48).  ^a  bic  ®5ni* 
i(^en  Cueflcn  nidit?  öon  bem  l)iet  (*t,^ät)lten  entj^icltcn  unb  aud^  bie  anbeten 
Teutic^en  ^Innolen  (cine^njcg^  genau  bomit  übereinftimmten,  fo  muffe,  loaä  öon 
bet  Untetttterfung  bot  lönrn  berichtet  mctbe,  nuf  ?lu<n)anbetet ,  bie  in  gtiec' 
lanb  fid)  ntebergeloffen  tjotten,  belogen  lorrbcn ;  um  biefe  im  ^i"!"  AU  l)alten, 
t)obc  bet  «önig  jenleit*  bet  6lbe  cm?  Sdjat  (iJrenitruppen  gelegt  (Existimo, 
hoc  toUim  de  Nordmannis  in  F>isia  re.>identil)us  intelligi  deberi ,  quos  ut 
Heinricu?  im|ierator  coliorreret  ab  incursionihus  ultra  Albim  ,  cohortem  ali- 
naarn  limiiaiieoruin  militum  collocavit).  —  .Rur<  noc^^ct  bcjog  Eyndius 
(Cbron.  Zeliindiae,  ed.  Hrunnaeus.  Middelburgi  1G39.  4.  S.  189)  bie  Stelle 
be«  Widukind  -  unb  nut  bic'e  füfjtt  et  on  -  auf  bie  in  3ffl<>"^  ttjo^nenben 
3)änen,  bo  Widukind  'de  pacatis  imperii  finibus  loqueretur  et  rex  Cbnubae 
nomine  in  r(".:iim  Danorum  Serie  non  inveniatur'.  —  lern  Velltyus  ftimmte 
ipätei  'l'  -i  (i.  feine  syottc  bei  OJramm,  Bd)olxtn  ^n  Meursii  Historia 

l>anifl<'  174«!   fol.  ®.   \:^i     Vfior^üglicft  aber  öettljeibigte  biefe  ?ln' 

fid)!  *:         '  •    :rsius  foreofjl  ali   in   einet  befon« 

bcT  II,   S.  228  ff.),     gx   be<iet)t  bie 

2t  •  i'irnmi(iii    iinf:i,    bic   ouf  itjreu  Sfcjügen  (^rii'ilaub 

an;  unb  Quctj  auf   langete  3*''    l>ütt   fid)    uiebetlicfjfu  (ad 

MiM  'li    '    '>i"<  •   "■'"  "i«""  (getauften  Sccföuig  bctjflben, 

mci  I   bic  ?lnnalcn   in   jenrt  be» 

(an;  iiiat)aie  if)m    gatu    imnnmlidj 

(.Mi-  ^'Ijnt  bof)  et  jebpc^  eine  onbrtc  on  i^te  «teile  '  mi 

(^tv  i   tettvitft    rt  butd)au4    ali  Prttoittt   unb  un.;  .ig: 

bctjdbe  t)abc  fid^  Don  jenem  iHifc^of  bttrflgcn   laffrn  obet  ftd)  bie  gan^c  <Bao^ 

Derfrbrt  ift  rtnt  flbliaitMuna  »on  C^olj.  Sali«  fi.etoaHbIrfl. 
tta-,  ii54fl(n  Jolflcn  bei  ftrirflttua«  it^tinhc«!.;  bal.  Xa||t«a«n, 

«eidj  ■  .1  «. 

jal)  Ib.  b.  btf4.  ««14.  —  9Bai|.  ^inti«  I.  S.  ««fl-  '  ~ 


274  ©EcurS  23. 

• 
^elbft  crbid^lft  (ad  Meursium  a.  a.  C;  Miscell.  ©.270).  Qi  möge  bie  ipätere 
SDtorf  on  bet  (Sibet  obet  bie  tiielleid^t  Don  .gjeintid^  jelbft  gegen  bie  ^änen  er= 
tid^tete  IJJatf  ju  ?lnttt)etpen  iljn  ju  bcm  3ttt^um  »etanlofjt  ^abcn  fidö  eine 
jold^e  bei  (£d^leS»t)ig  angelegt  ju  benfen  (ad  Meursium  S.  188;  Miscell. 
6.  281,  bgl.  3.  291 1.  —  Ungrfät)t  mit_  benfelben  ©tünbcn  befämpft  Sc^eibt 
(Sftiftet  lotn  ubi  bet  Äicbent)at3nUe  ijeljfab  of  l^vtbomä  og  iUbenlfobetS 
(*l|fere  ete  frcmlogte  og  oplafle.  il).  1.  Äjpben'^.  174ö.  4.  ©.  87  ff.)  bie  llaä)-- 
tid)ten  tion  bem  Stiege  .gjeintid)^  mit  ben  2;änen.  ^ibufinbS  6tjdl)lung  lüitb 
Quf  bie  2;änen  in  gtie^lnnb  belogen  (©.  108):  "iHbam  t)abc  irrig  roai  bott^in 
geböte  an  bie  ©renjen  be»  eigentlidjen  Tänematfs  oerlegt  (3.  119.  129);  S;Jiub= 
pranbä  unb  Il)ietmar§  ^eugniffe,  bie  ®ramm  faft  gän^Iid^  übcrgel)t,  mären 
unglaubmiirbig,  ba  beibe,  um  ben  fpäteren  SSdjfifc^en  Äaifern  ju  fdjmeid^eln, 
ba*  ®an^e  entfleüt  iinb  ouägejc^mücft  t)ätten  (©.  100).  2Doc^  giebt  er  jpäter 
ju  (©.  130  ff.),  ;£)einri(^  l)abe  öielleidit  mirflid^  etma»,  um  fein'  nörblid^en 
ÖJren3en  gegen  bie  2änen  ju  f(^ü^en,  get{)an;  nur  baft  ©d^le^mig  jemaU  öon 
^änemarf  getrennt  unb  bem  ieutjcften  Slrid)  l)erbunben  toorben  fei,  beflreitet 
er  auf  bog  cntfd^icbcnfte;  t^enn  eigentlich  nidjt  |olDol)l  ben  Ärieg  .^cinric^s  aU 
bie  3lbI)Qngigfeit  ^änemortö  ober  eines  3;{)eilS  beffelben  öou  iqm  ober  irgcnb 
einem  3:eutjcl|en  itaifer  juc^t  er  in  ^Äbrcbe  ju  ftcüen.  —  2;ie  söct)auptungen 
beiber,  o^ne  irgenb  neueä  l)injujufügen ,  miebertjolt  Matbiesen,  De  ficto  quo- 
dam  marchionatu  Sieswicensi.     Helmstadii  1706.  4.  (©.  Vi  ff.). 

©pätere  l^nben  öfter  jd^on  unb  auf  öcrfdjiebene  Sßeije  bieje  ©rünbe  ju 
entfräften  gejuckt'),  aud)  ©u^m  in  feinem  grofeen  2öerf  über  ^änijd^e  ®ejc^ic^tc 
unb  anbere  l)aben  fic^  üon  folc^et  (Sinfeitigteit  frei  gu  t)alten  gemußt-),  o^ne 
bafe  febod)  bie  ©adje  butd^aus  erjdjöpfenb  bet)anbelt  toorben  ift. 

Sa*  n)id^tigfie  3f"S"i^  '''f'^'t  jebenfalle  bas,  bes  ?lbom  toon  SSremen. 
©eine  ©laubroürbigfeit  mirb  oon  ®romm  unb  ©c^eibt  biet  ju  \ei)x  l)erobgef cht ; 
bie  neueren  Unterfud)ungen  t)aben  gezeigt,  ha^  er  fleißig  unb  forgjam  für  bie 
bunfele  föefdjid^te  bes  ^iorbenö  feine  ^Uiaterialien  iommeltej  er  qiebt  aufrid^tig 
unb  genou  bie  CueQen  feiner  9iad)ric^ten  an  unb  begleitet  fie  felbft  mit  5Jemet= 
fungen  über  bie  größere  ober  geringere  33erlQf}lid)teit  berfelben.  (^r  l)at  too'^l 
manchmal  geirrt;  ober  man  ift  ju  einer  folc^cn  '2lnnat)me  niemals  bered^tigt, 
toenn  nid^t  anbere  ^euoniffe  baju  nött)igen.  Äbam  fütjrt  bicfe  9lac^rid^t  auf 
ben  SBeridjt  eineS  2;änijc^en  33if(^ofd  jurücf  unb  oerfic^ert,  bie  tDat)r^afte  6r- 
jä^lung  beffelben  getreu  roiebergegeben  ju  ^aben:  bafe  er  ba«  ©anje  alfo  er» 
bietete,  ift  rein  unmöglid^,  bap  i^n  bet  üöifc^of  betrogen  t)abe,  im  '^öd^flen 
örobe  untt)al)rfd)einlid)  unb  auf  feine  Steife  ju  belegen.  %\iv  Slbamö  S)arfteU 
lung  ergicbt  fid^  aber  aU  geroife,  ba6|)einric^  gegoii  ba%  eigentlid)c  5Länematf, 
menigflen«  bie  füblid^en  (^renjen  beffelben,  feine  Unterneljmung  richtete;  bie 
9lennung  be*  bamalö  regierenben  Äönig«  ®orm  ftimmt  burdjauö  mit  ben  ein= 
t)eimifc^en  Dueöen.  2:ofe  biefe  aber  üon  bem  ßriege  .5)einric^ä  felbft  fd^meigen, 
fann  bei  i^rer  Söefc^offenl)eit  fo  feljr  nic^t  hjunber  ncl)men''):  genauere  toirUid) 
t)iftotifd^e  iöerid^te  tjaben  mir  über  biefe  i^iit  übett)aupt  nicit.  9iot^  ©ut)m 
(a.  a.  C  S.  450)  ift  in  3?länbifc^en  Cuctlen  roenigftene  allgemein  Don  ßämpfen 
@ormi  mit  ben  ©ad^fen  bie  Siebe*);  ©benb  ?lagefen,  einer  bet  ölteften  2:äni» 
Idjen  ^iftorifer,  aber  berid^tet,  bafe  ^u  feiner  ^eit  Otto  Sänemarf  fic^  jinibar 
gemad^t,  itjai  nur  biefelbe  Serme^felung  ju  fein  fd&eint ,  toeld^e  ouc^  anbetätno 
jtoifc^en  bem  Flamen  bei  SUoteri  unb  So^ni  fid^  finbet'"'). 


1)  »9t  ©cb-^orbi,  ©efd^.  bon  läncmotf  I,  S.  397-400;  (Tötifliani,  Öef*.  BäiUito. 
^olfteinS  I,  3.  7.3  31  17-  «rufe,  Staatsbürgerl.  Snoflajin  I,  ©.  680 ff.;  Dufeen,  «Itcrtöümer 
bon  SdjIeSwifl  ©.  Mi;  «iDebefinb,  «oten  1,  S.  16  ».  20;  9llmuffen,  aettfc^rift  if.  I,  S.  184. 

2)  ÄUtjm.  §ifloric  of  Tanmatt  II,  S.  .">i8  31  b;    iibet  feine  ^luffafiung  f.  nodj^er.  — 

3tn  ganzen  unbe'auflen  fajjt  bie  'Baäjt  and)  iJJeteiien,  lonmarfe  öiftorie  i  .^lebenotb  (2.  ?(ufl.) 
,  S.  «ff.  ©elbft  -iiiorfoae.  Tanebitfe,  'Wntifdileätoifl^oli'teinicge  graomentc  II,  3.  28,  unb 
bitten,  &t\d).  ber  lönifdjen  c^brotJje  unb  ^Nationalität  in  ©djUemifl  I,  <s.  •'>,  loffen  fie  flflten, 
toät)tenb  freilit^  aUegener,  Dm  Ta^lmanng  XanmaTflljiftorieg  förfte  Sinb  (1841)  ©.29, 
toeniflftene  no4  3?"'"^  geltenb  ju  madjen  fud^t. 

3)  SgL  SB.  6.  anüUet,  Notac  uberiores  JUm  Saio  III.  S.  282. 

4)  3)ot.  $.  <S.  aiüüet  a.  a.  O.  S.  280,  aug  ber  Sage  C(of8  ^t^gbofon,  bie  fteilidö 
fdion  aug  mbam  Qt\dtbph  l^at;  f.  oben  3.  160  91.  6. 

5)  Sueno  Agg.  c.  3,   Langebek  SS.  K.   Dan.   I,  @.  48:     Ulis  tcmporibus  Otto  imperator 


ler  ÄtitQ  Si.  ^rintic^ft  gcflen  bie  Täncn.  275 

9iebcn  "Jtbcj-.n  fommt  bann  bet  JBettd^t  be^  9Bibuftnb  in  Söetrac^t:  bafe 
bfibe  tion  »erfc^iebenen  Unternf^mungen  jptec^cn,  ^Ibom  oon  einfm  3"?  9«9«n 
hai  eigentlidje  länematf,  Söibuftnb  öon  einem  ilrieg  mit  ben  in  g^icälanb 
unb  ^ollanb  aniäifigen  ^iormonnen,  ift  biitd)QU^  ntdjt  njQt)tj(^finlid^. 

t^ieilic^  toaxen  bamalä  in  jenen  ©egenben  bie  Uiormannen  ober  länen 
übftmädjtig;  bie  Stobt  unb  baö  Si^t^uni  Uttedjt  ttjoren  lange  bon  i^nen  be« 
U^t  unb  tcr^eert');  baft  .^eintid^  felbft  ober  fie  tjiet  ongegtiffen  unb  befämpft 
i)abe,  mitb  nitgenb«  gejagt,  unb  toa^  üon  feinem  Boi^n  iBruno  er^ä^lt  loitb, 
ift  ,^u  uiibeftimmt  unb  ,^u  fet)t  entfteßt,  ol3  ba&  fic^  batau?  bierfüt  tmai  fols 
ortn  ließe.  Ji^efa  nämlic^  berichtet:  nad)  bem  iobe  beä  iBijc^oH  Oiabbob  im 
3ot)re  918  ^abe  bet  Äönig  feinen  ®of)n  an  beffen  flatt  ^um  5öi|c^of  erbeben 
hjollen;  bbd)  bamit  et  fräftigcr  bcr  1^flnifd)en  SJerhiüftung  (*int)alt  tl)un  fönne, 
^obe  er  ibm  ein  militätif^i-ö  ^^Imt  übergeben,  bem  Salöetid^  abet  bie  iöifc^of*« 
iDÜrbe  teriicbcn  ^a  iBruno  aber  bamal^  nodj  nidjt  einmal  geboren  War,  fann 
bie«  fo  ouf  feine  Süeife  »abr  fein,  unb  Wenn  aud^  üon  JHuotger,  bem  ibiograpbfn 
be^  JBtuno-'),  feinem  ^Äufcntbalt  in  Utrecbt  ""  gewiffcr  (Jmflufe  auf  bie  2ie« 
fteiung  biefet  öJebiete  öon  ben  furc^tbaten  ^cinbcn  beigelegt  wirb,  fo  fann  bieä 
ood)  für  bie  3lnnabme  eine«  S^Qti  ^einric^g  in  btefe  ©egenben  nichts  bc= 
totifen').  ^iod)  Weniger  fommt,  Wo«  ®ramm  (Miscell.  6.  291)  öon  bet  Qx* 
tidjtung  ber  5Jiarf  lUntwerpen  burdb  |)cinriciö  anfüt)tt,  in  iöetrad^t,  ba  tjier 
ouf  bie  ^txt  ^einrid)^  unb  eine  ^beilnatjme  beffelben  an  bet  ©rünbung  aud^ 
ni^t  ba^  5Jlinbefte  binbeutet,  wie  bcnn  an  biejelbe  oucb  niemanb  fonft  gebadet 
^at*).  i&i  ift  reine  äöißfür,  t)iftf)in  boS  tion  äBibutinb  ör^äblte  ,^u  tetlegen, 
obct  fogat  ?lbamd  'DJacbricbt  ali  bto§e  Ueberttagung  bei  ty(x  ©ejc^eljenen  auf 
eigentlich  Tanifcben  5öoben  ju  etflären.  Unb  ebenfowenig  ift  man  irgcnb  ju  einet 
Gombination  bercdjtigt,  wie  fie  Suf)m  berjudbt  (.^iftorif  af  lanmarf  II,  ©.  566): 
itfalbeticb,  ^cr  iöiid)of  Don  Utrecbt,  babe  bie  bort  Wobnenben  2;änen  bebrängt; 
ibnen  fei  Jlnub  au?  ^olflein  .jur  ^ülfe  gejogen,  bicfer  aber  öon  .5>"nrid)  be» 
firgt  toorben,  ber  bann  aud)  gegen  ©orm  ielbft  einen  3"9  unternommen  babe. 
-  ©ei  Süibufinbe  Chnuba  (ibiftmar:  Chnuto)  an  ftnub,  unb  ,^war  ben  aud 
norbif(ften  CucDen  befannten  Sobn  be«  @orm,  3U  benfen  (fo  aucb  icbon  Leib- 
niz,  Ann.  II,  S.  413),  fcbien  mir  an  fidb  >oobl  bered^tigt.  ©ramm,  Miscell. 
S.  249  ff.,  Will  bieg  freilieb  "tdbt  gelten  laffen,  ba  Änub  nid^t,  wie  Tor- 
faeuB  meine  (biefet  bebauptet  eg  abet  got  nidbt,  j.  Trifolium  bist.  £.  8  u.  11), 
in  Schleswig,  fonbetn  jenfeitä  bet  t*ibet  in  ^olftein  feinen  Ü^efi^  get)abt  babe, 
Wog  abet  ben  Setbältniffen  nur  nocb  beffer  entipred)en  Würbe;  boR  et  bomalg 
fcbon  geftorben  fei,  wie  ©ramm  Weitet  bebauptet,  ift  nidjt  ju  etWetjen;  wenig 
fleug  eine  Ueberlieferuno  läf^t  ibn  big  fur^  bor  bem  iüater  leben,  ber  nocb  bet 
Wobtfcbcinlicbften  'Jlnnoqme  etft  936  ftatb  (f.  Torfaeus  S.  13  ff.).  "Mnberg  ftei- 
lid)  not^  ben  oben  S.  162  lü.  1  angefübtten  ?lugfübtungen  Stotmg,  fo 
bn|}  bieg  bobingefleHt  bleiben  muft-  —  öine  ?lunabme  bie  Gundling,  H.  A, 
©.  199  (ogl.  '^.  (&.  muntx,  N(.toe  über,  jum  Saxo  III,  8.  280;  aud)  8. 
©ieffbtedjt,  aOenb.  ©efdj.  1,  6.  138;  SBigget,  Wecflenb.  ^.?lnnalen  ©.  27),  ber 
beg  Torfaeus  jut  Seite  fleflt,  ein  in  Oft  Olofgloge  üotfommcnbet  Önupa 
Äönig  in  3ütlanb,  ben  ©orm  beHfgte,  möge  gemeint  fein,  befömpft  ©ramm 
(E.  249  gleidifaQg,  unb  ba  wit  faum  mebt  alg  ben  ^J{amen  uon  ibm  fennen, 
fd)einl  e«  mit  bebenflicb,  biefen  l)iet  bfibeiju^ieben;  unb  Wenn  ©ramm  jelbet 
onimmt  ®.  246,    baft   an  einen  (Snfel    beffelben   gleidjen  'Jiameng,    bet  feinen 

Dnciam  «ibi  focvrat  tribuUriftm,  propUr  reiiii,  al  arbitror,  ileaidlain,  •looni  »upra  (c.  2)  iMnuni- 
mu«  ituIh*  tantom  »t  ilolitiU  inMrrir«     9iai    i  adimonn,  ttef(t|.  \>.  X)&nnemarf  I,  C  60. 

1)  t\([l   oben  6.  1X>  unb   B<<ka.   <  '  <-tinam  «d.  Boehelittt.    l'ttr^.   1043.    fol. 

h.  .'1.'  tt    ,\t)'n  *ol8»  Joh.  »  I.KyJi«  Vll,  .  rt.  ADD.    Beliriei  «.  lOti. 

2i    \i\ii  Hrunoni»  C.  1,  .S.S.  IV.  g   iV.  ^f"   =     l  ;  •  X'    »  «t,n,.fftl,r(.-n  >J«nrtrii  »Ott : 

l'bi  nam  i|ii«-  .  .  .  inK^iiio  Mfad  protMr' '  tnodi 

olsi'lem  ali<|uanlnin  rafrifnit.  «t  MeelMi.<  "tU- 

teraal,  h«c  oc.-n-''""  '"-*."'•••.«  •"•>•  «nn» 

poi'ulu»  ab  ho  !  iine» 

obfr  aar  .^fiir.  >   ün 

bif  fpaictf  2f....    ,  ...  .^M.,>  ^..  .-.,,.'1 i  *■.....  ,..  M 

31  'Jiuotiirr  i(t)i:  ,)(n>inntfn    Viormannrn  unb  bit  iänrn  c 

aacva  Dunorum  k"'!'"  .  lu  unlerf^ttbrn. 

4)  «fll    IT.lilii.  tJUU. 

18* 


276  <^scut«  23. 

Biij  in  ^oClanb  ober  (^lieätanb  Qet)abt  \)abt,  gebadet  luetben  tnüffe,  fo  ifi  bai 
eine  |)i)polt)efe  otjne  oUc  Ü^rgtünbung.  —  l^yaeus.  Acta  SS.  Octob.  IX,  <B.  388, 
meint,  GJorm  felbft  fei  tietflonben,  tticgen  eine^  Söcinaincnö  .^atbafniib,  ben  et  fle= 
ftit)tt.  —  öine  toenn  and)  icl)r  öcrftirrte  (*tinnetung  on  bicfcn  ftttcg  gegen  einen 
Äönig  ßniib  mag  man  tooljl,  mit  Siebet inb,  'Jioten  II,  S.  2()1,  in  ben  (5tiQt)tungin 
be«  Kkkchard  Sang.  Casus  c.  81.  79.86  (S.  119. 117.  120)  tion  kämpfen  Ctto« 
gegen  einen  l:änen(Linig6t)nuto  finben:  Otto  tjabe  fid)  mit  jeiuem  £d)tt)agct  ''^Ibalbtig 
Oon  (Jnglanb  werbunben,  ut  junctis  viribus  ( "hnutonem  Danorum  debellaret  regem ; 
regem  procul  contra  DanosSleswicapentem  tactum  non  latuit;  er  fe^rt(^hnutone 
rege  victo  ou^  ©d)le«tt)ig  ;iutü(f.  Sdjon  Mopfe  in  bet  erften  ißeorbeifung  bec 
J[at)rbüd)er  Otto  I.,  ßjcurö  10,  6.  110  ff.,  jeigte,  mie  unmöglich  ti  ift  biefe  'dlaöi- 
richten  ^ronologif^  ein3utei(>en:  einen  Äönig  Wnub  ^at  e*  in  bet  3fit  Öttoä 
oat  nic^t  gegeben;  Otto  I.  t)at,  rtic  ic^  glaube'),  überhaupt  ntc^t  jeibft  einen 
Ätieg  gegen  bie  iänen  gefüf)tt;  e^  fc^eint  in  bet  Il)at  nur  eine  unfic^etc  flunbe 
oon  .^etntid)§  kämpfen  ^n  biejet  (Srjät)lnng  gefül)rt  ju  ^aben. 

3toei  ßriegc  ^cintid)^  gegen  bie  3)änen  l)aben  auc^  nocft  einige  bleuere 
(SDJebefinb,  9?oten  II,  <B.  261;  i'.  ©iefebredjt,  Siöenb.  töefd).  I,  6.  137;  Süigger, 
Ulecflenb.  ^Ännalen  S.  27)  angenommen,  ben  einen  hjegen  bet  Ann.  Augienses 
(f.  oben  ©.  142  m.  3)  931,  ben  anbetn  934.  ^2lIIein  baju  ift  offenbat  fein 
®runb;  bie  9iac^ridöt  Don  bet  iöefetjrung  beö  ^iormannenfontgo  Ijängen  jene 
^Innalen  nur  ber  über  ben  dürften  bcr  'itbobriten  an.  Unb  id)  t)atte  e^  oud) 
nicftt  für  berechtigt,  bie  angebliche  laufe  biefeö  ^Jiotmonnifdjen  Königs  931  auf  un» 
betannte  kämpfe  bet  Sndjjen  mit  ben  2;äncn  jiurücf,^ufüt)ren,  roie  JfiJ.  ©iefebrct^t 
roitt,  I,  S.  23-3.  'iJltte  iiertdjte  miffen  nur  oon  (Jinem  3wSf 'Ö""!^'^^'  ""^  f* 
ift  fieser  gegen  bie  ©runbfä^e  ber  .fttitif,  au^  nid^t  gan»  übereinftimmenbeii 
'}tac^tid)ten  üerfdjiebene  5yegcbenf)eiten  ju  madjen.  SiÖibufinb,  ber  auf  ba^  3ai)r 
931  belogen  roirb,  beutet  oud)  befttmmt  genug  eine  fpätere  3fit  an,  unb  bie  ^n^ 
terptetotion,  ineld^e  ii.  (^icjebtec^t  feinen  slüotten  giebt,  ift  eine  gan<  gcirtungene. 
let  3ug  ^cinric^s  läfit  fic^  beötjatfa  übet^aupt  aiid)  nidjt  in  bicä  ^at)i  fe^en,  toie 
ti  früher  Gunilling,  H.  A.  ©.  198  Üi.  c,  gegen  Schalen,  Ann.  Paderb.  6.  270, 
tettt)eibigt  unb  au^  toiebet  Byaeus,  Acta  SS.  Oct.  IX,  S.  389,  angenomme.i 
t)at  (ebenio  3enfcn  unb  OJiidielfen,  ®d)l.  .£)olft.  Ä®.  I,  ©.  124  9M,  ober  gor, 
roie  @ramm  nod),  Miscell.  ©.  269,  meinte,  aui  ben  äßottcn  be»  Adam,  nart) 
Untetloetfung  ber  ©laben:  Deinde  cum  exercitu  ingressus  Daniam,  fd^liegen, 
baß  bcibe^  in  einem  Hrclbjug  geic^et)en  fii. 

"Auf  bie  I:änen  in  ber  .^eimat  roeifen  olle  Söeric^te  fet)r  entfc^icben  I)in : 
nur  bie  Ann.  Augienses  t)abeu  bie  mel)r  unbcftimmte  4<eieid)nung  'rex  Nord- 
mannorum';  aber  fdjon  ber  Cont.  Regin.  fe^t  ftatt  beffen  'Danorum'.  8iub= 
pranb  (f.  oben  ©.  160  31.  1)  fpricftt  Don  ber  gens  indomita  sub  septentrione 
in  oceano  degens;  Thietmar  (I,  9,  S.  7.39)  etiö^lt  bei  Gelegenheit  biejeo. 
ffriegS  ton  ben  5Kfligion?gebrihicI)cn  beö  SÜolfy  unb  berid)tct  Don  ben  Cpferu 
ber  2:önen  ju  Lederun  in  pago  qui  Selon  dicitiir,  \oa^  nur  l'et^ra  auf  <Sec= 
lanb,  bet  brfonnte  .^auptfi^   bcr  Cbinereligion   unb  Cbtn5l)ertfd)et,  fein  fonn. 

9lud)  bie  9iac^rtd)t  bet  *.?lnnalen  \u  931  t)at  abet  fpdtete  eutftellungeu 
etfal)ien.  Korner,  Eicard  Ci.rpus  II.  ©.  523,  giebt  biefclbc  jo  roiebct: 
Heinricus  rex  ühodritos  cum  Mirilla  (Micisla:  Leibniz  SS.  II,  <B.  544)  rege 
e^rum  secundum  Helmoldnm  —  roie  gcroöl)nlid)  bei  Korner  eine  gan^  falf^c 
Cuellcnongobe  —  et  Nordmannos  cum  Guduryno  rege  eorum  ad  fidem  ca- 
tholicam  armis,  nmneribus  et  exhortationibus"  salutaribus  ad  fidem  Christi 
convertit.  3;ie  i^m  anbet?l)et  befannten  ''Jiamen  fd)eint  Korner  roiüfürlid) 
l)ier  jugefügt  Ju  t)aben.  (Sin  argeä  "JJHsüerftänbni^  ift  e^  eublic^,  roenn  Craw^, 
Hist.  principum  ex  domo  Brunsw.,  Mader  Antiqq.  Brunsw.  ©.80,  fagt:  duo^, 
reges  convertens  chribtianos  tecit,  scilicet  Norraannoruro  vel  Norwegorum 
et  Abodritonum  seu  Suecorum. 

1)  Tte8  ^ot  ,_toie  toit  ie^t  »oiffen ,  fd^on  _früt)er  lo^tmann  angenommen  (aber  öef*. 
üon  Tannemorr  I,  *  si.  mtebcr  aufgegeben),  ebenfo  aörgenfen,  »Jlar'böget  fot  norbiff  Clb= 
fimbigljeb  lH.,s  ©.  .m  fr.,  fpater  USTD  «tunb  in  bet^bljonblung,  ^orfdjungen  XI,  2.  563  ff . 
'.;,^V^  "aT^"  *!  "S''  """  °"*  ongemeine  3ufltmmung  etfaljten;  f. Tümmler,  Cito  I.  ©.  167 
i^timintt  ffeifel'  "^"^gg  "sfs  *"  ®"'^"*'  *•  -'^-     ^^'""^  «tefebred^t    äußert  nur  not^  unbe= 


e  i:  c  u  r  ^  24. 

t)if  Drutfdjc  iHorh  on  hx  5d)lfi. 

^ud)  bte  92ad)iid)t  ^bam^  übei  bie  (^inje^ung  eine«  ^D^aitgtafen  bei 
64le«totg,  b.  ^.  bie  SBegtünbung  ober  ^erfiellung  einet  Warf  ^iet  an  bei 
9lotbgtfnje  be*  Sieid)«  gegen  bie  ^änen,  ift  öielfo^  ongefoc^fen  tootben. 

(Sine  iold)e  ^iaif  beftanb  in  brt  Aatolingilc^en  S^^^-  ^^  ßi^^'  fretlid^ 
]o  toenig  »nie  bei  ben  anbeten  *DiQtfcn,  bie  untet  JRotl  unb  »einen  näc^ften  9?at^: 
folgetn  et»Dät)nt  »Dctben,  ein  beftimmte^  3f"flni^  übet  it)te  Segtünbung;  aii^ 
übet  i!)ten  Umfong  ieW  f^  o"  genaueiet  ßunbe.  Tod)  betec^tigen  bte  9ia(^= 
tieften  roelc^e  öotltegen  nidjt,  an  it)tct  C^riften^  .^u  ^roeifeln')- 

Tor  bie  Süoite  be«  Cbron.  Moissiacense  ,^utn  ^aiii  blO  (SS.  I,  fc.  309, 
unb  h7iebrtt)olt  II,  @.  2->i):  Karolus  imperator  misit  scaras  suas  ad  marchas 
ubi  necesse  fuit,  et  mandavit  civitatem  aediticare  ultra  Albiam  in  loco  qui 
dirjtur  Esseveldoburg  (b.  i.  3^rt)oe),  et  mandavit  illis  hominibus  qui  custodirent 
civitatem,  ouf  eine  foldje  vlaxl  ^u  beuten  finb,  ift  nic^t  toabt|c^einli(^.  — 
Ulan  fönnte  meinen,  nod)  ?lbld)luB  be«  f^iieben^  ;itt)ijc^en  Äoil  unb  GJottfrteb 
im  3at)t  «11,  obet  bei  J^eftötigung  beffelben  mit  leinen  9tad)folgetn  .^»etiolb 
unb  SReginfteb  sH,  fei  bteje  Viaxl  eingeiidjtet  hjotben;  obet  bie  Slnnolen*)  et« 
toä^nen  nid)t9  babon.  diufe,  in  feinet  '^btianblung  übet  bie  äanbftirge  brt 
5Cönen  mit  ben  S;eiitid)en  im  9ten  unb  Inten  iVt)il).  ^),  glaubt,  in»  3- »2(5  fei 
bie  ^ttic^tung  bet  Ultaif  m  fe^en,  ba  in  biefem  3at)t  Xfiibmig  bet  ^tomme  bem 
f^itiolb  einen  liftiict  jenleit«  bei  t^lbe  (notft  iym  .^loildKn  iieene,  3d)let  unb 
2eofn*ou  gelegen)  öerlieljen  unb  ein  ^eer  gegen  bie  (fibet  aufgefleüt  Ijabe. 
Hber  bie  ^tad)ti(^t  bet  Vita  Anskarii  c.  7  ton  bem  biejem  netliet^enen  ultra 
Alliiam  beneficium  -  mag  e*  eine  iietmedjfclung  mit  bem  nac^  Ann.  Ein- 
bardi  itjm  in  ^lieslanb  angenjiefenen  Jöefi^*)  obet  baöon  oetjc^ieben  fein  — 
fntin  hai  nid)t  etgeben.  iUgl  ba;t>>  Langebek.  SS.  Herum  Uanicarum  I, 
e.  439  9t.  —  tu  erfte  3put  bet  3Jlat(  finbet  fid)  im  3at)ie  82t^,  Jdo  bie  Ann. 
Einh.  S.  217  et^ibleii  ,  bie  föiafen  faft  oon  ganjj  £ad)fen  fammt  ben  'ülatl- 
gtafen  (totius  paenr  Saxoniae  comites  sitiiul  cum  marcbionibus)  feien  juiammen* 
flffommen,  um  ben  .^etiolb,  "  '"  '•lii^«  £öl)ne  Detjogt  batten,  ^utürfiufüljwn, 
^ciiolb  ober  habe   ben   Du  di    j^rieben  gcbtodien.     Quod    audientM 

filv  <;.i  ■••;.•;      ■• ..'•»;-  piis  ad  man  am  vtMiiunt.   et  nostros  in 

ri  ><  .  .  .  tranbito  tlumine  adorti,  castris  exuunt 

i„.  -L:,-.:  :--ii  Jlnnalen  nie  uiibiftiinmt  für  Wren^e  grbtaudit. 


1>  €o  nrufrbittfl«  Hot :  -  ,\a\ixb.  füi  tU  L'onbr4funbt  bet  ^tt|.  C^ltilcia.  ^ol* 
(lein  unb  Vauenbutfl  ^     ^ 

2)  Ann     Kinb  .  SS    I      ?     !    -   ii     J<)1. 

3)  ^alif.  etoat»biirA(rl.  Diaaatln  I.  C  600. 

4)  Co  Inbtmanrt  jii  btr  Ctrfif  brt  ViU.  Xaflffltn  jfbo«  i^attf.  C4(  f>*\i^  9^-  '• 
e  ai2,  bcr  bann  aber  nur  «n  fia  (in|tlM*  ttut  bcnlrn  totO;  »gl.  ladlnann,  9tm-  *on 
lannrnarf  I.  «.  39  9t 


■ 


278  (SiCüxi  24. 

fonbcrn  bcaeic^nct  eben  einen  ]old)tn  mtlitärijc^  otganinerten  ^tftrict,  meifl 
mit  einem  näheren  3"iab»  ^ft  ^°n  ^"  '^oflf  °'>"  ^f"  5fint>fn-  Qfflf"  ^i«  « 
beflimmt  »at,  entlehnt  ift:  marca  Hispanica,  Forojuliensis;  Avaricus  limes: 
|.  bie  »teärn  2).  330.  III,  ©•  371.  9loc^  mct)t  t)at  inarchiones  in  biejet  ;'ieit 
eine  jcfte  33ebcutuna;  ti  ift  unbentbot,  bafe  tion  folc^en,  no(^  bajit  untctft^teben 
tion  Saxoniae  comites,  gejptoc^en  fei,  Wo  feine  IlJotf  csiftiettc.  'Jln  bicjelben 
ift  junddjft  }u  benfen,  toenn  8.^2,  Ann.  Fuld.  SS.  I,  ©.  3()7,  custodes  limitis 
Daniel  tjiet  neben  principes  borealium  partium  genannt  metben;  ba«  2üott 
fann  aud)  auf  bie  ftiegettfct)e  'Bejahung  belogen  hjcrben"),  ober  eben  bod/  nur 
auf  bie  bet  Tlaxt,  ba  limes  mit  einem  ^öeifa^  mie  Danicus  nie  in  anberem 
©inn  öotfommt.  ©ptcd)en  bie  Ann.  P^inh.  817,  ©.  204,  öon  einem  Tönen 
Gluomi  ali  custos  Nordmannici  limitis,  fo  lüirb  l)ki  eine  ö{)n(iri)e  liin» 
rid^tung  auf  Tönifc^er  ©eite  öotauggefetit,  bet  Äusbrutf  'Normannicus'  aber  tool)l 
eben  3Ut  Unterfdjcibung  Don  bem  Danicus  limes  gebrant^t,  mie  bie  gi^dnfiic^e 
^JJtatf  gegen  bie  Janen  bejcic^net  metben  mu^te.  —  @ä  ift  auc^  fein  ©tunb  ans 
Sune'^men,  mie  flrufe  (©.  671)  meint,  828  fei  bie  ^JJatf  berlaffen,  üietlcic^t  im 
3ot)t  845  ^crgeftellt  morben;  ijiex  wirb  nur  ein  gtiebenefcftlufe  jtoifc^en  iJub« 
mig  unb  .g)otic  bem  Söncnfönig  berichtet  (Ann.  Bertin.,  SS.  I,  ©.  441).  SBenn 
c8  im  3al)t  873  l)eifet,  Ann.  Fuklenses,  ©.  !386:  venerunt  Slgefridl  Danorura 
regis  legatl  pacis  causa  in  termlnos  Inter  illos  et  Saxones  posltos,  fo  ift  c^ 
alletbingö  nic^t  beutüd^,  ob  aud^  biejer  ^Xuabrurf  gerobe,ijU  auf  eine  ''IJlaxt  ju 
bcjie^en  ift;  bod^  fd)einen  bie  gtanfen  noc^  im  53efi^  ber  ftüf)cr  eingenommenen 
Öebietc  getoefen  ju  fein.  3fn  bet  nädjften  3fit  feblt  ti  an  allen  yjodjrid^ten. 
9io(^  bet  yiüebetlagc  S8tun§  im  3a^t  880  mitb  foum  ba§  Sanb  nörblic^  ber 
6lbe  behauptet  fein-),  lafj  abet  nid^t  bIo§  bieä  miebergemonnen  motb,  fon« 
betn  au^  fpätei  eine  5Jtatf  gegen  bie  Spänen  beftanb,  untcttiegt  feinem  ^^ufifcl« 

S)aö  3fU9ni^  ^bama^*)  über  itjre  Slbtretung  burd)  flontab  II.  an  Änub 
ift  bafüt  butd^au§  bcmeifcnb.  Jann  abet  ift  i'^te  .^eifleUung  ju  feinet  anbevn 
3eil  tDot)tfd^einlid^et  al§  eben  je^t,  unb  9lbam§  ausbtiirflidje  Angabe  ouc^  Ijiet 
feftjut)alten. 

Unb  e%  fc^eint  erlaubt,  eine  5Jeftätigung  nud^  in  bet  notbifc^en  Uebcr= 
lieferung  oon  ber  ©rbauung  be§  S^änifdjen  fBrcnjttJoüeä,  bei  fog.  SJaneöirfe, 
burc^  bie  %%X)ia,  bie  ®emot)Un  @ormg,  ju  finben.  ©benb  ?lagcfen  giebt  botion 
eine  freilid^  ^ijd^ft  jac^en^afte  (Srjötjlung^).  2;er  Äaifer  Otto,  nad^bcm  er  2;äne' 
morf  befielt  unb  tributbar  gemad^t,  eo  pervenit  Insolentlae,  ut  infamiae  dis- 
crlmen  toti  regno  conaretur  irrogare.  @r  üerfud)t  bie  it)l)ra  it)rcm  ®atten 
untreu  3u  ma^en  unb  löfet  i^r  burd^  ©efanbte,  qul  sub  specle  censum  colli- 
gendl  ju  tt)r  famen,  tjorftcßen,  toie  öiel  e^rentioller  el  für  fie  fei,  Romano 
praeesse  Imperio  et  Iniperatricem  existere,  quam  vel  tributariam  vel  saltem 
modlet  fore  regnl  reglnam.  ©ie  get)t  jum  ©d)ein  batauf  ein,  forberle  aber 
als  ^4}tciä  ben  (Srlafe  be»  Iributä  auf  3  ^aijxt.  ©ieS  toirb  geteät)rt  unb  nur 
bie  ©teüung  tion  12  ©eifeln  öerlangt.  2;a  bic§  gefd)ef)en,  ruft  2;i)t)ra  afleä 
2Jolf  bei  ©d^leämig  jufammen  unb  läfet  ba  ben  SBall  bauen,  quod  postmodum 
Danls  velut  indagine  inclusls  a  Teotonica  rabie  tutlssimum  semper  munlmen 
extltlt.  ^ieforgniffe  be3  ßaifcrö  merben  burd^  täufd^enbe  Sorgeben  befc^roid^tigt, 
baS  2Berf  ^lüdlid^  öoKcnbet,  unb  alö  jener  nad^  ^Jlblauf  ber  3"t  feine  6Je= 
fanbten  fc^trft,  um  bie  J^tjra  ju  '^olen,  merben  biefelben  jurürfgemiefeii.  Jafüt 
muffen  bie  ©eifetn  mit  bem  Seben  bü^en.  2lber  bie  2:äujdt)ung  mor  gelungen, 
bet  ©dju^maü  ju  ftanbc  gebrad^t. 

S;en  5öau  eine?  folc^en  ©renjtoaüeS  legen  anb»tc  SBetic^te  fd^on  bem  @otts 
ftieb,  Seitgenoffen  i?atl  b.  @t.,  bei,  Ann.  Elnh.  808,  SS.  I,  ©.  9-5;  unb  nicl- 
leicht  maten  in  noc^  älterer  3"t  f^O"  tBefeftigungcn  f)ier  an  ber  öirenje  oon 

1)  6o  j^o)>Dmann  @.  19. 

2)2ttininlft,  Oftfrönf.  9tti<i)  II,  S.  137.  2ßa«  Hop\)mann,  B.  2\.  eintoenbft,  trägt 
toenifl  QU«,  bo  bon  bem  fräftißen  ®eift  ber  Subolfitiger  öor  §einrid^  ^d)  ^icr  im  9lotben 
nii)ti  jeigt. 

:ii  Adam  II,  54,  S.  267  31.  4.  OTit  SRe^t  fagt  ©tenjel',  flfränf.  ftaifcr  I,  ©.  29  SR.  27: 
^er  streit  über  biefe  maxi  ifl  fe^r  übcrffüffig ,  folange  bie  Uned^t^eit  biefer  unb  anberer 
etellen  ntd^t  bargettjan  ifl". 

4)  Langebek  SS.  R.  Dan.  I,  49.  (Utoai  obtoeid^cnb  ein  t)anb?(^riftlid6er  Icit  in  .ftoten- 
l^aflen,  ber  SS.  SV  mitget^etlt  toetben  foS. 


£tc  Xeutjc^e  Vlaxt  an  bet  ecktet.  279 

^finen  unb  Tfutftften  anflflfat ,  toie  bie  Annales  Lundenses  fi  bi4  in  bie 
3«tfn  bf^  erften  jagenl)Qften  flönig^  ^on  jurürfoer^ehcn  {'Jiorbalbingijt^c  Stubirn 
V,  ©.  21 1.  'Jlbct  eine  ©tnenetunvi  unb  öielleidöt  «trteiterung  toitb  entjdjieben 
bet  Ib^ra  ali  Söetbienft  angetedjnel.  Saxo  X,  «.  481  (ed.  "iRMn  I)  je^t  ti 
in  bie  3eit  it)te3  3o^neö  .^oralb,  unb  gcn)öl)nlid)  »itb  angenommen,  l>a^  ti 
mit  ben  Kriegen  Ctto  f.  pfamtnenljänge;  i.  i>.  (?.  "Vlüilex,  in  ben  9Joten  jum 
Saxo  III,  5!  2ss.  <Hbet  offenbar  bot  bet  3u9  '£)eintictj3  einen  tiet  geeig= 
«eteren  'Anlaß.  'Huä)  finbet  Ctto  II.  bie  il5etf($ianiung  tot,  Thietm.  III,  4. 
Tie  ^etftellung  be^  Xänifdjen  ©reniroaUe^  unb  brt  leutfdjen  ü)iaif  finb  offen» 
bat  in  engem  3-  ammen^ang  mit  einanbet  ju  benfenM- 

JJÖa^  bo«  i^tbxtt  ber  Warf  betrifft,  jo  fann  im  allgemeinen  fein  3rofiffl 
fein,  bo6  fte  ba4  iJanb  jioifc^en  ßiber  unb  Schlei  umfaßte.  Sßjenn  bie  Ann. 
Einh.  ben  !fl}all  ©ottftieb«  lange  ber  öibct  get)en  laffen  (a.  0.  C:  limitem 
re^i  sui  qui  Saxoniam  respicit  vallo  muntre  tonstituit  eo  modo,  ut  ah 
onentali  maris  sinu  quem  Ostersalt  dicunt  usqae  ad  occidentalem  oceanum 
totam  Aegidorae  tluminis  aquilonalem  ripam  muniroentum  valli  praetexeret) 
ober  {"2^  tit  ©teilte  all  in  ripa  Aegidorae  fluminis  bejeic^net  ivirb ,  fo  ift 
nidjt  bie  je^ige  (Jiber  gemeint,  fonbern  entmeber  bie  Ircene,  je^t  ein  nörblid^ct 
3ufIuB.  bamaU  ein  ?lrm  berjelben-),  ober  öiellcic^t  ein  öon  ben  je^igen  23et» 
Ijältniffen  t)er'd)iebener  met)t  nötbli(^et  Süofferlauf  ^):  öon  ba  gingen  ©renje 
unb  2i*all  au  bie  Sdblci  tjinüber. 

?tUe  U3erl)ältnifie  beftätigen,  baß  ba§  Sanb  bii  Ititx  lange  ju  ^eutfc^lonb 
0et)ötte  unb  erft  fpöter  mit  bem  me^r  Idnifc^en  Sübjütlanb  Dcrfnüpft  »otbeu 
ifi.  3?i5  iut  Schlei  ^ettfdöt  ffit  ben  öltcften  ^tittn  2eutfc^e  Sprache,  bie  erft 
nad)  unb  nad)  loieber  in  bie  nötblic^en  @egenbcn  fic^  »erbteitet  ^at;  unb  außer 
bet  gprocfte  ^eigt  bie  iüerfc^icbcnfjeit  ber  Sitte,  ber  33auart^),  bet  "fldetmaße'^), 
futj  faft  otlet  23erl)ültniffe  bee  l'eben«,  fomeit  nic^t  bie  neuftf  S'^l  änbernb 
eingetoirft  bat,  boß  bie  Sdjlei  eine  alte  unb  totc^tige  ßrcnjfc^eibe  bilbet:  fo 
Idfet  aud)  Adam  bie  3üten  fic^  fübroörtö  nur  biä  t)iet  eiftterfen'\i.  3n  ben  ju 
bet  ölten  l'iott  gebötigen  Örgenben  Ijatten  bie  ^änift^cn  flönige  fpätet  beben« 
tenben  iomänenbffi^  (.RonciC'let),  ber  fid)  roafjtftfteinlid^  aus  bet  3f't  bet  etften 
abttetung  bei  yanbel  an  ?ic  l)etic^teibt^).  ^n  ben  fpäteten  Utfunben  Sdjle«- 
ttiigs  toitb  biefe  Öegenb  noc^  lange,  pon  bem  übrigen  ^erjogt^um  gcjonbert, 
ali  befonberer  H'anbestbfil  bcieic^net"). 

iobei  mu&  ti  freilid)  bol)ingefteIlt  bleiben,  ob  nic^t  ftfl  bie  gttic^tung 
eben  bet  Ulaxl  in  Äarolingi^en  3«it  biefen  liflrict  bem  9teidj  angefdjloffen 
^at.  Toblmonn")  {)at  fic^  auebriidlic^  bagegen  etflört.  '^od)  fpric^t  bafüt 
»enigften*  bie  Analogie  anbetet  i>etl)ättniffe:  bie  eigentlichen  SJJatfen  liegen 
tegelmäfeig    jenifits   bet    eigentlichen   JKeic^egtcnje,    ouf    etobcttem    feinblit^em 

I)  Sfll.  $tt(rftn  II.  C  ij.  brr  eint  idnliit)«  9rm(Ttuna  maätt.  bann  obet  bir  ^er» 
fifUiinn  ^r^  Tan^butt  mit  ker  bon  Adam  11.  :<  tTjiljlIrn  ,|{frftirunä  ber  £ä4fifibtn  (Solonie 
II  rbtnbunfl  bttnat.     Mr  brn  Vau  butd)  Itiqra  (rflärt  Hd)  ^^örgrnfen,  Zibftrift 

'-r  i6fi]nbiabtb   1868  £.  377  ff.,    b(T  au«Ffll)rlt(t)    übrr   bru  Mcqenitanb  gcbanbclt 

1)1-.:.    .  ^.      .      11.1, m...,.,  <^"..KfimQnn,  s.  f.  3(J>lf«tt) 'öolit.  <•'"*    »"i     =    '  « 

-'  «    -' -  n  »on  eta|^rtl)olin    i77i    »  .it.  Unter* 

'u^uinun  üt  .    Sd)tr4h>i()4    unb   be«  Tanen  Icf,  fttelct 

*Utt<r  ii     '  ..i\...  ii*    s-„i...     o,,.4,(    6i,i;.i.,i  :i,  6.  1044. 

'4e  Vanb  btr  mebt 

einen  t!.  ba«  |u  ti:.  .   . ;   aut)  auf 

bie  nor6i,..,M  ,^..11,1,....  i.  n  l;...  iuncuiUi  rnuiiiü^i  nimmt,  ium  rnuni  eigtiitll^e» 
tR(trbu<rn  niBrnpridit  mc  'Hr]ri(t)nunfl  'flomvn'  tr  ben  Ann.  Kinb.,  btr  btr  Serf.  C.  4.% 
lu  tornid  Mrmi(t)t  brtlrat 

4)  «flL  Jolrf,  ÄieUr  «Idttfr  tl,  B    XJ^     '^'     -  '^t    f«    II    6.  17. 

'>)  ^uftn  (hoh»<->.  nadi  brnrn  f4)on  im  ^trr  bit  Vrcttc  otmrffen  »erben 

il    brn  1i>>*r  rvo^nalit  Wal'lrmari  II.  btt  Lai,,;  Pko.  VII,  £.  5221.   finbrn   ft^)  Bilfet 

bfi  *■--  "^  ■-—<. 

Itrrm.  IV.  18,  .Si<.  VII.  £.  :{7:t:  babilant.  .  .  Uaoi.  qsM  JnddM  appcMant.  iiaqM 
a<!  loflrf^fit  rennet  rr  brn  Xifiritt  IV,  I  oitt  |u  Jadtant.  bon  brm  tr  lagt,  h»% 

f»  ai'    1  /  i-r-    in   t.or  '  '     r. 

Tl  i    ,Unfni  Umufftn  XtiifcJirift  II,  C.  MÖ. 

>>i  t.'rram  no  t  I  jrdriam.  Uit.  btt  Ainiflin  IRattUbe  k»n  IM),  f.  Ml|« 

brr  e    .'M  ,  I  on.!  II  i<-ram  dta.  Ut(.  btrfrlbcn  Dan  1288,  bcTOiil«.  »on  1Ri(btlft«. 

5^1.  J^^olft    Urrf    I,  tit  dat  w«  li«bt rt  twjmchMi  8I7  nad»  Eider«,  litt  ^.  ÜMf 

maxi  öon  \^j:>.  fbcn. 

V)  Wtl^iittr  bon  Tännrmaif  I,  C.  70  K. 


280  CjfutS  24. 

SJoben  unb  nnb  fo  bem  tRetc^  öetbunbcn  lootben.  .^iet  jc^eint  fid)  bte  ©ad^f 
loa^tld^einlic^  fo  u'  öet{)alten,  ba&  biejer  2)tftrtct,  btd)t  beiuolbit,  lange  fo  gut 
»oie  unbcroot)nt  jit>i|c^en  i)(5nfn  unb  3)eutfci^en  in  ber 'JJhtte  lag'),  bii  eben  bie 
6inticf)tung  ber  ^JJlatf  juc  (Sinioonbetunq  ton  Dcutjd^en  Slnlaft  gab :  it)te  ^er- 
ftefluug  teat  not^  ?lbaml  SBetit^t  oud^  mit  bet  ?lnfiebflung  einet  neuen  Golonie 
öerbunben  -). 

@8  (ommt  bejonber?  batouf  an,  toie  ei  fid^  mit  bet  ©tabt  2d)le#tt)ig 
toetl^olten  ^at.  ?lbam')  löfet  fpätcr  oud^  fie  crft  Don  flönig  Wonrab  II.  an 
Änub  üon  länemarcf  jurücfgcgeben  n)erbcn,  unb  ^etmolb  fagt  au*btücflidö'')i 
batnalS  l)abe  Sc^le^roig  jum  Ütömijc^en  'Heic^  get)ört  unb  iei  beöl)olb  bem  iöi« 
^c^of  *DiarcuS  tion  Clbenburg  untetmotfen  lootben.  Tagegen  etjc^eint  bie  Stabt 
jonft  jeit  bcn  älteften  Sf'tf"  i"!  Söefi^  bet  Tsänen"^),  unb  manche  9lnbeutung 
finbet  ftd)"),  boß  fie  biejen  auc^i  jpäter  geblieben  ift.  .g)elmolb  »enigften^  jc^etnt 
ju  irten ,  ba  ji^on  lange  ein  eigene^  2iiltl)um  in  S^leSroig  beflanb').  ?lutl) 
Die  Söotte  ?lbam§  übet  .£)eintic^  gcftatten  n)ot)l  bicje  ^2lnnat)me,  ba  et  aii^btütf-- 
\iäi  jagt,  bei  (apud)  Sc^le^hjig  t)abe  bet  ßönig  bie  ©tenjen  be§  JReidb^  gcffjjt*'). 
^tat^lmann"),  ot)ne  ^ietauf  ©emid^t  zulegen,  meint,  3lbam  fei  babutc^  getäufd^t 
tootbcn,  ba^  et  jatjlieidie  2)eutfd^e  Jöeiüoljnet  in  Scftleöiuig  fanb.  3lnbete, 
felbfi  Tränen,  !)aben  e«  jtücifcltjaft  gelaffen,  ob  nic^t  gdjlegioig  loenigften^  öot= 
tibcrgebenb  untet  ^eintid)  in  ben  .pänben  bet  Jeutfdjen  toar  (SGBotfaae,  S:ane' 
bitfe  S.  28;  *Petetfen  II,  o.  35  ff.  äufeett  fid^  etroaö  anbete).  SlQein  baju  ifl 
fein  ®tunb  t)ott)anben  "*).  Sbenfoioenig  beted^tigt  etjc^eint  c?,  iBefeftigungen 
in  bet  ?Jät)e  Sc^teämig?,  bie  al§  Olbenbutg  unb  .^od^but.q  (aud^  gcrabe;ju  *natf= 
Qtafenbutg)  benannt  tüetben,  füt  ben  ©i^  bes  Don  .!^einric^  eingcfe^tcn  *UJatf-- 
gtafen  iju  galten"),  loie  e^  üon  ?lutoten  bei  IGtcn  ;3at)tt)unbett»  gefc^c^en  ift'*). 

3tudö  fonft  bffte^en  übet  ben  Umfang  bet  'Utatf  SnJf'ffl  <  "^  ^if  öfl= 
lidöen  Sttic^e  jinifd^en  Schlei  unb  bcn  3Jlectbufen ,  an  benen  ©cfetnfötbe  unb 
Äiel  liegen,  ©d^hjanfen  unb  Jänifd^  aSo^lb,  baju  gesotten  obet  nid^t  ; 
3»oeifeI,  bie  fd^metlic^  je  oöllig  gelöft  toetben  fönuen").  Sgl.  S)al)lmann 
a.  a.  D.  ©.  71. 


I)  So  fafit  nod6  Helmold  in  ber  91.  4  ongeffil^iten  Stelle:  babens  terram  spaciosam  et 
fra^'bna  fertilem ,  scd  maxime  deeertani ,  eo  quod  inter  occeanum  et  Balticnm  mare  aita  crebri« 
insidiarum  jarturis  att«reretar. 

■2}  ^Ql.  übet    biefc  :3enftn  unb  aDltddtlfen,  S^L  $>oIft.  JMS».  I,  S.  124  9t. 

3)  6S  l^eigt  n,  54,  @.  325:  dedit  [ei  ciTitat«m]  Sliaswig  cam  marcba  qnae  trana  Eg- 
doram  eat. 

4)  c.  12,  SS.  XXI,  €.19:  Eo  enim  tempore  Sleswich  cum  pronncia  adjacente,  que  scili- 
cet  a  lacn  Slya  ad  Egdoram  ituvium  protenditur,  liomano  imperio  aabjacebat. 

5)  ©.  Otberi  periplas,  bei  Langebek  II,  ®.  115:  And  of  Sciringe«  beule,  he  cvtetb,  thtpt 
he  B<>g1ode  on  fif  dagan  to  thfm  port<»  the  uion  ha't  »t  Ha-dum.  Se  stent  betvnh  Winedutn  and 
^eaxnm  and  Angle  and  hyrd  in  on  Dene.  Ann.  Kinb.  808,  S.  195,  bon  bem  SSnif^en  ftönig 
tt^ottfrieb:  translatis  inde  ne^^otiatoribos  ...  ad  portnm  qni  .SliesUiorp  dicitnr  .  .  .  venit. 

6)  93qL  bie  Nialssaga,  fiat.  Ueb.  Havniae  1809.  4.  c.  31:  Itaqne  relicto  Oriente,  praedain 
ingentem  vehens  10  naTinm  classe  ad  Hcidabaedum  Daniae  appulit.  Aderat  ibi  in  regiont»  su- 
periore  Uaraldns,  Qomii  ftliug.  —  ^aßegen  ergiebt  fid^  mi)U  aui  bet  ©teile  bes  Etbelwerd, 
.SS.  XIll,  6.  122:  Porro  Anglia  vetns  sita  est  inter  Saxones  et  Giotos,  habens  oppidnm  capitale 
qnod  aormone  Saxonico  .Sleswic  nnncapatur,  secandnm  Tero  Uanos  Haithaby.  —  ^iiffalleno  finb 
bie  Ätigoben  beS  5Polnifd&en  ^iflottferS  Koguphalas,  bet  SlMvik  ju  ben  ca.stra  bet  naä)  tt)m 
(Slobifdien  HaK»te  (Holsati)  tedinet;    mitgetl)etlt  in   b.  3o^ib.  f.   aJledtlenb.  öefd^.    XXVII, 

e.  126  ff. 

7)  »gl.  5Ql(f,  S^l.  §olfi.  3ß«.  II,  6.  16. 

8)  Sgl.  mit  bet  Stelle  oben  S.  160  91.  6  11,8,  S.  306:  terminoa  Datiornm  apnd 
Sliaswich  olim  positos,  unb  bot^et :  apnd  Heidibam  legatos  Ottonis  cnm  marchione  tmcidarant. 

9)  a.  Q.  C.  S.  70. 

10)  Uebft  Sd^Ie^toig«  Soge  jum  Tonebitle  f.  ^oubeIn:Qnn  a.  a.  O.  S.  19. 

II)  Adam  Y)>tid^t  nidit  bon  einet  JButg,  bie  §eintid)  ongelegt;  nad^  Thietmar  III,  4, 
errichtete  fie  Cito  II.:  Urbem  anam  in  hiis  finil>us  cesar  edificans  presidio  fimiat,  bgt.  III,  14. 

12)  Sie^e  über  biefe  fi^on  Boysen,   Chron.  SIeffwicense,   bei  Mencken  III,   S.  .^7 ;  Cy- 

Siaena,  Ann.  Sleswicenses.  f'oloniae  1634.  8.  S.  41.  ©gl.  Cufeen ,  9tltertl)ümet  bon  ©cfile?' 
lifl  S.  249.  S.  bofleoen  9l«mnffcn ,  3eitfil)t.  ä.  ''  ®-  l^""':  *^"I*'  ®*l-  ?"''?*•  *9l-  !'• 
6.  16.  unb  befonberö  t^onbelmonn,  3.  f.  SdjI.  fcolft.  ©ef(ft.  X,  ®.  1  ff.,  too  et  oniffl^tlid) 
bon  biefen  StinßtoäQen  ^anbelt. 

13)  »on  »ebeutung  finb  bie  bot^et  S.  280  9t.  8  angefü^tten  Urlunben.  .3n  bei  be§ 
$.  SDalbemat  ^eigt  elf  boUflänbig:    de  stad  to  Eckerenvörde  unde  den  Den»chen  wolt   und 


Sie  7eutf(4e  ^axt  an  Ux  Sc^lfi. 


281 


fPunbftlid)  ifl  bte  Angab«  einet  ungebrutften  Tänt|(^en  ß^ronif,  wie  e* 
}ä)t'tni  beS  18.  ^Qtjtbunbett^ ,  bie  ben  bon  ^eintic^  eingelegten  SWorfgrafen 
Roythengerus  ober  Rodengherus  nennt.  Sollte  bet  iHübiger  bet  ^eutfdjen 
^elbeniage  (€.  245)  t)iei^in  naä)  bem  ^^otben  Derfd^lagen  fem? 


«Ilrat  dat  «e  b»bb«t  t«iiirb<-n  .Sir  tinde  Eydere.  rtne  Sejeidbnung.  bit  toenigfleni  nii^t  nott)* 
toenbid  fo  lu  fafirn  ift.  ba%  ti  äan}  getrennte  Citbttte  ftnb.  wic^tiflei  ift  bic  Uifunbe  bon 
lÄO,  bie  IQ  in  bcr  üoriflen  «uflafle  jufrft  mitoftfcfilt  \)atit .  nadj  bem  Criginol  im  Öe^. 
StAtb  |u  itoptniiaflen  c  XVII.  no.  1  d,  unb  bie  fettbem  and)  nur  in  einem  tsenig  t)erbrtt> 
ittctt  9tt4  bon  Strmann  toieberijolt  ift: 

K.  Dei  Kratia  'lUondBtn  L)anoruni  re^ioa,  £.  eadem  gratia  dax  Jatiae  et  A  frater  ejiu, 
omBiboa  pr^"— "^  -— ''ttini  cementibna  in  Domino  salntem.  Ne  lapsns  temporam  ab80rb««t  ea 
<!«•  in  Uli  Mr.  proTide  statait  antiqaitas,  ut  es  litterarntn  tratimouio  rucipiant  flr- 

initatoTn  fafiemaa  tarn   pr^sentibas   qnam   fataris,   qaoJ    nos   dilectia  aTQDcatii 

noatr-      '  •  '"rbardo   comitibuü  Holaatie   pro   redemptione  dilei-ti   fratris    nostri 

duci-  lationis,  et  expenais  factis  pro  sorore  noi^tra,  totam  terrani  nostram 

inUr  >'t  Srans<«o,  Frethslet,  Stap«lebolin .    nemns  Jernwitb   et  oppidam 

B«itic  ■■»  marcamni  puri  argenti  in  majori  pondere  impigneraTinm«  cum 

ODic:  >  tauta  Humnia  pccunie  redempta  fnerit  terra  memorata,  ita  tameii 

qaod  ,  :  onis  medio  tempore  proveniunt,  ad  njDs  comitnm  in  pra-^fato  d«- 

bito  niinirif  r.rnpuK'niur  ^e  igitur  8up--r  premiasis  eis  poMet  fleri  calnmpnia,  preseiites  ei« 
litterai  rontnlimas  sigilloram  no^trorum  nmnimine  roboratas.  Datam  Sleswic,  anro  ab  ioe«r- 
natione  Doniini  nilleaimo  ducente^imo  84^xagesinio  in  vigilia  Mcennionis  Domini. 


@  j:  c  u  r  §  25. 

Dir  Angaben  über  dm  ^o^  Mm^  j^einridie. 

Dbfd^on  übet  bie  3f't  beä  lobeS  Äönig  öetnrid^«  fein  S^^fifff  Uin  fann, 
mögen  bo^  aud)  !)icr  bie  öot!)Qnbencn  ^{ac^ticften  jufQmmeuQcfteQt  toetben. 

Iien  lag  6.  Non.  Jul.  nennen  Cont.  Reg.,  bie  Ann.  Quedl.,  Thietmar, 
unb  eine  gtofee  3a¥  9iefto[ogicn,  bie  bon  3Jtet|eburg  (7?eue  ÜJJittt).  XI,  ©.  236), 
Süneburg  (äBebefinb  III,  ©.  94),  Oueblinbutg  (9Zeue  ÜÄitt^.  VIII,  ©.  52),  ^ilbeä» 
^fim  (ebenb.  ©.  81),  ©.  3Jlajimin  (Hontheim  ©.  981),  Söeifeenbutg  (?ltd)iü  f. 
Untetftanfen  XIII,  3,  ©.  24),  Süeltenbutg  (Böhmer  Fontes  IV,  ©.  570), 
Äeid^enou  (ÄeQer,  3Kitt^eiIungen  ber  ant.  ©efeafcftaft  ju  ^üric^  VI,  ©.  61; 
Böhmer  Fontes  IV,  ©.  142),  gangallen  (*UJitt^eilungen  XI,  ©.  45),  bcs  Ber- 
noldus  (SS.  VI,  S.  392):  anbete  öon  (Sc^tetnad) ,  9Jeuenl)ect?e  füt)rt  3JJooi)eic 
an,  9ieue  'I«ittt)eilungen  VIII,  ©.  53.  3n  bcn  Annales  necr.  Fuld.  (SS.  XIII, 
©.  195)  Reifet  e§:  6.  Non.  Jul.  Cunolt  pr.  et  m.  In  eod.  Kai.  obiit  Heinrih 
rex.  din  Necrol.  Augiense  (Böhmer  Fontes  IV,  ©.  140),  unb  abbat.  Mollen- 
becanae  (Schannat  Vind.  litt.  I,  ©.  140)  geben  ben  1.  ^uli  "n.  7  Non.  Jul., 
toie  e3  beim  Marianus  Scotus  (SS.  VI,  ©.  554)  t)ctftt,  jc^eint  ©djreibff^Ier  ju 
fein.  5.  Non.  f)at  boä  Necrolog.  Salisb.  (-Ätt^iD  f.  Oeftett.  @efc^.  XXVIII,  ©.  30) 
unb  ba^  beö  ^.  fltcujfliftS  ju  ^Jorbt)nuien  (gefl^d^tift  beä  ^atitereing  ©.  5). 
Uebet  bie  öötlig  abttietc^enbe  Eingabe  be§  Necrologium  Prumiense  f.  ben  Qp 
curä  6,  ©.  204.  —  2:en  2ag,  sabbatum,  nennt  bie  Vita  Mahthildis  post.  c.  17, 
®.  295,  unb  bie?et  mar  bet  2.  3uli.  —  'äni  bet  @r^ät)lung  berjelben,  c.  8, 
©.  289,  bafe  nut  bet  presbyter  3Ibclbag  nüt^tetn  gctoefen  |ei,  j^lie^t  Leuckfeldt, 
Antiqq.  Halberstad.  ©.  159,  ber  Äönig  möge  am  ^Jfad^mittag  geftotben  fein. 

'kai  tic^tige  3at)r  936  t)abcn  bte  Annales  necr.  Fuldenses  (SS.  XIII, 
©.  195),  Ann.  Wein^artenses  (SS.  I,  ©.  67),  Augienses  (©.  69),  ber  Cont. 
Reginonis  (©.  617),  bte  Ann.  Corbejenses  (III,  ©.  4),  Flodoardus  (©.  383), 
Thietmarus  I,  10,  bie  Annales  majores  Sangallenses  (SS.  I,  ©.  78),  Ann.  S. 
Bonifacii  brevissimi  (III,  ©.  118),  Mettenses  brevissimi  (©.  155),  Laubienses 
unb  Leodienses  (IV,  S.  16),  Blandinienses  (V,  S.  2.5),  Colonienses  breves 
(XVI,  ©.  731),  S.  Nazarii  (XVII,  ©.  33),  Ratisponenses  (XVII,  ©.  583),  Heri- 
mannus  Aug.  (V,  S.  113;  bgl.  Chron.  Suev.  SS.  XIII,  ©.  67),  Marianus  Scotus 
(eb.  S.  5.54),  Ekkehardus  (VI,  ©.  184),  ber  Ann.  Saxo  (©.  599);  —  ba^  3abt 
9a5  bie  Ann.  Hersfeldenses  (SS.  III,  S.  54.55.  V,  3.  4).  Pragenses  (8.  119), 
Einsidlenses  (©.  145),  Colonienses  (I,  &.  98;  bie  Ann.  Besuenses,  II,  ©.  249, 
toiebet^olen  biejelben  ifflotte  au§  Ann.  S.  Benigni  V,  ©.  20  jum  3al)r  934), 
Stabulenses  (XIII,  ©.  42),  S.  Vincentii  Mett.  (III,  ©.  157);  —  ha%  ^atir  937 
bie  Ann.  S.  Maximini  (IV,  ©.  7),  Wirziburgenses  (II,  ©.  241),  Quedlinbur- 
gensesdll,©.  54),  Sigebert  (VI,  ©.  348),  Ann.  Mellicenses  (IX,  ©.  496)  u.  a.i 
—  ba#  3a^r  938  bte  Ann.  Lobienses  (SS.  XIII,  S.  234),  Ann.  S.  Bonifacii 
(III,  ©.  118). 


^legiftcr. 


(Scgeelafltn  finb  bie  Manien  bft  Xurniribfid^et  unb  bte  untt4)ttgen  ^rflärunaen  alter  CrtI* 

nantn,    r&t  biefe   fonfl  neifl  bic  nrutrrn  ^^ornitn  artoS^tt.    $erfonen,  bit  auf  Sage,  St« 

bi^mng  obet  falf^tT  Sefung  bern^en,  ftnb  mit  einem  *  bejeidineti. 


«odjen  2.S.   107.   138.  209.  223.  224. 

248.  251. 
abobritfit  127.    flöntg  betfflbrn  132. 

142.  144  9i.  1.  1»;0  m.  2öO.  276. 
«c^OTtu^,  *iid)of  139  Vi.  1. 
«bolotb,  aUei'tft.  OJr.  00. 
«balbfto,  SB.  D.  Vlt^  136.  164. 
Hbalbcrt   Don    3t.    'JJ^arimin,    fpätei 

(StAb.  ü.  SJiagbeburg  5. 
?lbalbftt,  Wr.  (D.  SJobenberg)  11.  21. 

2<>^.  243.  244. 
•«bnlbctt,  «r.  lOO  m.  1. 
abfllbog,  *;>ticflft  174.  282. 
^Ibolbog,  St.  b.  «noelfoc^ffn  276. 
«baltjQxb,  «bt  f.  gotbie  1H2.  183. 
«bült)eib.  ©em.  Ctto  I.  1<)8  ^t.  7. 
*Vbal^fib,  (Sfm    ^.  Ottoä  t).  Sac^fn 

«balrcatb,    *.  ö.  ©erben   30  9i.  89. 

109.  i;}2.  142.   14.-).  146.  158. 
?lbQnt  Don  internen  7.  273  ff. 
Hbbtlfl,  'Jl-btiifin  D.  .^"fotb  184. 
«Df  »r.  «r.  «X>. 

•«:  l)tet^.  Cttclö.  ©ot^len 

22??  V(.   I. 
Adonhusen  186.  iSf*  ^J.  4. 
?lfba,  Wem.  *^i[Inng«  1><^. 
"flefbflftnn,  R.  b.  «ngellortjjen  134.  135. 
^giud,   3ot}n  ■£).  Uiubolfd  D.  Sad)ffn 

9.  14  il  1.  179. 
«t^ne,  j^l.  229.  2-.». 
"Älotjolfin^-tet   1<m'.  'Jt.  5. 
^tamanncn  ;   JUainannien  (Sd)ti>abrn) 

1.  3.  5.  23.  24.  32.  ^'i.  88.  42—44. 


56.  64.  66.  85  —  88.   91.  97  9t.  2. 

105.  106.  110.  125.  146.  148  9t.  1. 

152.  190  91.  2.  191.  192.  248.263. 

Almania  =  Teutfc^tonb  230. 
*«ratid),  Sobn  ber  Slegilinbc  91  9t.  4. 
©t.  ^aibon,    Stl.  au  Wainj  107.  118. 

248. 
mbnidi,  gfütft  üon  9tom  169. 
«Ibett,  @r.  79  9t.  2. 
Aldenburch  1.^)  ^Jt.  1. 
«Ibgitba   (?),    lotetet    Ä.    (Sabwatb« 

134  91.  4. 
Aliti  (eift?  glb«n?)  189  9t.  4. 
«aflfbt   (.Mlsteti)   15  9t.   2.   97.   116 

9t.  1.  166.  254  9t.  5. 
♦Aloldus  de  Pecklam  244.  245. 
aitoi*,  m.  56. 
Altgewe  103  9t.  7.  241. 
9lltt)cim  (goncil  ju)  29 --31.  32  91.2. 

136  9t.  6.  146  9t.  1.  4. 
^malToba,    @em.   ®r.    ^bfr^atbl   t>. 

^omalanb  207. 
«malung,  t».  b.  SJtrben  158. 
«maluna  (3  Deifd)trbrne)  185.  188. 
An^ari  }.  Ihtgetn. 
«ngeln  280  9t.  5.    Angli«  vetuB  280 

W.  6. 
«ngrljadifen  (Angli)  138—1^5 
«ngilbert   (9bt  d.  6t.  Sttquui.    .  4 

9t.  3. 
Hn^fat,  dxib.  D.  ^mbuig  161. 
^Inttoftpen  105.    9JlQtf  j»u  «nt».  274. 
Arduenna,  (»au  49  9t.  2. 
Arelatensiuni  regnum  230. 
«mulf,  Trutfdiei  St.  u.  itaifet  1-  8.  5. 

10  9t.  6.  11.  14.  84.  40.  41  %  5.   19. 


■ 


284 


JHfgiftet. 


61  91.  3.  65.  105.    106  m.  4.  112 

91.  1.  118.  125.  126.  138.  169.  185. 

187  91.  5.  188  91.  5.  1915.  193.  199. 

206. 
Slrnulf,  .6.  t».  «oiern  6  91.  31.  36.  38. 

46.  52  —  58.   67.   68.  82   91.  6.  85. 

89.  93.  102  91.  3.  119.  148.  149.  152. 

167.  169.  191.  206.  207.  217.  225— 

228.  244—246.  248.  262. 
?lrnulf,  ®t.  ö.  gionbetn  70  91.  4. 
«ttfid)  136  9?.  5. 
Astnid  f.  ©flcn. 
^Itttgnp  121.  142  91.  2. 
SluflSburo  75.  86.  93.  228.  234.  235 


ugSburo  7o 
^.  8.  264. 


Austrasia  l  Dflftanfcn. 
Austria  j.  Cefterteid^. 
Avares  ].  Ungarn. 

JBaba  j.  ^a)}a. 

SBabcnberget  f.  SBombetg. 

Jöaiein,  Stamm   unb   Sanb   (Norici; 

Noricum)  1—3.   5.  14.  23.  32.  35. 

;38.   41.   42.    52-58.    64.    68.    70 

91.  4.   82  m.  6.   85.  97  9t.  2.    105. 

108.  109.  111  91.  3.  125.  146.  152. 

190—193.  226.  228.  240.  248.  256. 

257.  259.  263. 
S?.ilbetict) ,  SB.  0."  Utted^t  60.  94.  107. 

135.  275. 
Sbulbmunt,  5Dricfter  89. 
SJambcrg  99    dl  4.   212.  —  SBoben. 

berget    191.   208—243  ff-   247.  — 

rex  Babenbergensis  -gjeinrid^  II.  212. 
JBarbcngau  9.  185.  188. 
SBarbo,  ®r.  in  J^uringen  20.  (197). 
SBntbo,  ©od)!e  185. 
Bastonica  viila  248. 
*»aba,    «aba,    Joc^ter  ^.  DttoS  b. 

Sad)?en  208.  212.  244. 
Beke  189. 

Belgica  25.    Sgl.  Gallia  Belgien. 
S3c[Ea(m)gau  123.  253. 
SBcnebictbeuern,  Äl.  226. 
ßennenbusen  186. 
JBcnnib,  ©at^ie  jur  3cit  ^«I  b.  @r. 

185. 
SBcnnib,  ©o'^n  beS  Slmalung  185. 
SBcnno    (JBcnebict),    Üü.  ö.   iDJeh    117. 

122.  136.  138  9i.  1. 
iöcrnburg  262. 
SPetd^toIb,    ^.  ö.  58aiern  57.  58.  106 

91.  4.  138  9t.  3.  141  9t.  2.  240. 
Jöctd^tolb ,    aiamonnc    (flammetbote) 

28.  42. 
SBerengar,    ftaifer   58.   59  9t.  6.   93 

9t.  8.  169. 


93etcngat,    ®r.  in  Sot!)ringen  78.  81 

9t.  4. 
»ern^arb,  93.  ö.  ^olberftobt  75.  117 

9t.  6.  146. 
SBetnbarb,  ».  ö.  ^a^^an  143  9t.  1. 
33ernl)arb,  5^.  ö.  Iticnt  117. 
»etnbarb ,   ©ot)n  Siaxl  ^axteüi  182. 
SBetntiatb  (Söctnatiu^),  ©ot)n  be«s  üor» 

t)etgcl)ciiben  184. 
•Sctno,  Bad)],  ebler  181. 
Scrnolb,  ®r.  106  'R.  4. 
Scrnuin,  53.  ö.  »ctbun  82.  86  91.  5. 
g3ejan5on  (Vesontium)  88  9t.  3. 
99efe,  Äl.  151. 
Seocrungcn  185.  188. 
Bichni  (^üd^en?)  77. 
SBining  10. 
SBiflung  188. 
SBobenfec  87.  88. 
SBobo,  «.  ö.  61)aIonä  60, 
©öt)men  6  9t.  67.  68.  100  9t.  1.  10.5. 

111  9t.  3.  122  9t.  3  125-127.  145 

9t.  5.  1.52.  250.  251.  262. 
Soltglaö,  f).  0.  5Jö^mcn  126  9t.  6. 
SBonn  59—62.  65  9t.  1.  94  9t.  2.  229. 

233  9t.  3. 
aSoriioo^,  ^.  ö.  Sö^men  125. 
SBoroctragau  187. 
33o)o,    «r.,    »ruber    Ä.   9tubolf4    b. 

aBeftfranfen,  79.  120.  137.  139.  141. 

166.  —  ^i^crf.?  60. 
»otfclb  171. 

ajotio,  ?lbt  ö.  ßoröei  186  9t.  2. 
Bozhoburg  17  9t.  1. 
*5ötabant,  ^err  ö.,  260. 
»ranbcnburg  122  9t.  3.  123.  131  9t.  3. 

^ngcbltc^c  aJtatf  181.  241.  Marcbiae 

dux  et  comes  216. 
Sraunjc^weig  261.  262.    Ä.   ^einri(^ 

Brunsvicensis  dux  243. 
93run,    SBruno,    Sl.    .^einrid^S  @o^n 

(fpätcr  (Srab.  ö.  Äöln)  6.   107.  103 

9t.  7.  114.  115.  135.  175. 
Srun,  ©o^n  Siubolfö,  ^.  ö.  ©ad^fen 

10.  252.  278. 
SBrun,  ^ü^rer  ber  ©ad^fen  gegen  Äarl 

b.  (Sr.  9.  180. 
*S9run,  ©ot)n  bc^  bortjergc'^enben  180. 
*4Brunt)ilbc,  STod^ter  ^.  Otto«  b.  ©ac^« 

^en  244. 
SBuc^au  86. 
SBubijfin  233  9t.  3. 
iBuntd)o  184  9t.  4. 
Buocbunna  248. 

Surd^arb,  ^.  b.  aBorm§  95  91.  1.  146. 
«urdjarb,    mt   b.   ^ctsfelb ,    5*.    b. 

Süiirjburg  140.  141  9t.  3.  142.  146. 
SButc^arb  (1.),  ^.  b.  2llamannien  28. 

38.  41  9t.  6.  42  —  46.   .50.  51.  53. 

56.  65  —  67.    75.  82  9t.   6.   84.  85 


9lfQtfhT. 


285 


'n.  2.  87  m.  4.  91.  102  9i.  3.  105. 

106.  169.  248.  263. 
^utd)aib  II.,   £>.   D.  ?llanianntcn  91 

9i.  2. 
Söutdjatb,  SJlatfgt.  D.  JRöticn  42.  191. 
^futc^atb,  IJjQttflt.  in  I!)ütinftcn  11. 

14.  20.  lUT. 
iöutc^atb,  @t.  (So^n  hei  öot^ergc^cti: 

bcn?)  20.  (197). 
«utgunb  42.   66.  67  <R.  «4.  88.  151. 

Itkx  91.  2.  -  gtanj.  ^roöina  73.  — 

Örafjdjoft  ?30. 
Burustediburg  97  9{.   I. 

eambrai  80.  94. 

Carainizi,  fß^einnih)  3=1.  124  *Ji.  1. 

6ampn,  iBiät^.  252. 

goppenberg  180.  1^9. 

SafVl  21. 

6^ampagite  83. 

difitxi,  j}l.  141.  16.5.  169. 

(J^tfDtemont  68. 

Ö.i)nuba,  6nuto  (Anub?),  St.  ber  !Dänen 

160—162.  275.  276. 
6l)ti|tion,  0r.  sl.  121. 
(£obbo,  Ötaffn  b.  &.  u.  j.  181.  183— 

IH-^.  —  60. 
aoblrii)  (fioncil  }u)  62.  64.  65.  109. 

249. 
Cogardo  1«6. 
^onftanttnopel  147.  CoDStantinespurc 

234  iL  3. 
ßonftanj  .^7.  88.  94. 
Cornfurdeburg  97  91.  1. 
Gotüri,  ftl.  5.  10  91.  6.  21.  96  m.  6. 

luT.    ln!j  ^i.  1,    128   m.    130  Vi.  4. 

1-.      !-••. 

Üxtipm.  Äl.  107.  142  91.  1.  248. 
(fto.iticn   l(>:i  9i.  3. 
2:W  9i.  3. 

ittuidüt:  ©tfclbettu«)82  9l.  6. 
lu  91.  107.  24M.     iBtjc^of  45. 

r. 

'"■rbun  74. 

l)lfn?)  186.  18S9i.  4. 

^  ...... rf  l.  3.  9.  10.  17.  38 

9t.  1,    103.    111    91.  3.    132  9i.  5. 
142.  159-162.  165.  168.  1^1.  202. 
273  —  280.      Danicus    I: 
TonfPitfe  278 -2»1.  täiu 

in  233  9i.  8. 

u  nimcift    14.    122  9i.  3.    124.   127 
9J.  1.  131.  151.  197.  262. 
nlinotirn  Wi  9J    "    "'  '    262. 


j  2eut|d)  i  Teod. 

I  aJicbcn^ofcn  139. 

1  5:ietctid)«biirg  184. 

;  Xingflfing  (Spnobe   ju)  55  9t.  8.   .5? 

!       9t.  4.  148. 

I   Dinkelere.  Tinchelere  209.  212. 

'   S.  Dionysii  dextera  72  (91.  2). 

Siott)atb  f.  I{)iott)atb. 
I  Disborch  63  9i.  1. 
:  ®obo  f.  Xubo. 
:  3:onau  85  9t.  3.  226.  260. 
i  3)onau80u  247  91.  3. 

35ortmunb   120.  187  9t.  6.  233  91.  .3. 

2;tQct)0lf,  iö.  ö.  ^Jreirtng  85  9t.  3. 

^tot)omit,  93öt)tn.  ^ctjogin  126. 

ireingau  9.  187. 

S;römltng  253. 

2;togo,  58.  0.  loul  74  9t. 

^ubcrftobt  96.  114.  234  9t.  5. 

£ubo,  5:obo,  ÜB.  D.  Ddnabtürf  60.  64. 
146. 

luwbutfl  63  9t.  1.   109.  136.  165. 

Durofostum  120.  141. 

6. 

eabgijbe,  (Sbgit,  ®cm.  Otto  I.  133  — 

135. 
eabtDotb,  St.  bet  3lngel(ad^?en  98.  135. 
ebettjotb,    ^.  D.  gtanfen  6   9t.  23. 

31.  34-11.  51.  53.  (60  0.  88  9t.  6. 

90.   105.   110.   119.   126.    189.  191. 

198.  201.  222-224. 
(^bctt)arb,  9JjQtfgt.  o.  ^tiaul  206. 
l*berl)atb,  ®r.  in  .^omalanb  (?),  ©ala- 

lanb  90.  (106).   137.  164.  206.  207. 

223.  —  ©Icidjn.  ©oljn  207. 
ebfttjotb,  0r.  im  9Jieifnfclb  90  91.  4. 

223. 
6bctt)Qtb,  anbete  ©tofcn  222. 
ebcttjatb,  «t.  ö.  ebctftcin  208. 
eburgi«,  ^bfii^,  -ikbt  P.  l'otjc^,  93.  P. 

9Jliubcn  117.  146. 
Sibcit,    (^gbtTt,    (Hr.  in  Sad)fen  19. 

IHI  — 189.    Wlfidjn.  ©o^n  (?)  187. 
ecbfit,  «r.  (im  JKangou?)  186  9t.  5. 
tffbett  187  9t.  5. 
(Sbflit  I.  ^abgt)br. 

(IbgiPo,  2od)tftit.  eabtootb«  135  91.4. 
'  %*  (?)  18.'>  9t.  1. 
(IrgilmaT,  üB.  P.  Cdnabcfitf  184. 
(Sgilolf,  (5r<b.  P.  ©ol^butg  167. 
(^ailolf,  «bt  148. 

,  bei  «Utftfrburg  2(52. 
irg  262. 
(iidi^jclb  11. 
I  tfidjftait  93.  234  9t.  5. 
t^ibet,  ;>I.  162.  274-2SI. 
(Sinl)atb,  JB.  P.  6pfirt  136  9t.  1. 
tfinfibfln,  ftl.  VM]. 


286 


IRegipet. 


©ffchatb  öon  SongaQcn  7.  8  91. 

effe^atb,  ®t.  186  5i.  5. 

eibe,  gl.  128  31.  128.  129  9t.  7.  131 

m.  5.  185.  188.  260.  263.  277. 
eifgiüa,   iod^ter  St.  Gabhiatbd   134. 

135. 
eim  154.  155.  253.  256.  258—260. 
gljafe  49.  63.  71.   85  91.  2.  88.  105. 

203. 
En, breche  villa  63  9t.  1. 
®t.  emmcram,  Äl.  53.  56  91.  5.  227. 

228. 
eiiaetn  9.   188.  189.    Optimales  An- 

■jariorum  isS.    Widukind  rex  An- 

g;irorum  180. 
entern,  ®ut  unb  Äl.  17. 
eiirtetSgau  110  9t.  2. 
(Siiflilbett,  ^2Ibt  ö.  «Sangoacn  38  9t.  3. 

8.">  9t.  2.  86.  89. 
Engilin,  ®au  104  9t.  4. 
en*,  gt.  93.  247  9t.  3.  260. 
©rdjQnger,    9llümannc   (Äamincrbotc, 

^erijofl)  28.  42.  191. 
Eresburg,  Heresburg  (Stabtberge)  23. 

94.  235  9t.  9. 
etfutt  94.    109.   145-147.  149.  150 

9t.  1.  172.  173.  249.  251. 
erfangcr,  äöeflft.  ®r.  60. 
ettcbalb  50  9t. 

*Ertagus  princeps  Saxonum  11  9t.  6. 
eroin,    @t.    in   9Jtctiebutg    15.   198. 

•208. 
etluittc  16.5. 
efic,  @t.  188. 

Q\\m,  m.  96.  116.  184.  189.  248. 
etbmunb  fl.  eobtoorb  134  9t.  3. 
eurorb,  ®t.  60;  ^  ebftbarb. 
et.  goie,  m.  3U  Joul  82  9t.  7.  163, 

249. 

3. 

goaergleben  27.  2.52. 

fyinfcn'^eetb  213. 

gioboatb  bon  ütcims  6.  7. 

et.  giorin,  m.  3U  SRejnuä  107.  138. 
248. 

gütcmar,  9Ibt  ö.  6ott)ct  109  9t.  1. 

gotcmor,  9totat  j.  5Poppo. 

SolbQc,  @r.  60. 

gotci^ljcim  11  9t.  2.  192.  193. 

gtanfen,  ©tomm  unb  Sonb  1.  5.  24. 
25.  34  ff.  M8.  50  9t.  85  9t.  2.  88. 
97  9t.  2.  101.  105.  109.  110.  139. 
141.  179  9t.  2.  190—194.  197.  215. 
220.  221.  224.  239.  248.  249.  256. 
257.  259.  263.  264.  —  gränftic^ei 
9ted)t  40.  221.  Franci  orientales 
f.  Dftfranfen.  —  Francones  215.  — 
Francia  für  gronfretd)  ober  ba§ 
^etjogtt)um  gftancien  70  9t.  4.  73. 


230.  Franci  unb  Francigenae  230; 

ögl.  aOBcftfranfcn;  (iallia. 
gtanfcnbetg  239. 
^tonffutt  158.  260.  264. 
lytc^flotiu?,  93crtt)anbtet  etncä  Stubulf 

185. 
*5tiobtic^,  9JtQtfgt.  ü.  9)teißen. 
fVtifbtic^,  ®t.  60. 
Stielen :  gtic^lonb  17.  33  9t.  1.  160. 

165  9t.  7.  273-275.  277. 
Frisonefeld.  @au  15.  97. 103  9t.  7. 2a5 

9t.  5.  241. 
fjti^lar  37—40.  42  9t.  3.  204. 
pttt)  224  9t.  1. 
mV-n,  m.  45  9t.  5. 
^ulbert,  35.  ö.  (Sambrai  94  9t.  4. 
gulba,  m.  5.  32  9t.  4.  48.  107.  108. 

118.  147.  185  9t.  1.  248.  249. 

@. 

Gallia;  Gallici  76.  85  9t.  2.  148  91. 

216.  264  —  Belgica  Gallia  85  9t.  1. 

93  9t.  4. 
Gana  (3at)na?)  124. 
®Qnbet3t)cim ,   Hl  6.  9.  14.  96.  180. 

187  9t.  4.  188.  248. 
®aujlin,    33.  t>.  SEoul  74  9t.  82.  107. 

137. 
®erbctga,   Jodetet  St.  ^eintid^S,  @c» 

mof)lin   ^.   ©ifclbrcc^tö   (81).    114. 

121.  122.  207. 
Gerburgebarg  97  9t.  1. 
©ctbatb,  So.  ö.  *4?afjau  148. 
©ctpatb,  ®t.  in  Sotf)tingen  48. 
Germani;    Germania   25.    141    9t.   5. 

215.  216;  rex  Germanorum  215. 
®cro,   ®t.  (9Jtartgt.)  104  9t.  1.  241. 

242. 
0erti8t)eim,  Sil  94  9t.  2. 
®ei)fa  (Stept)an),   St.  b.  Ungarn  243. 

244. 
©ijela,  Joc^ter  Subloig  b.  Oft-  206. 
*©ifcta,  iod^tcr  be§  ©ad^jen  2Bibufinb 

181. 
©ifelbredit,  ^.  b.  Sot^ringcn  25-28. 

46—48.  58.  59.  63.  64.  68.  69.  71. 

73.  78-82.  90.  95  9t.  2.  102  9t.  3. 

105.  107  9t.  2.  110  9t.  2.  120-122. 

139.   141.   149.  166.  223.  229.  240. 
©ifelo,  Slbt  ü.  gfüffen  45  9t.  5. 
©leid^en  f.  Lychen. 
Glomaci  (2)alemincien)  124. 
©luomi,  custosNormannicilimiti8  278. 
®nupa,  S^än.  St.  27-5. 
®obcfreb  '].  ©ottfricb. 
©otm  (Wurm),  St.  b.  Spänen  160.  161. 

163  9t.  2.  274. 
©orac,  Sil  82  9t.  7.  95  9t.  2.  249. 
*®ofa  239. 


Siegiftet. 


287 


«oSftieb.  aöeftft.  ©t.  166. 

eoHax  1>«.  211.  2.*^.  239. 

Gothus,  *r    '         -  de  Pechlarn  243. 

©ottepftt  '  149  9{. 

©ott-T  ^  n    277    278. 

©Ott-  MX.  106. 

fiiiif  ,..  GO. 

I  -0  ^l.  8.  89  9?.  2. 

t-  !,  PI.  104  m.  163.  249. 

©tone   24.   27   31   1.  94.    103.    Da«« 

fclbf?  96.  114.  —  124  9i.  3. 
Gucunburg  97  9i.  1. 
©ubcn»leben  114. 
•©ubutijnu*  (@otm  ?),  Si.  b. 'JiotinQnnen 

276. 
•©unbflforl  239. 
GuDduIpbivilla  24>i. 


ßacftatiu?,  S?iic^.  139  9i.  1. 
fjobamar,    «bt   D.    ^ulba    147.   163 

91.  5. 
f)abuioi(4,  ^at^ui,  ©ent.  |).  Oüoi  ü. 

Sod!?fn  13.  201. 
£)ab(lDig,   ^abetoi,  ^oc^tet  R.  ^ein^ 

tftd)9  114.  165.  207.  208. 
^übuini  (.öflt>utti?),  Äebtiffin  0.  ^er« 

fotb  1^3. 
^buiot),   äSittloe  bei  ftmalung  185. 

^ififlbe?  1><>5. 
f)aaano.  2öfftfT.  ©r.  28.  60. 
^olbfrftabt  75. 
Hamaland.  ©au  207.  223. 
ßambutg  107.  234  91.  6. 
«otolb,  Herioldus ,  £;än.  Ä.  277. 
^aratb.  8of)n  (Sioxmi,  R.  b.  Sänrn 

161.  1»J2.  279. 
Harburc  46. 
^ax\  23-^. 
•^alola,    lobtet  hti  ßoc^fen  SSBibu« 

ftnb  1><1. 

Saiaau  lö.  97.  2:U  9?.  5.  241. 
atQfbucg,  ©emat)lin  R.  ^fintic^d  15. 
208. 

Sati)ui  {   ^abutcid). 
ot^umob,  lodjtet-C).  Ciubolf«.  «cbttf. 

ftn  t).  «onbeteftflm  9.  14.  185  91.  2. 
fwtto,  Üxib.  D.  9Jlaina  2.  11.  20.  21. 

;r7.   169  9t.  3.   191.  193.  196.  220. 

263  91.  1. 
^otto  (ll.i,  (Itab.  t>.  IRaina  169  91.  S. 

196. 
fiatto!  ©t.  60.  HO  9i.  1.  119. 
ftflüfl  123.     Jüfll.  4?fö»flft. 
.f>ni)ell-rfl,  »i«tt  252. 
flctric,  m.  107.  165. 
OfflOll  öl. 
Heidiba  160.  282. 
Ileilanga,  ©au  2.'>3. 


^filttjig,    9Kutter  b.  Äaifetin  3ubttt) 

^fintid)  I.  f.  ^n^Q^t^brtjrid^niÄ. 
ftfinttd)  IL,  Rai\tx  212.  24:1 
C»einrid)  IV.,  Rai]n  21u.  211. 
^eintic^  V.,  Äoifet  210. 
^einrid),   @ot)n  R.  ^tiuxidfi   (fpätet 

^.  0.  SBaiern)  70  91.  4.  82  %  6. 

104  9i    1.  114.  16.5.  172.  173.  240. 
^eintid^,   9WQt!at.  in  Sronfen  11.  12 

9t.  0.  208. 
^cinrid^,    ©o^n    be*   öotl^etQfljenben 

208. 
*^ctnric^,  Söetttonbter  R.  Dtto  I.  208. 
^cinitd),  ®t.  (ob  immer  betfelbe ?)  22. 

32.  51.  llf<.  141  9t.  3.  163. 
f)einti£^,  ®t.  (unter  Otto  I.)  241. 
C)ei»tic^3tointel  213. 
Helphedeburg  97  9t.  1. 
Helmonscede  188. 
Heneti  241. 
f)ete*but9  V  Steiburg. 
|>erfotb,   Rl.  18.  77  91.  2.  107.  116. 

183. 
f»cttbalb,  9Jtönd)  in  ©ongollcn  87. 
.£>ctibcrt,  2lbt  o.  Dtcic^enau  44  9t.  ö. 
|)etibcrt,  2Beftfr.  ©r.  71.  80.  117.  120 

9t.  1.  121.  137.  139.  141.  142.  149. 

164.  166  9t.  1.  168. 
C>crigcr,    erjb.  o.  9Jtaini  37.  39.  41 

9t.  3.  60.  64.  89.  118.  218.  264. 
Herike  10  9t.  5. 
Herioldus  j.  £>aralb. 
f)eribeu9,  (5rjb.  o.  9teimä  68  9t.  2. 
^ermann,   Qx^b.  b.  flöln  48.  58.  60. 

64.  75. 
^ermann,  ^.  ß.  SHamonnien  91.  (105). 

123. 

Setmann,  p.  ö.  ©adjfen  158.  240. 
ermann,  @r.  (jttei)  60. 
.£)crafelb,   Rl.   5.   11.   20.   80.  95.  96 

9t.  1.  10:J.  107.  140.  143.  147.  158. 

196.  198.  248. 
j£>eritelb  (Hirutfeld)  186. 
^ffl.'n  22.  37.  Wl  191.  224.    Pmus 

Hessi   SaxoDicus  11  9t.  4.  23.  188 

91.  4. 
öeDefler  123.  125.  126.  163. 
|>ilbebert,   (?rib.  ö.   »tainj   11^   120 

9i.  1.  146. 
£)ilbe«l)eim  5.  143.  212. 
Silbuin,  ).  9.  0.  Sütttd)  eeto&i)lt  48. 

49.  58.  64. 
f)ilbuin,  9lbt  ö.  6t.  ttn'ti  ISJ  9t.  1. 
(■»ilfinf,  *.i*.  t>.  «ufl«burg  45  9t.  5.  75. 

r   ,SM. 
i  i    •dftjfflb. 

'    ^'i'ngrim. 


88  91.  8. 


t 


288 


Wcgiftcr. 


^olflctn  (Holseteland)  162  %  1.  275. 

Halcste  2.^0  ')l  (l 
.f)orid),  2 an.  .R.  184.  278. 
.Ototjuit  Don  (iJanbctä^etm  5. 
Ougo,  iö.  D.  23ctbun  74.  82. 
öugo,  *3lbt  ü.  ©t.  Wajimtn  164  9t. 
■Ougo,  St.  D.  Italien  84.  167.  169. 
«UQO,   ©o^n  Ä.  Siotbet«   b.   Beft- 

ftonfen  68.  70  9i.  4.  80.  121.   137. 

142.  149  9?.  4.  164.  166. 
.^unen  l  Ungarn. 
•Ouncntt)Ql  154  9{.  5. 
Hunk'vaburg  97  m.  1. 
nunroatb,  ^-ö.  b.  ^Jabetbotn  60. 
Huhitin,  ©au  20  91.  3. 
^u^,  ©cbiige  253.  259—262. 

3bo,  ®em.  ®t.  ©cbett«  182.  183. 

3bo,  @em.  @t.  ertc«  188. 

;]|ecl)aburg  154.  155.  2.53—255. 

3etujalem  147. 

Ilberg  ((Silenburg?)  262. 

3mmcb,    vorüber    b.    ®t.    2t)iebenc^ 

17  9i.  8. 
Indapolis  154.  155  31.  7.  255. 
^ocunbu^  229.  230. 
^ottann  X.,  ^apft  45  9i.  3.  48  91.  3. 

49  9t  55  9i.  3.   58.  59  91.  6.  220. 
3o^onn  XI.,  5^opft  169. 
3?aac,  ®t.  ü.  gambtai  60.  79. 
Jfjengtim  (^ijingtim),  So.  ö.  SRegenS» 

bürg  148. 
hine,  m.  56  91.  1. 
:italitn    14.  76.  89  91.  2.  93  91.  3. 

148  9i.  1.  151.  160  91.  1.  166.  167. 

169.  264. 
3fttergau  (Nihthersi)  188. 
^uben  147. 
ilEubitf),  ®em.  St.  Subtoig  b.  ^t.  184 

9{.  2. 
3üfi(^  69,  9i.  2. 
^ultu^  6aefar  145. 
5upiüe  24b. 

Jupirei  montes  135  91.  3. 
.Furensis  rex  (9lubolf  ö.  SSurgunb)  166 

m.  2. 
.Iuris  Silva  88  9i.  3. 
:Jüten,  3ütlanb  279. 
*3utta,  lochtet  Ä.  .^einric^S  16  91.  5. 

208. 
300^  141. 

.ftärntljcn  14.  .52.  57. 
«falbdrtetf)  147  91.  2.  254. 
.ftorl  b.  @r.   1.  5.  9.  10  9Z.  111.  175 
91.  2.  179.  180.  182.  1^5.  186  91.  5. 


139.  206.  210  n.  a.  216.  230.  252. 

277   278 
ÄQtl  ilL,  Äaiiet  1.  94  91.  3.  169. 
.«arl  (b.   Äaljlc),   St.  b.   SlBcftttanfm 

183.  184.  187. 
Äarl  (b.  CSinfältige),  St.  b.  SSJcftfranfcn 

2.  25—29.  46-51.  58—64.  68—72. 

80.  82.   117.   121.  133  9t.  2.   137. 

229. 
Äarl  iWartcfl  .56.  182. 
ftarlmann,  3:;cut|c^et  St.  206. 
ftarolinger    116.   127.   169.   183.  191. 

199  9t.  3   21.5.  216. 
*Staimax,  St.  (9Jtorfgr.)  ö.  SBranbenbur.q 

263  9t.  1. 
Äempten,  Sil.  88.  107.  118.  119  91.  1. 

126.  248. 
ßeujc^bfrg  (bei  9Jtetfebutg)  100  91.  1. 

1.54  9t.  3. 
Kietni  124  9t.  3. 
Äsnaiggau  110  9t.  2. 
Stnüh  f.  6t)nuba. 
Wöln  5.  62.  65.  73  9t-  7.  75.  81.  94. 

106.  135.  136  91.  6.  229.  230.  249. 

260. 
Äonrab,  ».  ü.  ßonftana  164. 
«ontab    I.,   S^futjc^er    Äönig  (1).   3. 

12-  16.  19  ff.  26.  29—35.  37.  41. 

49.   53.   61.  67   9t.  2.  69.  76.  103. 

105.  109.  136  9t.  6.  169.  170  9t.  1. 

2.  190-193.  19.5.  197  —  203.  206. 

211.  218.  220.  244.  263  9t.  1. 
Äonrab  IL,  £cut|c^cr  St.  162.  278. 
Äonrab,  St.  ti.  iöurgunb  193. 
Äonrab  (iüatcr  Ä.  Äonrab  I.)  207. 
Äonrab,    <Boi)n  bc»  2öerinl)er  (jpätet 

^   ö.  «otl)rtngen)  222. 
Äonrab,  öJr.  im  Vticbcrlatjngau  51.  60. 
Äonrab,  ®r.  im  äüormaoaü  148  9t. 
Äonrob,  @r.,  ©ot)n  bei  ®cbe{)arb  222. 
Äonrab,  (ör.  207.  223.  224. 
Äonrabiner  90.   110.   207  9t.  1.  223. 

224. 
Äonrab,  ©c^rciber  246  9t.  2. 
Conradus  quidam  211. 
Äremömünfter,  ml.  226. 
Kunigessundre,    @au  90  9t.   4.   110 

9t.  2.  118. 


e. 

«at)ngau  110  9t.  2. 

«ongobarbcn  84  9t.  3.  Lombardi  216. 

Sangrc^  94  9t.  3. 

Languizza,  @ou  104  9t.  4. 

«aufi^  (Losicin)  144  9t.  2.  241.  242. 

Sebuja  (Liubusua)  144.  14-5. 

öcibrab,  6anonicu§  ö.  23remen  32. 

ycn.^cn  i.  Lunkini. 

Leodultüs  (—  Siubolf?)  186. 


StegificT. 


289 


l'ippf  KS7  'il.  G. 

«iubolf,  ^.  ö.  6ad)fen  9.  10.  96.  170. 

170  -lt<i».  199  m.  3. 
Ciubolf,  Sof)n  .£).  Cttosö.  Sadjfcn  13. 
l'iubolf,  ©ol)n  W.  Ctto  I.  10  9i.  3. 
üiubpronb.  3?.  ö.  ßtcmono  G.  t«  9i.  6fi. 
yii-       '    ■•  m.  Ä.  l'ubttjig  b.  3-  10. 
•V  m.  -t).  Ctto«  ü.  ©QC^jcn 

yiutliQt,  «bt  ö.  «orjd^,  SB.  ö.  IRinben 

♦;4.  117. 
Üiittbor,  2  ©tafcn  130. 
yiutl)Qtb,   ?lbt  D.  Dieic^fnau  44  9i.  5. 
l'iutpolb,   .&.  0.  SPaietn   11  ^{.  1.  12 

^.  2.  .52.  228  'iL  1. 
iriutpDlb,   »UJorfftr.  ö.    Ccftemi*  243. 
l'obbc#  (Vobadjl,  fli.  5.  64  "H.  2. 
l'obbcnbutg  2:34  9i.  3. 
Longcamp  49  '•J{.  2. 
l'otid),  Äl.  .V  117.  144  <R.  1. 
\.'ott)Qt,  Äaiiet  206. 
^,rott?ot,    ß.  b.   »Beftftanfcn  61  9i.  6. 

229    230. 
l'ot^nnafn  (Lotharia  230)  2.  3.  5.  7. 

25.  29.  35.  42.  46-49.  -56.  .58—65. 

♦3H-74.  78—83.  85.  m.  90.  93.  97 

5t.  2.  10.5.  10(5.  108.  110.  111.  117. 

120  —  122.    123   'il   6.    137  —  139. 

141.   146.    164.  16.5.  193.  207.  223. 

224.  229.   230.  244.  248.  249.  263. 

264. 
Ludolfeshem  188  91.  7. 
t'ubolft}auien  188  9i.  4. 
l'ubiDig  b.  gt.,  Jlaifet  183.  184.  206. 

277.  278. 
l'ubtotg  (b.  Seutjc^e),   S)fut|(^et  i?.  9. 

1^4.  206. 
l'ubtoiii  l^.  Jiini^fr:),  Teutidjet  Ä.  10. 
\.'ii&lDig(b.  Rinb;;  tfutfcftcr  Ä.(l).  5.  10. 

^t.  2.    11.    12.    16.  4U.   49.  78.  107 

5i.  3.  191.  192.  196.  207.  244. 
Vitbftiig,  Ä.  b.  Söfftfronfen  61  m.  6.  70 

^JJ.  4.  M2  9t  6.  139  9i.   1. 
\.'iiMiMi^  Hon   'Jlaiiitonifn  (Ä.  t).  S)uf 

lymb  'i  1 :'..'.  \H.  4. 
l'itbiinci ,   ^.itctiimnbtft  Ä.  Otto  I.  208. 
\.'iittid)  (luiiQrrn).  8Utf).  48.  49.  58. 

••.1     ^'i.    169 


I.v.lirn     M,;  ;|,,;,,  15(5.  253.  259. 

VI. 

^Uion.>  80.  126. 

^UJQaitrtdjt   (Trajectam)  47.  ft5  9t.  2. 

121.  12*-'.  2::u. 
^UJogbebiirg  l:i2    1*5  W.  6.  233  9t.  8. 

Vi3.5  9t.  9. 


-JJiagcbatb.  Wt.  60. 

9JtQl)t^ilbc   tSem.  Ä.  ^rinticft«  6.  17— 

19.    108.   110  9t.  1.   113.  114.  120. 

13:1    139.  16.5.  166.  172.  174.  180. 

182.  207.  223.  232  9t.  4.  241.  248. 
9JtQ^t^ilbe,    ©rofemuttet   bot   Dort)er: 

ge!)fnben  18. 
♦9)tatt)ilbe,  Iod)tft  St.  ^eintid^S,  ?leb= 

ttjfin  Don  Cufbltnburg  207. 
9Jlflt)tl)ilbe,   lochtet  St.  Otto  I.,  ?leb. 

tijiin  üon  Cueblinbutg  207. 
2«atlanb  11.  ^t^b.  84. 
9«ainj  30.  31.  6-5.  66  9t.  4.  105.  109. 

118.  119.  123  9t.  6.  198.  2:j5  9t.  8. 

240.  (*tjb.  20.  41.  8^3  9t.  138  9t.  1. 
217.  218.  220.  260. 

Marchia  j.  ^caubenburg. 

9Jtatcu§,  «.  D^  Ctbcnburg  2s0. 

©t.  9Jiaticn,  fetift  ju  'ilac^en  107. 

DJlatinul,  'Ji^apii  4-5  9t.  .5. 

9JiatfgrofenbuTg  280. 

9Jtatttifb,  «t.  4«. 

9J?atttieb  60. 

S.  ilauricii  lancea  67  9t. 

©t.  9Jtasimin,   Stl   5.   82  9t.   1.  90. 

107.  139.  163.  248. 
9)Jegingo3,  'Jlbt  ü.  .^et^fftb  147. 
iJleginiDotb,  ©r.  103  9t.  7.  104. 
Meienfeld,  &au  90  9t.  4.  110  9t.  2. 
iJJciningen  158  9t.  3. 
9JlctBe«r  14.  %.   131.   132.   14.5.  238. 

241.  252.  261. 
a)tetf  243. 
9Jlfmleben  174. 

9Jtet|fbutg   15.   94.   95.  97.   99.   100. 

107  9t.  5.  132.  153—156.  234  9t.  6. 

2.53    254.   -^62.   2<j4.     9Jtctjfbutget 

Ücgion  100.  102. 
9Jlfrleburg  für  l^teebutg  23  9t.  6. 
"Ifh    73.    95    9t.    2.    105.    lOS.    122. 

136.    164.  223.     9Jtc^rr  >i<faljgtaffn 

106  9t.  6. 
©.  a)ttd)ael4  iBilb  ali  [^lbjfid)rn  156. 
9Jttd)clQU  158  9t.  3. 
*Wict«la  (I^ÜTina),   St.  b.  ^Ibobritcn 

276. 
9Jlilo,  (iJr.  167. 
9JttUicnft  145. 
9JJoo*butg,  Stl.  56  9t.  1 
9Jlo«fl,  ?r\.  73  (Dgl.  294 
M  .     ■     ■ '     weddi,  «ou  i-M.  !<..  l>s. 
Vi 

Mm  iiiiiii>'>alMirg  37  9t.  1. 
\Iy8saw  262. 

9t. 

9lobburg  126. 
9tobfl9au  104  9t.  4. 
9ta^au  110  9t.  2. 


"'1 


■ 


ja^Tb.  b.  btf«.  (Icf4.  —  0«ik'  Ofintl«  I.  8.  %*fL 


l'J 


290 


aieflifift. 


9tett)aflau  188. 

^JHbbagau  110  m.  2. 

9iubctlot)nQau  51;  ügl.  ßoljiigau. 

Nihthersi  1.  Sttftflou. 

^JJittjatb,  «.  u.  «Diünftet  60. 

miiiaxh.  ».  D.  Sebcn  149  9J. 

Niwanhurg  97  *|{.  1. 

5?oppo,  servus  regia  118  *Jl.  2. 

*Jiotbgau  126. 

«ütbljaufen  96.  114. 

^Jiotbniatf  lai. 

*Jiütbjd)iiiabcnflau  j.  ©ucöogau. 

9Jütbtl)urinöogou  24  9i.  6.  103.  123. 

252. 
Norici,  Noricum  f.  SBotetn. 
«Rormannen  31  i)?.  3.  33.  93.  94.  107. 

135.  142.  160  9t.  m.  5.   250.    264. 

275.  276.    Normannicus  limes  278. 

—  Sgl.  ®änen. 
Norwegi  276. 
9loting,  2i.  ö.  ßonftanj  60.  «9  9t.  6. 

146.  164. 
9tooora  84. 

O. 

Dbett^einQou  110  91.  2. 

Dcfet  (Oveker),  ^l.  258.  259. 

Dba,  @emat)lin  ^.  ßiubolfä  ü.  €ac^= 

fcn  10.  12.  188. 
Cbo,    ©ema^Iin  Jt.   3ocntibiilci)^  12. 

27. 
Dbacar  77  9t.  3. 
Dbolbett,  (Jtjb.  t).  ©olibuig  55  91.  6. 

57  9t.  4.  148.  167. 
Dbct,  gi.  143. 
Cbo,  St.  b.  aSeftfränfen  68. 
Deflertid)  (Austria),  Dftmotf  104  9t.  5. 

243-247. 
OIoT  Rtixxt,  Xf.  b.  9totn)egcii  98. 
Olbenburg,    Jöiitt).  242.   252.      Sgl. 

Aldenburh. 
♦Olbenburg,  ®r.  ö.  17. 
Onoinüiüe  142  9t.  1.  248. 
•Crtilo  244. 
•O^bad),  @r.  15  9t.  5. 
D«nabrü(f  184.  188  9t.  3. 
Oftfolen  9.  32  9t.  4.  188.  189. 
Cftfianfen,   Äönig  bet  40.  61.    Oft« 

frönfiit^el   Steidö    193.   —  ^Jötooinj 

52.  76.    Francia  Austrasia  223. 
Dtfl,  ®cm    Si.  ?ltnulfö  ©.  207. 
Otto  I.,  Äaijct  (5).  6.   19.  41  9t.  5. 

53  9t.  2.  61  9t.  6.  70  9t.  4.  80  9t.  2. 

86   9t.  2.   89  91.  2.  95  9t.   1.  110 

9t.    7.    113  9t.    1.    114.    116.    121 

9t.  5.  6.   122  91.  3.  126  9t.  1.    129 

9t.  1.  132.  133.  155  9t.  6.  158  9t.  2. 

104  9t.   168.   169  9t.  3.  170  9t.  2. 

172.  173.  180.  184.  186.  188  9t.  5. 


189.  207.  208.  213.  215.  222-224. 

230.  233  9t.  3.  238.  239.  244-246. 

24«.  2()4.  274.  276.  278.  279. 
Otto  IL,   Äaijcr  97  9t.  2.  229.  247. 

254.  279. 
Ctto  III.,  Äaiier  254. 
Otto,  .Öftiog  t).  ©achten  10  —  18.  21. 

23  9t.   6.    27.    34.   80  9t.   2.    116. 

179  9t.  2.  188-192.  195-198.  205. 

206.  252. 
Ctto,  53tubcr  Ü.  Ronxab  I.  36.  196. 
Otto,  ®t.  im  &an  S^iusputd^  12  9t.  2. 

S^ctjelbc?  60.  64  9t.  1. 
Otto,   @r.,  eot)n  3lic^roin?,  64.  73. 

78.  79. 
Dtto,  ®r.  in  ber  Söcttetau  f.  Übe 
Üuto  \.  Ubo. 


^4}obo,  ®t.  im  Sionaugau  247  9t.  3. 

^i'ioberbotn  1()5. 

Paige  85  9t.  3. 

Pannonia  264. 

«Poflau  260. 

^oüia  235  9t.  7. 

^nonne  121.  149. 

mäx)ix^,  Sil  45.  249. 

^;'i|ebet5l)cim  50. 

iPiligtim ,  Qx^b.  u.  ©oljburg  55  9t.  6. 

«l^iligtim,  5Ö.  d.  «ßojJQU  245.  246. 

^ippin,  Ä.  b.  gtanfcn  40.  215. 

Piun  185. 

♦«piQcibia,  Sod^tcr  l^ibJoig  b.  ffr. 

Pladella  71  9t.  1. 

«ßöl)lbe  65.  96.  114.  144. 

*^omt)jla,  ^.  b.  *;<olcn  260. 

*Poppo  (fVolcmar)  9totar  109. 

^oppo,  ®r.  110  9t.  1. 

^tog  123  9t.  1.  125.  251. 

Prucia  262. 

^^üc^cn  j.  ßicLni. 


Ducblinburg  5.  65.  72.  95.  96.  107 
9t.  5.  10».  114.  133.  173.  174.  175 
9t.  213.  233  9t.  3. 

©.  Cuentin  166. 

iR. 

gtobbob,  SB.  t).  Utred^t  275. 

gtactien  91  9t.  3. 

gtogcnar,  @r.  46.  (90). 

9lagcnar,  @r.,  ©o^n  bcä  üorget)enben, 

79.  3:erjelbe?  120  9t.  2.  ein  anbercr 

79  9t.  1. 
9tQgcnbcr,  Ja3efttr.  @t.  60. 
*9tämmc  239. 
»tomraelsberg  96  9t.  4.  238.  239. 


9teflipet. 


291 


löl^nu?,  99.  ».  93ftona  167. 
Sifbotict  127.  131.  16;',  m.  4.  241. 
SicqrnebJttg   5.   ö4.   55.   51  m.  3.  4. 

93.    14S.   210.  227.  22h.  234.   235 

91.  N.  2.-il.  2H0.  263. 
Äfflilinbe,     OJemoblin    .£).    jyutdjQtb? 

unb  .f)crmQnn«  t.  'JUamoniufn  91. 
Äeqino,  gottjf^ct  bti.  5. 
IKraintuarb.  ^rjb.  t>.  f)ambuTg  32. 
9lcid)fnau,  Äl.  5.  44.  87.  88. 152.  175 

9i.  2. 
JKfim«  74.  85.   141   91.  5.  235  91.  7. 

üxib.  48. 
Äfini&ilbf,  ®ein.  hei  &i.  3:^icbertc^  17. 

182 
Reot  (tfiiebV)  147  9i.  4.  254. 
»fufe,  51.  66. 
Äljfin,    f^I.   42   9?.  60.   73.  88.   106. 

110.    141    9?.    5.    191.     223.    230. 

Transrenanus  rex  70  9i.  4.  Trans- 
renana 22:3. 
Riade  153— 1.56.  253.  254. 
'Jiicatbii*,  dux  Burgundionem  61  9J.  6. 
•^Kic^atbo,    Sern.    ^.    l'iutpolb*    D. 

3<ai«n  243.  244. 
tHid)atiu^  (Don  ^^rüm),   SB.  D.  iJüttid^ 

4H.  4'J.  .>8.  64.  82.  138  9?.  1. 
:Ktc^fr  öon  'Mmi  7.  8  9t.  25  ff. 
'JiidjöauiDo,   tHicahjbo,   JB.  ö.  SÜJotmä 

6(1.  64. 
Äidjnjin,   «.  ü.  SttoBbutg  59  9t.  4. 

64.  89.  138  9i.  1.  146.  158. 
»iti^iDin.  ®t.  .59.  64.  73. 
Rieda,  Riede  2.54;  togl.  Riade. 
9iietl)ebut9  147  9t.  2.  254. 
^mgelbeim  17. 

iHipuatien   27  91.  2.  63  9t.  1.  69.  81. 

24». 
•^tobfngljctud,  Äo^ttjfngftuä,  dJtatfgr. 

grgen  bir  Sönrn  281. 
•Äoloff,  ^.  b.  Söoiftn  207. 
9toni    .58.    64.    147.    ir,7  -  171.    218. 

230.  —  Homani  23o.  —  Romanum 

imperium  215.  21»;.  22<.t.   2:10.  243. 

278.     RoDianorum    au^ustus,   im- 

perator   147   9t.    5.  170  9t.  1    221. 

230;   rex  21:^  216.  2:30.  —  Äömi^ 

|d)ft  SBijitof  169.  218-220. 
Höre  i^Hobr'i  X9. 

;Hotbirt,  (*tib-  b.  Itift  74  9t.  108. 
rKotbcrt,    JR.    b.   aDfftftflnffii  2-5.  47. 

.50  9t.  1.  68-70.  80.  83  9t.  1  121. 

i;{S.  140. 
iHotgtr,  erjb.  b.  Itifi  60,  71.  188. 
iKuboIf,  Ifutfdjft  f«fgfn-)Ä.  211. 
iXubolf,  R.  ü.   ^Burguiib  42.  4:3,  (49). 

65.  67.  84.  >y.  9U.   im.  (169). 
iHubolf  IL,  .«.  ü.  iPurgunb  108  9t.  7. 
«ubolf,  Ä.  b.  äüeftfranftn  71    73   7^. 


80.  82.  89.  90.  117.  120.  121.  137. 

139.  141.  142.  149.  164.  166. 
*9tübtger  b.  ^Jec^lorn  (de  Praeclara), 

^UJatfgt.    b.    Ceflettcic^    243  —  247. 

281.  —  *@lcidjii.  6ol)n  244. 
Dtumolb   2*.  b.  9Jlünftet  146. 
Rura  (Ütoct),  gi.  69. 
Stut^atb,  5B.  b.  ©ttafeburg  158. 
•Jt^je,  2o^tfr  St.  .£)einti(^s  207. 

e. 

©Qole,  gi.  155. 

8a(^fen,    Stamm    unb  iianb  1.  2.  3. 

5.  7.  9  ff.  11  9t.  4.   17  ff.  30.   32. 

:33  9t.  1.  34  ff.  72.  76.  94  ff.  100  ff. 

109  ff.  1.50  ff.  179  ff.  190  ff.  199  ff. 

210  ff.  215  ff.  231  ff.   240  ff.  248. 

249.  256  ff.  277   ff.  —  rex  Saxo- 

nom,   Saxo,  Saxonicus   111  9t.  3. 

214.  215. 
Salaland,  @qu  207.  223. 
Salifdje^  Stecht  89. 
Salcae  (ealj?)  117.  118.  141. 
Salomo,   3J.  b.  gonfianj  2.  45  9t.  3. 

54  9t.  1. 
©üUbutg  5.   57.   58.  2^1.    gtjb.  41. 

55.   102. 
©amfon,  &x.  67  9t. 
©aiigaaen,    Äl.   5.   8   9t.  45.   46  9t. 

H5-88.   91.   107.   175  9t.  2.  248. 

249. 
Sarmatae  =  ©laben  76. 
©d)fftlotn,  Sil.  56  9t.   1.  227.  24H. 
Sdjciern  228.  Schireusis  comes  (Jp.'ilx^ 

nulf  b.  Jöaietn)  226.  —  Schirenses 

paludes  227. 
ed)lei  162.  277-281. 
Sdjlf^bjig  1(>0.  274-281. 
Sdjöiiingen  262.  263. 
Sdjiilcnburg  213. 
©d^mabfii  f.  ^lamannen. 
©(^roorjnjolb  «8. 
©(^toebcu  (Sueci)  161.  165.  276. 
Schvdere  252. 
>ciuenburg  97  9t.  1. 
Scithingi  2.33  9t.  3. 
Scroppiulevaburg  97  9t.   1. 
©eben,  Jöi»tl).  141  91.  2. 
©fdin^en  6h. 
©eelonb  (Seiun)  27b. 
©eelljclm  43  9t.  4.  .50.  109. 
©etjarb,  5t*.  b.  .i|)ilbe«l)eim  122. 
©rltgrnftabt  249. 
©ftbien  IM  9t.  :}. 

6(rbilo,  üix.  im  Xonaugau  247  9t.  3. 
6.  GriDatiu«,  ©ttft  tn  ^Jtoafttic^t  47. 

121.  122. 
B.  BtttMtiui,    Stift  in  Cueblinbutg 


19< 


292 


SRcgiflet. 


Sgorzalcia  ^  lUtonbenbJixg  123  ^l.  5. 

©ifflfrifb,  law.  St.  27S. 

©ifoftifb,  &x.  im  ^aSflou  u.  f.  to.  15 

*Jl.  3.  100.  104.  131.  163.  173.  208. 

240  —  242. 
eigiömunb,  ».  b.  .£)albctflQbt  16.  75. 
eimon,  9iotat  109. 
©inflen  (Siginga)  50  ^i.  3.  61. 
Sinl  im  (Sngobin  138. 
Slaöeit    1.   3.   9.  26.  42.  76   96.  103. 

111  m.  3.  122-124.  127-133.  142. 

150.   153.   155.   163.  168.  174.  252. 

264.  274.  Sgl.  31bobtiten,  SBötjmen, 

3;olemincier,    ^eüellcr,    ^Jliljienet, 

Süuctani. 
Smernigeburg  97  51.  1. 
eoeft  96  9i.  7. 
SoiffonS  70.  71  31.  1. 
(£onbet?l)oujpn  262. 
©otben  (Sorabi;   Suirbin;  Sworben; 

Syrbia)  151  3i  6.  155.  241.  264. 
Speiet  233  31  3. 
©peictgau  110  %  2. 
Spileberg  villa  114  9i.  2. 
©pitigneö,  Jq.  b.  SBötjmen  125.  250. 
©totgorb  f.  Clbenburg. 
©taDclot,  m.  TS  31  6.  82  91.  7.  107. 

248.  249. 
©tepl)an,  SB.  ü.  Gombrai  60. 
©lcpt)Qn,  «.  b.  l'üttic^  48. 
ötep^an,  ß.  D.  Ungatn  j.  ®e^|a. 
©tetcvburg  253. 
©ttQV.burg    22.    65.    117.    137.    196. 

234.  249.     S8t?(^.  61. 
euatt;ilot),    ©toatetlot,    ß^orb.    148 

31.  2.  149  31.  1. 
©übt^utingogou  10. 
Sueviae  dux  243.    Sgl.  ?llamanncn. 
©ucDogau  (Suevia)  104  31.  163  3t.  5. 

241." 
*©ujanna,  ®em.  bcä  ©odifen  Srun  180. 
Swemeburg  97  31.  1. 

ionquQtb  j.  i^oncmor. 

legctnlee,  Äl.  56.  225.  226. 

Tennstedi  10  31.  5. 

Teodisca  gens  70  9i.  4.     Teutouia 

230.     Teutonicum ,    Teutonicorura 

regnum   40.  200.  215.     Teutonica 

rabies  278.     -   liutjc^eg  l'ünb  219. 

2.-i2;  gefc^lec^t  216. 
l^oncmor,  lonquaib,  ©obn  fQ.  8iu= 

bolf^  ö.  ©ac^jcn  1^0.  252. 
l^oncmor,   ©o^n  b.  Dttoä  to.  ©oA« 

Jen  13. 
Itjoncmor,  iammo,   ©o^n  .$1.  f>ein» 

titftS  16.  104  3t.  1.  163  31.  4.  174. 

208.  241. 


3;t)eobcrict),  S.  b.  «ÜJctJ  223. 
Theodericiis  Veronensis   243. 
Itjfobctid),  ®r.  Uur  ^cit  «orl  b.  eJt.) 

184. 
It)eoberic^,  ®r.  (ü.  |)onQnb?)  60.  71 

3t.  121. 
3:t)icbcrid),  ©ädjf.  «tof  17.  182. 
Itjiebcrid)  130  5i.  5. 
3:i)iatbolb  60  5J. 

2t)ietmar,   *.  b.    aJJctjeburg  6.    130. 
IljietmQr,    @t.  (im  Viotbtl)uringoaau) 

18.  24.  25.  27  3t.  1.  103.  127  9?.  8. 

128    129. 
J^iob'o,   S.  b.    Söüt.^burg  54   5i.    1. 

64.  72.  142.  144  9J.  1. 
Thiodo  nobilis  77  3t.  8. 
3;l)iommar  (=  3:t)ictmot?),    @r.   103 

5«.  6. 
2biott)arb,  3^iotl)arb,  Slbt  b.  ^etsfelb 

80  31.  2. 
2^iotl)Qrb,  3:iotl)Qtb,  %bt  b.  ^ct^felb 

unb  5y.  ö.  ^ilbc%im  80  9t.  2.  122. 
Ifliotmot  13f)  9t.  5. 
Itjorfetului ,  StngcUärfjf.  Äanalet  135. 
Threcwiti,  &an  187  9t.  8. 
Thrianti,  Thriente,  ©au  207. 
3:^üringeti  II.  12.  20.  23.  32.  Ü."..  7(i 

9t.  6."  94.  97.    102  9t.  1.  103.  124. 

147.  151-156.  166.  189.  191.  197  - 

200.  231  ff.  253.  254.  256-264.  - 

♦SanbgtQf  2^4. 
'Xtitixa,  Wem.  St.  ®otm?  278.  279. 
Tincbelere  f.  Diukelere. 
Soul  74.  107.  118.  137.  223.  248. 
Trajectum  f.  a)taaftrid)t,  Utrecht. 
3;toungau  247. 
Jreenc,  ffl.  279. 
Itibur  (goncil  ju)  65. 
Orient  167. 
Ittet  47.  65.  73.  74.   121.   136  9t.  6. 

249.  grab.  62.  65.  82.  109. 
Jiwumir,  ptft  bet  .^ebetlct  130.  131 

Tulpiacum  f.  3"'^pi<^- 

lungern  f.  2üttid). 

iuto,  SB.  D.  »iegcngburg  143  9t.  1. 

Jtoiel  24. 

U. 

Ucfermotf  163;  bgl.  Vucrani. 
Ubolfreb,  SB.  b.  (*ic^ftätt  148. 
Ubalrid),  ».  b.  5Iug§butg  6.  45  9t.  3. 

75.   86.  89.   93.  '109.    146.  149  9t. 

164.  204.  217.  226-228.  264. 
Ubaltic^,  ®r.  208. 
Ultic^,  ®r.  b.  9taetien  89  9t.  6. 
Ubo  (Utü,   Duto,   Otto),    ®r.  in  bet 

aOBetterau  51.  196. 
Ungatn  (Avares;  Hiunen;  SJtag^aten) 


>M 


1.  8.  14.  81  91.  3.  82.  41.  42.  56. 

76.  8-5  — 8^.  92—94.  97.  lüO.  101. 

115.  r:>:i.  147  :U.  3.  14i>.  149  ^Ji.  2. 

1.^0  -  l.>8.  IHx  ^Ji.  2.  170.  194.  24^3. 

244  H.  ti.  2.52.  2.53.  2 55-270. 
Ilnni,    {U\b.   ö.  ^oinbutg  30  9i.  32. 

146.  161.  165. 
Unftrut,  iVl.  155  m.  4.  254. 
Untctftatnet  163  ^i.  3. 
UnlDon,    2^.    ü.    *Pabetbotn    64.    116. 

146.  165. 
Upweredun  185. 
Uttedjt  (Trajectum)  94.  135.  248.  249. 

27.5. 

Valun  32  ^l  4. 
JÜetben  144.  165  'H.  4. 
Verdenbergensis  coniitatus  91  9J.  3. 
iöftbün   74.   ^2  m.   3.   88.    10-5.  108. 

*Wünjfn  106. 
Jüftona  166.  167. 
Vesontium  |.  JBefon^on. 
Vidopolis  f.  SBito. 
iüinoniiQ  45. 
ilUnticftc^QU  57. 

S.  Viti  ara  in  C^oröei  107  31.  3. 
mitri)  137  9i.  1. 

Vonzinsis  pagus  (Sou.H))  85  *;i.  1. 
SJratiäloD,   ^.    ö.    iöö^nifn   125.  126 

9t.  1.  250. 
Vrose  252. 
Vucrani,  Wucronin  (Urfetii)  163. 


30. 

Waggbersleve  259.  260. 
aÜQfltiet  16:^  9i.  3.  242. 
SüalQ,  'nbt  D.  ßotbie  1X2.  183. 
'malbtxt    (eot)n    br^    äUtcbrtti    IHO. 

ls2. 
lüalbbutfl  bei  Sangollfn  X6  9/.  7. 
ißJalbü,  ii<.  D.  (Mir  >S9. 
>'''-"-■■■•••    '-^    n.5.   140. 

235  9t.  10.  252.  260. 

^. ,..::ft.  Öt.  (iO.  121. 

iÜQrinui.    «bt   t>.    Cotwi   182.  183. 

V'!.l     1^6  9i.  2. 

(yt.  im  iPotocttagou  187, 

M,  m.  5. 

u^  x6  9t.  4.  95  9t.  1. 

ilUlflU     Itii. 

Welpibholt  L'lU. 

äüfnbfn   262.   263.   2x0  9t.  5.    aücn= 

bijd)f  .ipcttfii  241.     5ögl.  ©laben. 
iBfnb^onjfn,  Äl.  173. 


5ffiifnbtlgaTta ,     &m.    @t.    Ubaltid^^ 

208. 
aöenjet,    |).    b.    ::Öb^men    125.    126. 

250. 
Syctben,  Äl.  9.   107.   141.  185.  189. 

248. 
Weredun  (2ßel)tben  an  b.  SQBefet)  185. 

188. 
2Detinf)er,  @r.  207.  222. 
mexla    77.    78.  94.    141.   150  9t.    1. 

233  9t.  3.  261. 
ajerta,  gi.  179. 
äüeffeling  106  9t.  6. 
Westergowe,    Westgewe    103   91.  7. 

104  9t.  4. 
aajeftfalen    9.    17.    19  9t.  2.  94.  116. 

120.     123     9t.    6.     165.    189.    199 

9t.  3. 
äüfftfranfen ;     aOßeftftäTififdjc«     9lei(^, 

Oftanfreicft  25  ff.  46  ff.  61.  63  9t.  1. 

88.    137  9t.  2.   139.  151.  164.  193; 

bgl.   216.  —   Francia   occidentalis 

82  9t.  6.    SBgl.  gtanfen,  Gallia. 
ayettcrau  51.  110  9t.  2. 
^iboraba,   illauönetin  ju  ©angallcn 

85  9t.  2.  86.  87. 
*ajicbcrtu3,  ©ot)n  b.  Bad)]tn  2öibu= 

finb  180.  182. 
ääJibo,  Thuringus,  ©c^toager  Ä.  |)ein= 

tic^«,  153.  2.53.    Vidopolis  (?)  155 

9t.  7. 
2Bibufinb,   Sütfl   bet  ©ac^fen  9.  17. 

65.  179  ff.  199  9t.  3.  rex  Angarorum 

180. 
Söibufinb,   ajtubet   b.  ft»r.  t^ieberid) 

17. 
aöibufinb  »on  ßotüci  6.  8  9t.  29.  111. 
äüigerid),  äüilgct,  iö.  ü.  9}icjj  71.  73. 

95  9t.  2.  117. 
»ajigftieb,  ötib.  ö.  «öln  7.5.  106  9t.  6. 

108. 
2Bil^fIm ,  ©ot)n  Dtto  I.  (ipätft  etjb. 

b.  9Jtain,^>  133. 
SlÜilt)clm,  ^i.  bct  9tormanbie  61  91.6. 
ayiUiburg,  9Jtinifterialin  120. 
ayil^cn  123.  127. 
aüintfttt)ut  43. 
Wirl.in.'l.urg  97  9t.   1. 
\v       ■      '  <j7  91.  1. 

1 14. 
i,     MuiMc,  lö.  ö.  9Jtünftct  IM.5. 
J-.    .»ram,   iB.    ü.   Ofrfifing   55  9t.  4. 

iWolinat,  33ogt  t).  6t.  Wojimin  90 
9t.  7. 

ilüotm«  43  9i.  4.  49.  50.  6.5  9t.  8. 
66  9t.  67  9t.  80.  81.  89  —  91.  95 
9t.  1.  109.  148  91.  1.  169.  251. 


294 


iKegtfift. 


aöorm^gou,    aOorinSfclb    110    9t.    2. 

147. 
aütatUlaö  f.  SÜtotieloü. 
Wrethum  \^'>.  IH«  m.  4. 
Wucronin  j.  Vucrani. 
.a>üt,jburfl  72.    HO  Vi.    1.   234  9t.  6. 

24<^.  200. 
iöurm  j.  ÖJotin. 


8. 


äobctn  71.  73. 
RoltQit,  .£)ctiüg  bet  Ungatn  78  91.  2. 
3ülpid)  (Tulj)iacum)  81. 
Mxidi  117  yt.  4.  249. 
3ur,^ad)  44  9t.  4.  4-5  9t.  1. 
3ücntibul(^ ,   ß.   ö.  «ottjtinflcn  2.  12 
27. 


©.  12  9t.  2  le^te  3.  lic^  flatt  'ßscutä  7':  6rcut^  12  ©.  228  9t.  1.  — 
6.  28  3.  25  lic^:  Jocundus.  ©.  73  3-  '>  Uc^:  aHofcl.  —  @.  96  3.  4 
lieg:  ®tona.  —  ®.  97  3.  lU  unb  S.  116  91.  1  3.  13  [icä:  ?lUftebt.  —  S. 
106  9t.  6  3.  2  lieä:  2Beffcling.  -  ©.  IHI  3.  6  lie3:  2öutm;  3.  30  lie^: 
(^nuto.  —  ©.  185  3.  39  flott  'bicjct  ©rafeu'  liel:  Don  btci  ®tafen.  —  ©.  1«S 
3.  13  nnb  9t.  4  3-6  lieä:  3Gßct)tben.  Ucbrt  ade  in  bcn  ßotöeict  irobitioncn 
gciionntfii  Orte  tjanbelt  2)ürtc,  (Sücftf.)  3.  f.  bot.  ®.  XLI,  2  unb  XLII,  2,  o^nc 
nbet  auf  bie  (*rörtctuugcn  bon  Süilmon^  3tii(ffict)t  ju  ncl)mcn.  —  ©.  196  3-  10 
lieg:  Ubo  ober  Uto  (oben  ©.  51).  -  ©.  207  3.  6  lies:  Dta;  9t.  1  3.  2. 
lies:  «ontobincr.  —  6.  208  3.  16  UeS:  bcm  ä)atet  ^ilbolbertg.  -  9tüclHu= 
trogen  ift  »oö  ©.  228  9t.  1  unb  ©.  243  übet  angebli(^e  ©c^hjcftern  .öcintidjS 
nngcfütjtt  ift.  —  ©.  215  3.  10:  ?lu  öffefiatb  fd)lte§t  fic^  bie  ©.  20()  onge- 
fütjttc  ©teile  be#  Ann.  S.  an.  —  ©.  219  3.  21  unb  3.  12  b.  u.  lieg: 
Künige.  —  ©.  231  3-  6  l'f§=  Gonring  unb  Seibni^  ben  9lu§btu(f  brauchen. 
—  ©.  240  3.  8  b.  u.  lieg:  ^erjogä.  —  ©.  252  3.  4  b.  u.  lieä:  127. 


D 


fifttr'f^*  ^tfbud&brurfKci.     Steji^an  Öeibel  4  60.  in  «UenBurg. 


p 


I 


i 


BINDING  LIST    OEC  1  !S  1943 


to 

CO 


U 
0) 

a 

ü 
•H 

CD 

Xi 

o 

CQ 

-P 

<D 

(0 
©     • 

0)    o 

^  ^  b 

OH® 

•.'S  * 

CQ    1-5     ÜO 

+>  11 
•H  d 
cd       to 


CO 


University  of  Toronto 
Library 


DO  NOT 

REMOVE 

THE 

CARD 

FROM 

THIS 

POCKET